له‌ نێوان  كۆلۆنیالیزم و نه‌ته‌وه‌سازیدا
له‌ نێوان كۆلۆنیالیزم و نه‌ته‌وه‌سازیدا ‌ 24/9/2017
 پرۆفیسۆر. د. هێنه‌ر فیورتیگ
و. له‌ ئه‌ڵمانییه‌وه‌، هه‌ڵۆ به‌رزنجه‌یی

پاش جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م، هێزه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی جه‌نگ، ڕۆژهه‌ڵاتی ناوینیان له‌ نێوان خۆیان دابه‌ش كرد. وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان ورده‌ ورده‌ سه‌ربه‌خۆیی خۆیان به‌ده‌ستهێنا. هه‌ستێكی هاوبه‌شی عه‌ره‌بی دروست بوو، لێ نه‌یتوانی زاڵ بێت به‌سه‌ر تاكه‌ به‌ تاكه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كان دا. تا ئه‌وكاته‌ی دوژمنه‌ هاوبه‌شه‌كه‌یان، ده‌وڵه‌تی ئیسرائیلی نوێ، وڵاتانی عه‌ره‌بی پێكه‌وه‌ به‌سته‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، دانیشتوانی رۆژهه‌ڵاتی ناوین و باكووری ئه‌فریقا، ژێرده‌سته‌ی سوڵتانی عوسمانی بوون، كه‌ وه‌ك خه‌لیفه‌ وابوو، بۆ زۆر له‌وانه‌ وه‌ك سه‌رۆكی ئاینیش بوو. له‌ ڕاستیدا له‌و سه‌رده‌مه‌دا، بزاڤێكی ناسیۆنالی عه‌ره‌بی نه‌بوو، كه‌ له‌ دواجاردا وه‌ك وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ك بوو، به‌رامبه‌ر به‌ ناسیۆنالیزمی توركی و ناوه‌ندێكی سه‌ركردایه‌تی كردنی نه‌بوو. ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بی له‌ ده‌ستپێكیدا ده‌ربڕی كه‌می داخوازی سیاسی بوو، به‌ڵكو زێتر هه‌وڵی بۆ كولتووری عه‌ره‌بی و به‌ تایبه‌ت ژیانه‌وه‌ی میراتی كه‌له‌پووری (رابوون ـ نهچه‌) بوو، وشه‌ی سه‌ره‌كی بوو. 
هه‌تا سه‌رهه‌ڵدانی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م، سه‌رانی ناسیۆنالیستی عه‌ره‌بی داوای مافی وه‌ك یه‌كیان ده‌كرد، یاخود دان بنرێ به‌ كولتووره‌كه‌یان دا ـ شتێ وه‌ك ڕێگه‌دان به‌ زمانی عه‌ره‌بی وه‌ك زمانی فه‌رمی ـ وه‌ك سه‌روه‌رییه‌كی ده‌وڵه‌تی بۆ ناوچه‌ زمان عه‌ره‌به‌كان. ئه‌م بارودۆخه‌ ساتێ گۆڕا، كه‌ شه‌ڕی جیهانی یه‌كه‌م رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی گرته‌وه‌. ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ بنچینه‌یی له‌ نێوان هاوپه‌یمانێتی (به‌ریتانیای مه‌زن، فه‌ره‌نسا، روسیا) و خاوه‌ن هێز (ئه‌ڵمانیا، ئه‌وستریا/نه‌مسا ـ هه‌نگاریا، ده‌وڵه‌تی عوسمانی) بزاڤه‌كه‌ی كرده‌ سیاسی، چونكه‌ هه‌وڵه‌كان بۆ سه‌رفرازیی، له‌ ئێستا ده‌ره‌تانیان پێده‌به‌خشێ، ئیمكانێتێكی ڕاسته‌قینه‌ پشتیوانی له‌ لایه‌ن به‌ریتانیای مه‌زن و فه‌ره‌نساوه‌ به‌ده‌ست بهێنن. بۆ ئه‌م هاوپه‌یمانان سه‌رله‌نوێ به‌رژه‌وه‌ندی ناسیۆنالی عه‌ره‌بی له‌و چركه‌ساته‌دا له‌به‌رچاو گیرا، كاتێ سوڵتان به‌ خه‌سڵه‌تی خۆی وه‌ك خه‌لیفه‌ی عوسمانی له‌ مانگی ١١ی ١٩١٤ دا، داوای جیهادی له‌ دژی دوژمنه‌ كافره‌كان ڕاگه‌یاند، واته‌ به‌ره‌ی هاوپه‌یمانان.
له‌نده‌ن چاوی گێڕا، بۆ كه‌سایه‌تییه‌كی عه‌ره‌بی موسڵمان كه‌ شایسته‌ بێت، بۆ ئه‌وه‌ی بانگه‌وازی عوسمانی بۆ جیهاد له‌ ده‌ست و پێوه‌ندكانیان بسه‌ننه‌وه‌. ئه‌وه‌ شه‌ریف حوسه‌ینی مه‌ككه‌ بوو، له‌ بنه‌ماڵه‌ی پێغه‌مبه‌ر، به‌نی هاشم (هاشمییه‌كان)، پێشنیازه‌كه‌ی به‌ریتانییه‌كان، دووباره‌ خه‌لافه‌ت، بخاته‌وه‌ ده‌ستی عه‌ره‌ب به‌ خۆشی و شادییه‌وه‌ وه‌رگرێ. ئه‌و هه‌ر خه‌لافه‌تی عه‌ره‌بی نه‌ده‌ویست، به‌ڵكو ده‌یویست بكرێته‌ سه‌رۆكی ده‌وڵه‌تێكی یه‌كگرتووی عه‌ره‌بی له‌ ئاینده‌دا. له‌به‌ر ئه‌مه‌، به‌شدارییه‌كی گه‌رموگوڕی  له‌ نامه‌ گۆڕینه‌وه‌ دا كرد، له‌گه‌ڵ كۆمسیۆنی باڵای پرۆته‌كتۆر/ پارێزراوی به‌ریتانیا له‌ قاهیره‌، Hennry McMahon . ئه‌میش لای خۆیه‌وه‌ نێردراوی خۆی، به‌ر له‌ هه‌مووان Edward Lawrence (لۆڕانسی عه‌ره‌ب) ده‌ستنیشان كرد، بۆ ئه‌وه‌ی عه‌ره‌ب له‌ ژێر سه‌ركردایه‌تی شه‌ریف دا، بۆ ڕاپه‌ڕین دژی عوسمانی هان بدات. 
به‌ كرده‌وه‌ له‌ مانگی شه‌شی ١٩١٦ دا ڕاپه‌رین له‌ بیان دا ده‌ستی پێكرد، ڕێگای پێوه‌ندیی و گه‌یشتنی هاوكاریی عوسمانی به‌ نیوه‌ دورگه‌یی عه‌ره‌بی شێواند و تێكدا. وه‌ك پاداشتێك بۆ ئه‌م پشتیوانییه‌ سه‌ربازییه‌، حكومه‌تی به‌ریتانی دڵنیایی دا، پاش سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر عوسمانییه‌كاندا، ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی عه‌ره‌بی دامه‌زرێنێ. دوای دۆڕاندنی ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ ٣٠/١٠/١٩١٨ دا عه‌ره‌به‌ ڕاپه‌ڕیوه‌كان هه‌موو هۆكارێكیان هه‌بوو، په‌یمانه‌كه‌ی ئینگلیز به‌رنه‌ سه‌ر. ئه‌وان نه‌یان ده‌توانی ئه‌وه‌ بزانن، كه‌ كه‌ له‌نده‌ن له‌گه‌ڵ پاریس دا، له‌ مێژه‌ په‌یماننامه‌یه‌كی دیكه‌یان به‌ستووه‌. له‌ ١٦/٥/١٩١٦ دا دبلۆماتكارانی ئینگلیزی و فه‌ره‌نسی Mark Sykes  و   Georges Pico ڕێككه‌وتبوون، ناوچه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی ده‌سه‌ڵاداڕێتی عوسمانی «ناوچه‌ی كاریگه‌ر»  له‌ نێوان خۆیاندا دابه‌ش بكه‌ن، (رێكه‌وتننامه‌ی سایكس ـ پیكۆ). ساڵێكی ته‌واو دواتر له‌ ٢/١١/١٩١٧ دا وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی به‌ریتانیا Arthur James Balfour، له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ به‌ ناوی حكومه‌ته‌كه‌یه‌وه‌ ڕاگه‌یاندنێكی دا، پشتیوانی له‌ دامه‌زراندنی « نیشتمانێكی جوله‌كه‌» له‌ فه‌له‌ستین دا ده‌كات. (ڕاگه‌یه‌ندراوی به‌لفۆر). 
به‌مه‌ش ده‌رده‌كه‌وێ پێش ڕووخانی عوسمانییه‌كان چه‌ندین بڕیار دراوه‌. له‌به‌ر كۆمه‌ڵێ هۆكار، فه‌ره‌نسا و به‌ تایبه‌ت به‌ریتانیای مه‌زن، رێكه‌وتنه‌كه‌یان به‌ نهێنی هێشته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ناكاته‌ شكاندنی هه‌موو به‌ڵێنه‌كانی به‌ عه‌ره‌بیان دابوو، له‌ پێشی هه‌موویانه‌وه‌ حوسه‌ینی مه‌ككه‌.
نامه‌ی هێنری ماكماهۆن بۆ شه‌ریف حوسه‌ینی مه‌ككه‌ (١٩١٥):
له‌ ٢٤/١٠/١٩١٥ دا كۆمیساری باڵای به‌ریتانی له‌ قاهیره‌، ماكماهۆن بۆ شه‌ریف حوسه‌ینی مه‌ككه‌ ده‌نووسێ: هه‌ردوو مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی  مێرسینا و ئه‌له‌كسه‌ندریتا و هه‌روه‌ها به‌شێكی سوریا، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ رۆژئاوای ده‌ڤه‌ری دیمه‌شق، حمس، حه‌ما و حه‌له‌ب، پیاو ناتوانێ وه‌ك ناوچه‌یه‌كی عه‌ره‌بی بێگه‌رد دایان بنێ. 
له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێت نه‌كه‌ونه‌ ناو سنووری ده‌وڵه‌ته‌ داواكراوه‌كه‌وه‌.(...) جگه‌ له‌وه‌ ناوبراو ئه‌و پێشنیازه‌ گۆڕاوانه‌، به‌ریتانیا ئاماده‌یه‌ سه‌ربه‌خۆیی عه‌ره‌ب له‌ هه‌موو ئه‌و ناچانه‌ی له‌ لایه‌ن شه‌ریفی مه‌ككه‌وه‌ داواكراوه‌، دان پێدا بنێ و پشتیوانی لێ بكات. من قه‌ناعه‌تم هه‌یه‌، ئه‌م ڕاگه‌یاندنه‌ به‌ڕێزتان بێ دوودڵی  به‌ مه‌یلداری ڕازی ده‌كات، ئه‌وه‌ی به‌ریتانیای مه‌زن بۆی دۆسته‌ عه‌ره‌به‌كانی  دێنێ. 
به‌مه‌ هاوپه‌یمانێتییه‌كی توندوتۆڵ و هه‌میشه‌یی داده‌مه‌زرێنێ، كه‌ ئاكامی خێرای ده‌رپه‌ڕاندنی توركه‌كان ده‌بێت، له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بی و ئازادكردنی گه‌لانی عه‌ره‌به‌ له‌ سته‌می تورك، كه‌ ساڵانێكه‌ دڕێژه‌ی كێشاوه‌ له‌ سه‌ریان.
ڕاگه‌یاندنه‌كه‌ی (١٩١٧) به‌لفۆڕ  وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌،٢/١١/١٩١٧  خۆشه‌ویستم Lord Rothschild!
سه‌باره‌ت به‌ خۆشحاڵی گه‌وره‌ی خۆم، ناوی حكومه‌تی S.M. پێت ڕاده‌گه‌یه‌نم، ئه‌م ڕاگه‌یاندنی ـ  مه‌یلدارییه‌، له‌گه‌ڵ هه‌وڵی زایۆنیستی ـ جوله‌كه‌، كه‌ له‌لایه‌ن كابینه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی لێكراوه‌ و ڕێگه‌ی پێدراوه‌. وای داده‌نێ هه‌ڵسه‌نگاندنی حكومه‌ته‌ خاوه‌ن شكۆكه‌ی، دامه‌زراندنی نیشتمانێكی نه‌ته‌وه‌یی له‌ فه‌له‌ستین بۆ گه‌لی جوله‌كه‌، به‌ چاكه‌وه‌ ده‌خوازێ هه‌وڵێكی زۆر ده‌دات، بۆ گه‌یشتن به‌م ئامانجه‌. ئه‌وه‌ی به‌ ڕوون  جێی تێگه‌یشتنه‌ و ئه‌وه‌ی نابێ بكرێ، ده‌بێت مابی بۆرژوازی و ئایینی هه‌ڵوێستی ناجوله‌كه‌ بۆ  كۆمه‌ڵگای جوله‌كه‌ له‌ فه‌له‌ستین چی بێت یاخود ده‌توانێ ماف و هه‌ڵوێستی سیاسی جوله‌كه‌ له‌ هه‌ر وڵاتێكی تر خراپتر و لاوازتر بكات. 
من تكات لێده‌كه‌م ئه‌م روونكردنه‌وه‌ بۆ زانیانی ببه‌ بۆ فیدراسیۆنی زایۆنیسته‌كان. ئیمزا جێمس بێلفۆر.  له‌به‌ر هۆكاری باش، فه‌ره‌نسا و به‌ تایبه‌ت به‌ریتانیا ئه‌م ڕێكه‌وتننامه‌یه‌یان به‌ نهێنی هێشته‌وه‌، ئه‌مه‌ش مانای كه‌متر نه‌بوو له‌ شكاندنی گشت گفته‌كانی دژی عه‌ره‌ب، له‌ پێشی هه‌موویانه‌وه‌ حوسه‌ینی مه‌ككه‌. تا كۆتایی جه‌نگ، له‌نده‌ن له‌سه‌ر ڕاگرتن و هێشتنه‌وه‌ی فێڵبازیی و خه‌یاڵپڵاوی له‌سه‌ر برایه‌تی چه‌كی عه‌ره‌بی ـ بریتانی ئاره‌زووی هه‌بوو. له‌ ژانیوه‌ری ١٩١٨ دا حكومه‌تی به‌ریتانیا، به‌ هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ فه‌ره‌نسییه‌كان، راگه‌یاندنێكیان ئاماده‌كرد ده‌رباره‌ی «میسیۆنی ئازادكردن»، بۆ ئه‌و گه‌لانه‌ی له‌ لایه‌ن توركه‌وه‌ ده‌چه‌وسێنه‌وه‌. 
سه‌ربه‌خۆییان ده‌درێتێ پاش «سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر دوژمنی هاوبه‌شدا». راگه‌یاندنه‌وه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان به‌ هۆی گوشاری لایه‌نی سێیه‌مه‌وه‌ هاته‌ ڕاگه‌یاندن. چونكه‌ هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا سه‌ره‌ك كۆماری ئه‌مه‌ریكا Woodrow Wilson  به‌رنامه‌ ١٤ خاڵییه‌كه‌ی ڕاگه‌یاند، كه‌ گفتی دا هه‌موو گه‌لانی سه‌رزه‌وی مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی خۆیان هه‌یه‌. به‌رنامه‌یه‌ك له‌ له‌نده‌ن و پاریس وه‌ك شه‌ڕ ڕاگه‌یاندنی، لایه‌نێكی تر  وا بوو، له‌ پێناوی سه‌رله‌نوێ رێكخستنه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌، به‌و شیمانه‌یه‌ لێكدانه‌وه‌ی بۆ ده‌كرا، كه‌وا بۆته‌ گه‌نجینه‌یه‌كی ده‌وڵه‌مه‌ندی نه‌وت. له‌ كۆتاییدا، شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ری ١٩١٧ له‌ روسیا، مشوری ئه‌وه‌ی خوارد، كه‌ پلانی نهێنی به‌ریتانی ـ فه‌ره‌نسی ئاشكرای كرد. له‌ هه‌وڵ و ته‌قه‌لای ئاشكراكردنی پلانه‌ «تاوانكاریییه‌كه‌ی» تساره‌ ڕووخاوه‌كان و «هاوكاره‌ ئیمپریالیسته‌كانی»، په‌رده‌ی له‌سه‌ر لادات. بۆلشه‌فیكه‌كان مه‌له‌فه‌ نهێنییه‌كانی ده‌وڵه‌تیان هه‌ڵدایه‌وه‌. 
له‌  مانگی یه‌كی ١٩١٨ دا، كۆپییه‌كی ڕێكه‌وتننامه‌ی سایكس ـ پیكۆ كه‌وته‌ به‌رده‌ست و ئاشكرا بوو، ئیدی ئه‌وه‌ نه‌ما بانگاشه‌ و خه‌یاڵ پڵاوی  «ئه‌رك و په‌یامی رزگاركردن» (گوایه‌  ئینگلیز و فه‌ره‌نسی خۆیان به‌ هێزی رزگاركه‌ر ده‌دایه‌ قه‌ڵه‌م) ئیدی هیچ مانایه‌كی نه‌ما. 

دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بی له‌ سایه‌ی ناپاكیدا
 جاران پێش سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر، هه‌وڵه‌كان به‌ دره‌نگ و هێواشتر بڵاوده‌بوونه‌وه‌ و وه‌ك ئێستا نه‌بوو. كاتێ فه‌یسه‌ڵی كوڕی شه‌ریف حسین سه‌ره‌تای مانگی ١٠/١٩١٨، شه‌ریف له‌ پێشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ سوپای رۆژهه‌ڵاتی به‌ریتانی به‌ سه‌ركردایه‌تی جه‌نه‌ڕاڵ Allenby، هێزه‌ عه‌ره‌بیه‌ هاوپه‌یمانه‌كانی چوونه‌ ناو دیمه‌شقه‌وه‌، ئه‌وجا ورته‌ ورت و باس و خوازی له‌مه‌ڕ سایكس پیكۆوه‌ به‌رگوێ كه‌وت. هه‌ر بۆیه‌  ده‌ستبه‌جێ خۆی ئاماده‌ كرد، شاری میترۆپۆلی دیمه‌شق بكاته‌ پایته‌ختی ئه‌و ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ته‌ی خه‌ون به‌ دامه‌زراندنییه‌وه‌ ده‌بینرا. له‌ ٥/١٠/١٩١٨ خۆی كرده‌ به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌نجومه‌ن، هه‌روه‌كو حكومه‌تێكی كاتی.
 به‌ پێی ڕێكه‌وتنامه‌ی سایكس پیكۆ، كه‌ گفتی تێدا درابوو، سوریا بۆ فه‌ره‌نسا بێت، له‌ ٢٢/١٠/١٩١٨، به‌ریتانیا ده‌ستی كرد به‌ كشانه‌وه‌ له‌ سوریا و هێزه‌ فه‌ره‌نسییه‌كان تا ١/١١/١٩١٩ و به‌ ته‌واوی جێگه‌یان پڕكردنه‌وه‌ و تێیدا جێگیر بوون. ئیدی له‌ مه‌ودوا فه‌یسه‌ڵ و بزاڤی ناسیۆنالیستی عه‌ره‌ب، نه‌یان ده‌توانی چی دیكه‌ چاویان له‌ ئاست ڕاستیه‌كاندا بنووقێنن. بیر له‌وه‌ نه‌ده‌كرایه‌وه‌ هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌ به‌ریتانییه‌كان به‌ ڕوونی پابه‌ندی ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ ده‌بن كه‌ له‌ كاتی شه‌ڕدا ئیمزا كرا بوو. تا ده‌هات ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌بوو، كه‌ هێزێكی ئه‌وروپای رۆژئاوا، جێی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی بگرێته‌وه‌. نه‌ك ته‌نیا له‌ سوریا، به‌ڵكو له‌ ناوچه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی دیكه‌شدا، له‌ عیراقه‌وه‌ له‌ رۆژهه‌ڵات تا میسر له‌ ناوه‌ڕاست و مه‌غریب له‌ رۆژئاوا دانیشتوانه‌كه‌ ڕابوون دژی فراوانبوون و قوڵبوونه‌وه‌ی سته‌م و ئه‌شكه‌نجه‌ی كۆلۆنیالیستی. به‌ریتانی و فه‌ره‌نسییه‌كان به‌ده‌ستی خوێناوی توانیان راپه‌رینه‌كانی ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیان دامركێننه‌وه‌. 
به‌ڵام رۆژئاوا ئه‌و متمانه‌ی پێی هه‌بوو به‌ ته‌واوی له‌ ده‌ستی دا. له‌ ژێر كاریگه‌رێتی نائارامی دوای شۆڕش له‌ ئه‌وروپا و رۆژهه‌ڵاتی ناوین، ده‌سه‌ڵاتگرتنه‌ ده‌ست له‌ لایه‌ن لینینه‌وه‌ هه‌روه‌ها ئۆڤه‌ره‌ له‌ لایه‌ن سه‌رۆكی ئه‌مریكا ویلسۆنه‌وه‌، بۆ بزاڤه‌ دژه‌ كۆلۆنییه‌كان، فۆرمی ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنیالی به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسای گۆڕی. رێگه‌یان دا، به‌ كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان، له‌ ٢٠/٤/١٩٢٠ دا له‌ سان ریمۆ San Remo ئه‌و ناوچانه‌ی «مانداتی» خۆیان و مرخیان لێ خۆش كردبوو دابه‌ش بكه‌ن. ده‌سه‌ڵاتی بێگانه‌ی خۆیان به‌و بیانووه‌ داده‌پۆشی، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی جێی گومان،  بۆ پرسی «سه‌ربه‌خۆیی» ئاماده‌ بكه‌ن. له‌ گۆڕانكارییه‌كی كه‌می رێكه‌وتننامه‌ی سایكس پیكۆدا، سوریای ئێستا له‌ فه‌له‌ستین و لوبنان و پاشماوه‌ی سوریا، دابه‌ش بكه‌ن.  لوبنان و پاشماوه‌ی سوریا دران به‌ فه‌ره‌نسییه‌كان و فه‌له‌ستین و به‌شی ڕۆژهه‌ڵاتی عیراقی دراوسێ، خرایه‌ ژێر مانداتی  به‌ریتانیاوه‌. له‌م پێكهاته‌یه‌دا جێگا بۆ فه‌یسه‌ڵ  نه‌ما.له‌ ٢٨/٧/١٩٢٠ دا هێزه‌كانی فه‌ره‌نسی له‌ خوارووی دیمه‌شق  به‌زاند و هه‌ڵات به‌ره‌و ئیتالیا. 
به‌ریتانیای هاوپه‌یمانی جارانی،خێرا كارێكی تری بۆ دۆزییه‌وه‌،و له‌ ٢١/٨/١٩٢١ تاجی پاشایه‌تی له‌ عیراق دا كرایه‌ سه‌ر. هه‌ر له‌هه‌مان كاتدا، عه‌بدوڵڵای برایشان كرده‌، ده‌سه‌ڵاتداری رۆژهه‌ڵاتی ئه‌رده‌ن. باوكیان شه‌ریف حوسه‌ین، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ ١٩٢٤، له‌به‌رده‌م ئیبن سعود،دامه‌زرێنه‌ری سعودی عه‌ره‌بی مۆدێرندا،چۆك دا بدات. له‌ كۆتاییدا دانانی فه‌یسه‌ڵ له‌سه‌ر ته‌ختی پاشایه‌تی، نیشانه‌یه‌ك بوو بۆ ستراتیژی كۆلۆنیالی ئه‌وروپی. 
سیسته‌می ماندات رێگه‌ی دا به‌ كۆمیسیۆنی باڵا، له‌ هه‌ر یه‌كێ  له‌ ناوچه‌كانی مانداتدا، له‌ بنچینه‌دا به‌ نێزیكه‌یی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های هه‌بێت. لێ به‌رخۆدانی دانیشتوانه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌، گه‌وره‌ و خۆڕاگرانه‌ بوو، خاوه‌ن پلان و ڕاڤه‌كارییه‌كه‌ دڵنیابوونیان، به‌شی ئه‌وه‌ی ده‌كرد، بۆ خستنه‌ به‌رده‌ستی دۆست و هاوكارانی هاوپه‌یمانی له‌ ماندات. له‌ كاتێكدا به‌ریتانیای مه‌زن و فه‌ره‌نسا،له‌ درێژه‌ی كاتدا رێگایه‌كی ناڕاسته‌خۆی زامنكردنی ده‌سه‌ڵاتیان گرته‌ به‌ر، به‌وه‌ی ئه‌وان رژێمێكی دارده‌ستی خۆیان  دامه‌زرێنن. به‌م شێوه‌یه‌ پێش جه‌نگی جیهانی دووه‌م، وڵاتانی وه‌ك میسر یاخود عیراق به‌ ڕووكه‌ش/ فۆرمال سه‌ربه‌خۆییان به‌ده‌ستهێنا، به‌ڵام سه‌ره‌تا و له‌ ڕاستیدا به‌ شێوه‌یه‌كی كرده‌كی ـ هه‌روه‌ك زۆری ئه‌وانی تر ـ زۆر دره‌نگتر.

ئیسلامیزم یاخود ناسیۆنالیزم
له‌ كاتێكدا خودی ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بی، ـ به‌ هه‌ندێك هه‌ڵاوردكردن، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ جه‌زائیر له‌ دژی هه‌وڵی پێوه‌لكاندنی به‌ فه‌ره‌نساوه‌ له‌سه‌ده‌ی ١٩ دا ـ سه‌ره‌تا دژی ئه‌وروپا نه‌بوو، به‌ڵكو زیاتر به‌ره‌نگاری سه‌رپه‌رشتی  و سایه‌ عوسمانییه‌كان بوو. كاریگه‌رێتی خاوه‌ن نفوزه‌كانی ڕۆژئاوا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، زۆر كاری كرده‌ سه‌ر بیریاره‌ ئیسلامییه‌كانی سه‌رده‌می خۆیان و بۆ په‌رچه‌كرداری زیاتر توند ده‌وڵه‌تی عوسمانی ساڵانێكی  زۆر ئه‌مانی وه‌ك قه‌ڵایه‌كی ده‌هاته‌ هه‌ژماردن  بۆ باڵاده‌ستی بیروباوه‌ڕی خۆی به‌كارهێناوه‌. كه‌چی ئێستا بۆیان ده‌ركه‌وت له‌ سه‌ده‌ی ١٩ دا به‌رامبه‌ر به‌ ڕۆژئاوا له‌ ڕووی ئابووری، ته‌كنه‌لۆژی، سه‌ربازی و زانستییه‌وه‌ به‌ ئاشكرا به‌ره‌و دواوه‌ پاشه‌كشه‌ ده‌كه‌ن. زۆر له‌ بیریانه‌ ئه‌م گۆڕانكایه‌یان به‌وه‌ لێك ده‌دایه‌وه‌، كه‌ له‌ ڕه‌گ و و ڕیشه‌ی باوه‌ڕی ئیسلام لادراوه‌ و بیروڕای دوژمن به‌ ئیسلام له‌ ئایدۆلۆژی و سیسته‌می تره‌وه‌ وه‌رگیراوه‌.
ئه‌نجامگیریی چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌وه‌دایه‌، بگیڕێنه‌وه‌ بۆ بنه‌ڕه‌ته‌كانی ئیسلام كه‌ له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ش شتێكی نوێ نه‌بوو. بیروڕای له‌م چه‌شنه‌ سه‌دان ساڵه‌ هه‌یه‌. له‌ سه‌ده‌ی ١٨ دا رێكخراوه‌ چڕوپڕه‌كانی/ (خاوه‌ن جه‌ماوه‌ر، وه‌رگێڕ) وه‌هابییه‌كان و ده‌ستپێكی سه‌ده‌ی ١٩ براده‌رانی موسڵمان كه‌ خه‌ڵكی جه‌زائیر حاج محه‌مه‌د ئا ـ سه‌نووسی ساڵی ١٨٣٧ له‌ مه‌ككه‌ دایمه‌زراند، ئیدی له‌و كاته‌وه‌ ئیسلام له‌ لیبیا شه‌قڵی پێوه‌گرت. هه‌ردوو ڕێكخراوه‌كه‌، داوای گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ پێڕه‌وكردنی ئیسلام وه‌ك سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ر و هه‌ر چوار خه‌لیفه‌ كه‌ی سه‌ره‌تا كه‌ ئه‌مانه‌ به‌ پێشڕه‌وانی سه‌له‌فییه‌كانی ئیمڕۆ داده‌نرێن. 
زانایه‌كی وه‌ك جه‌ماله‌دینی ئه‌فغانی ١٨٣٨/١٨٣٩ ـ ١٨٩٧،و محه‌مه‌د عه‌بدو ١٨٤٩ـ١٩٠٥، له‌سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌ و بنچینه‌یه‌ بینای خۆیان كردووه‌. له‌بری ئه‌وه‌ی بێ ڕه‌خنه‌ی به‌رده‌وام دووباره‌كردنه‌وه‌ و لاساییكردنه‌وه‌ شته‌ باوه‌كان، داوایان ده‌كرد لێكدانه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی نوێ به‌ عه‌قڵ بۆ تێكسته‌ پیرۆزه‌كان بكرێ. به‌م شێوه‌یه‌ قورساییان خسته‌ سه‌ر سه‌رده‌می جارانی ئیسلام، له‌گه‌ڵ ئیمڕۆی سه‌له‌فییه‌كاندا، كه‌ پێداگریی له‌ سه‌ر به‌كارهێنانی وشه‌ به‌ وشه‌ی نه‌ریته‌ كۆنه‌كان ده‌كه‌ن. له‌ شوێنی برینه‌كانی ئیسلامی ریفۆڕم و ڕادیكاله‌ سه‌له‌فییه‌كان، ره‌شید ره‌زا ١٨٦٥ ـ١٩٣٥، له‌ ڕێگای ئه‌زموونی ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ كۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوایی و گه‌یشته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ ته‌نیا سیسته‌مێكی سیاسی ئییسلامی ده‌توانێ كێشه‌ی موسڵمانه‌كان چاره‌سه‌ر بكات. 
به‌م تێزه‌ ڕێگای ته‌خت كرد بۆ (ئیسلامی سیاسی) یاخود ئیسلامیزم. ئیلهام وه‌رگرتن له‌ ڕه‌زاوه‌ هه‌میشه‌ سه‌ركه‌وتووبوون له‌ قه‌ناعه‌ت پێهێنانی ئیسلامی چالاكدا كه‌ دامه‌زراندنی (یاسایه‌كی ڕێكۆپێكی ئیسلامی دادپه‌روه‌ر)، خه‌ونێكی دوور نییه‌، به‌ڵكو ئه‌ركێكی سیاسییه‌ بۆ ئێره‌ و ئێستا. ئا به‌م شێوه‌یه‌ بوو كه‌ مامۆستای سه‌ره‌تایی میسری حه‌سه‌ن به‌نا، قه‌ناعه‌تی هێنا كه‌ ئیسلام چاره‌سه‌ری هه‌موو پرسه‌كانی ئه‌م دنیا و ئه‌و دنیایی له‌ خۆگرتووه‌. كاتێ ئه‌و له‌ ١٩٢٨ دا له‌ میسر براده‌رانی موسڵمانی وه‌ك یه‌كه‌م و و تا ئێستا گرنگترین ڕێكخراو دامه‌زراند، به‌ننا له‌ ڕێگه‌ی ژیانی خۆیه‌وه‌ له‌ ئیسماعیلییه‌، ڕۆژانه‌ ئه‌زموونی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنیالی به‌ریتانیا ده‌كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌ڕێتییه‌وه‌. سه‌رباری ئه‌و هه‌سته‌ توندوتیژه‌ی ئه‌نتی ڕۆژئاوا و ئه‌نتی كۆلۆنیالیزم، ئیسلام، لێ ئه‌وه‌ ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بی بوو له‌ ده‌یه‌كان و داهاتووشدا ده‌یتوانی چوارچێوه‌ی ئایدۆلۆژی خه‌باتی دژه‌ كۆلۆنیالیستی نه‌خش بكات. ده‌رئه‌نجام؛ له‌م واقیعییه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ دروست بوو، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنیالی له‌ میراتی عه‌ره‌بی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی ـ وه‌ك بناغه‌یه‌كی دڵڕه‌قانه‌ نائاسایی ـ سنووری ده‌وڵه‌تی نوێیان كێشا. 
ئه‌م سنوورانه‌ كاریگه‌رێتی سه‌ره‌تا و پێش هه‌ر شترێ بۆ مانداتی كۆنكرێتی به‌رچاوه‌كان، پرۆته‌كتۆرات / پارێزراوه‌كان یاخود شێوه‌كانی دیكه‌ی ناوچه‌ سه‌ربه‌خۆكان. ئه‌گه‌رچی خه‌ونی پان عه‌ره‌بی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی هاوبه‌شی عه‌ره‌بی هه‌ر مابوو، له‌م دیدی ئه‌م هه‌ساره‌یه‌وه‌ ناسیۆنالیزمی میسری، سوری و  جه‌زائیری دروست بوو.هاوكات ده‌سته‌بژێری  ناوخۆییه‌كان به‌هێز ده‌بوون، ئه‌وانه‌ی به‌ هاوكاری ده‌سه‌ڵاته‌ كۆلۆنیالیه‌كان ده‌سه‌ڵاتی خۆیان دامه‌زراند بوو كه‌ نه‌یان ده‌ویست چیدی دیكه‌ به‌ سوودی پان عه‌ره‌بیزم خۆیان بده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌. به‌ كورتییه‌كه‌ی ده‌كرێ ئه‌وه‌ بڵێین لێره‌دا دوو گۆڕانكاری بنه‌ڕه‌تی نوێ له‌ جیهانی عه‌ره‌بی دا ده‌ركه‌وت له‌ نێوان جه‌نگه‌ جیهانییه‌كان دا.
 ١ـ به‌رزبوونه‌وه‌ و ده‌ركه‌وتنی ڕۆژئاوا له‌ شێوه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنیالی به‌ دوژمنی سه‌ره‌كی.
٢ ـ خه‌باتی بزاڤی ناسیۆنالیستی عه‌ره‌بی و خۆی  له‌ بارێكدا نه‌دییه‌وه‌ ـ بێ گوێدانه‌ ئه‌و هه‌موو گفتوسوێنه‌ی به‌یه‌كتریان دابوو ـ له‌ ناو ده‌وڵه‌تێكی تێكڕاییدا،واته‌ له‌ كۆنتێكسی/سیاقی  پان عه‌ره‌بیزم دا،به‌ڵكو له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌ی، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنیالیستی  سنووری بۆ كێشان.       

ئه‌نتی زایۆنیزم وه‌ك دروستكه‌ری ناسنامه‌
 ڕاگه‌یاندنی به‌لفۆری ساڵی ١٩١٧، بۆ ئه‌و رێكخراوه‌ی ١٨٩٧ له‌ بازل دروست كرابوو، «ڕێكخراوی زانیۆنیزمی جیهانی» سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌ بوو. ڕاگه‌یاندراوه‌كه‌ پشتیوانی ناوه‌ڕۆكی سه‌ره‌كی پرۆژه‌كه‌یان ده‌كات، كه‌ بریتییه‌ له‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی جوله‌كه‌ له‌ فه‌له‌ستین. ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ ماوه‌یه‌كی زۆر نادیار بوو: له‌ رووی سیاسییه‌وه‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ فه‌له‌ستین تا ١٩١٧ سه‌ر به‌ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوو، كه‌ دژی به‌م داوخوازییه‌ی زایۆنیزم وه‌ستایه‌وه‌. تا سه‌رهه‌ڵدانی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م، له‌ پایته‌خه‌ته‌كانی وڵاته‌ ئه‌وروپاییه‌كان، به‌ گرنگییه‌كی كه‌مه‌وه‌ ته‌ماشا ده‌كرا، لای جوله‌كه‌كانی ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات، كه‌ له‌ژێر باری چه‌وساندنه‌وه‌ دا ده‌یانناڵاند، ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی دیاریكراویان به‌رگوێ ده‌كه‌وته‌وه‌، لێ جوله‌كه‌كانی ناوه‌ڕاست و رۆژئاوای ئه‌وروپا، له‌ پێشڕا چاودێری ئه‌م بزاڤه‌یان بێ هیچ بایه‌خدانێك ده‌كرد.
 ڕازی بوونی حكومه‌تی به‌ریتانیا له‌سه‌ر ئامانجی «ڕێكخراوی زایۆنیزمی جیهان»،له‌ گه‌وهه‌ردا ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ بۆ دوو هۆكار. یه‌كه‌م، بۆ بزواندنی به‌رفراوانبوونی ئه‌و جه‌نگه‌ ناشیاوه‌ بوو، كه‌ حكومه‌تی به‌ریتانیا له‌ ١٩١٦ وه‌ هه‌وڵی به‌هێزی ده‌دا، ئه‌مریكا، بۆ لای به‌ره‌ی هاوپه‌یمانان ڕاكێشێته‌ ناوه‌ جه‌نگه‌وه‌. ڕاگه‌یاندنی به‌لفۆر ده‌بوو فه‌رمان بدات به‌ جڤاتی به‌هێزی جوله‌كه‌ له‌ ئه‌مه‌ریكا، به‌ سه‌نگی سیاسی خۆی، بكه‌وێته‌ گه‌ڕ بۆ  هێنانه‌دی ئه‌م خواسته‌ی  به‌ریتانیا. له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ و به‌ر له‌هه‌موو شتێك  ڕاگه‌یاندراوه‌كه‌ به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو، پایه‌داری رۆژهه‌ڵاتی نێوینی ستراتیژی به‌دیار بخات. وه‌ك گرێدانێكی گیۆگرافی  له‌ نێوان به‌رفرانبوونی داگیركاری ئیمپراتۆرییه‌ته‌كه‌یان تا هیندستان  و چاڵه‌ نه‌وته‌كان، كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ به‌رده‌وام بایه‌خی زیاتر ده‌بێت و له‌به‌ر ئه‌مه‌و پێشتریش ساڵێ له‌وه‌وبه‌ر له‌گه‌ڵ فه‌ره‌نسادا، له‌ ڕێكه‌وتننامه‌ی سایكس پیكۆدا، له‌سه‌ر دابه‌شكردنی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین، دوای سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر عوسمانییه‌كان دا  ڕێك كه‌وتبوون.
ئا له‌ میانه‌دا بزاڤی زایۆنیزم هه‌ڵسه‌نگاندنی ستراتیژی نوێی پێشكه‌ش كرد. ئیدی ده‌یانزانی له‌مه‌وپاش پێویسته‌ وه‌ك «هاوپه‌یمانێكی سروشتی» هاوكاری هێنانه‌دی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی به‌ریتانیادا بكه‌ن. دانیشتوانی عه‌ره‌بی موسوڵمانی زۆرینه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی مانداتی به‌ریتانی له‌ فه‌له‌ستین، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌وه‌ ده‌ترسان پێشخستن و پشتیوانی كردنی یه‌ك لایه‌نه‌ی  جوله‌كه‌ هاونشینه‌كانیان له‌ ڕێگه‌ی ده‌سه‌ڵاتی مانداته‌وه‌. ترس و نگه‌رانییه‌كه‌ له‌ كۆتایی ساڵی ١٩٢٠ وه‌ به‌ دوو گۆڕانگاری به‌هێز بووه‌: یه‌كه‌م، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ماندات، خاكی ده‌وڵه‌تی عوسمانی جارانی  به‌خشندانه‌ دا به‌ جوله‌كه‌ نیشته‌جێكراوه‌كان، یاخود هه‌رزانفرۆشی كرد. به‌م شێوه‌یه‌، به‌م هۆیه‌وه‌ ده‌رفه‌تی زه‌وی شیاو بۆ  كشتوكاڵ، بۆ جوتیاره‌ بچكۆله‌كان  و  به‌كرێگرته‌ عه‌ره‌به‌كان كه‌مبۆوه‌. دووه‌م له‌ ئه‌كامی سه‌ركه‌وتنی سۆسیالیسته‌ ناسیۆنالسته‌كان و  ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ ده‌ست له‌ ئه‌ڵمانیادا، ژماره‌ی ئه‌و جوله‌كانه‌ی زیاد كرد، كه‌ ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئیسرائیل. له‌ نێوان ١٩٣٣ ـ١٩٣٩ دا به‌ فه‌رمی ١٧٦٠٠٠ هه‌زار جوله‌كه‌ بۆ فه‌له‌ستین ،٥٠٠٠٠ هه‌زاریان له‌ ئه‌ڵمانیاوه‌. به‌م شێوه‌یه‌  ئاوێته‌بوونی خه‌ڵكه‌كه‌ له‌ ناوچه‌ی ماندات به‌ سوودی عه‌ره‌ب هه‌ڵنه‌سوڕا. ساڵی ١٩٢٢ رێژه‌كه‌  %٩٠ بوو، له‌ كاتێكدا ساڵی ١٩٣٦ بووه‌ %٧٠.
به‌ پێی ئه‌م گۆڕانكارییه‌، حاج ئه‌مین ئه‌ل حوسه‌ینی، گه‌وره‌ موفتی ئورشه‌لیم/ قودس، رادیكالترین سه‌ركرده‌ی دژه‌ زایۆنی بوو له‌ فه‌له‌ستین. ئه‌و شه‌ڕی نێوان عه‌ره‌ب و جوله‌كه‌ی به‌ شه‌ڕێكی ئاینی داده‌نا، و توانی وا بكات له‌ نێوان ساڵانی جه‌نگی جیهانی دا،  كاریگه‌ریی پێوه‌ندییه‌كی نائاسایی له‌ نێوان ئیسلامی و ناسیوناله‌كان دا ساز بدات. له‌ پێشینه‌ی ساڵی ١٩٢٠ دا روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی خوێناوی و په‌لاماری  جوله‌كه‌ هاورده‌كان و هێزه‌ سه‌ربازی سڤیله‌كانی به‌ریتانی ده‌ستی پێكرد. له‌ نۆڤه‌مبه‌ری ١٩٣٥ دا ئه‌ل حوسه‌ینی داوای له‌ ده‌سه‌ڵاتی مانداتی به‌ریتانی و كۆچبه‌رانی جوله‌كه‌ كرد، رێگری بكرێ له‌ فرۆشتنی زه‌وی به‌ جوله‌كه‌ هاورده‌كان. ناوه‌ڕاستی ئه‌پریلی ١٩٣٦، داواخوازی بۆ سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یی خسته‌ سه‌ر داواكانی و له‌ ١٩/٤/ دا، بانگه‌وازی شه‌ش مانگ مانگرتنی گشتی دا. 
ئاماده‌كردنی جل و به‌رگی مانگرتووه‌كان، «كۆمیته‌ی باڵای عه‌ره‌بی» به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئال حوسه‌ینی له‌ ئه‌ستۆ گرت له‌ ئاكامدا مانگرتنه‌كه‌ بووه‌ ڕاپه‌ڕین و هێزه‌ عه‌ره‌بییه‌كان په‌لاماری دامه‌زراوه‌كانی به‌ریتانیا و جوله‌كه‌یان دا، هێزه‌كانی ئاسایش  و هێزه‌ پاراسه‌ربازییه‌كانی جوله‌كه‌ په‌لاماریان دانه‌وه‌. له‌  ٣٠/٧/١٩٣٦ دا به‌ریتانییه‌كان مافی شه‌ڕیان ڕاگه‌یاند. ڕاپه‌ڕیوه‌كان ده‌ستگیر ده‌كران و هه‌ندێكیان له‌ سێداره‌ش ده‌دران و ده‌ست به‌سه‌ر موڵك و ماڵیان دا ده‌گیرا، یاخود تێكوپێك ده‌درا. كاتێ كۆمه‌ڵێ هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵای میانگیریی شكستخوارد، له‌ ناوه‌ڕاستی ١٩٣٧ دا ڕاپه‌ڕین جارێكی تر ته‌قیه‌وه‌. له‌ سیپته‌مبه‌ری ١٩٣٧ دا ده‌سه‌ڵاتی ماندات، «كۆمیته‌ی باڵای عه‌ره‌بی» قه‌ده‌غه‌ كرد و ئه‌ل حوسه‌ینی هه‌ڵات  بۆ لوبنان. سه‌رباری ئه‌وه‌ش ڕاپه‌ڕینه‌كان به‌رده‌وام بوون. ئه‌گه‌رچی ٢٠٠٠٠ هه‌زار سه‌ربازی  و ١٥٠٠٠ هه‌زار پاراسه‌ربازی هێز له‌ كاردا بوو، ڕووداوه‌كان هه‌تا پاییزی ١٩٣٨ی خایاند، هێزه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ماندات/ به‌ریتانیا كۆنترۆڵی ناوچه‌كه‌ بكه‌نه‌وه‌. سیاسه‌تی فه‌له‌ستینی به‌ریتانیا و راپه‌ڕینی عه‌ره‌بی، سه‌رجه‌م بزاڤی سه‌ربه‌خۆییخوازی عه‌ره‌بیان ڕادیكال كرد. نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌بیی تازه‌ خه‌مڵیو، كه‌ تازه‌ به‌ تازه‌، ئاڵایه‌كی دانابوو به‌ سیمبۆلی  له‌ خۆتێگه‌یشتنی خۆی،  پشتیوانی له‌ عه‌ره‌بی فه‌له‌ستینی و له‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌تی زایۆنیستی، خاڵێكی بنچینه‌یه‌كی هاوبه‌شییان بینییه‌وه‌. چه‌ند هێڵكاریی گشتی و گفتوگۆی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌تێكی هاوبه‌شی عه‌ره‌بی بێبه‌ر زیادی ده‌كرد، هێنده‌ كاریگه‌رێتی دروشم و سیمبۆله‌كان، به‌ هێزه‌وه‌ گه‌شه‌یان ده‌سه‌ند و پیشان ده‌دران. له‌ نێوانیاندا دژه‌زایۆنیزم، به‌هێزترین دروشم بوو.

جه‌نگی دووه‌می جیهانی وه‌ك دوڕیان
 بۆ دواجار نه‌ك به‌ هۆی نرخی تێچوو / خه‌رجی و ژماره‌ی دیاكراوی كه‌سانی یه‌ده‌گه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنی به‌ریتانی له‌ دوای كۆتایی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مه‌وه‌ له‌ زۆر ناوچه‌ی ژێر قه‌ڵه‌مڕه‌وی خۆی دا، حوكمڕانییه‌كی ناڕاسته‌وخۆی به‌ چاك زانیوه‌ و پشتگیریی لێ كردوه‌. كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی به‌ ئاسته‌میش به‌رته‌سك نه‌كاته‌وه‌. به‌ڵام ده‌سته‌بژێری ناسه‌ربه‌خۆی خۆماڵی، وه‌ك قه‌ڵغانێ به‌رامبه‌ر قه‌باره‌ی دانیشتوانی چه‌وساوه‌ بخاته‌گه‌ڕ.  ئه‌م نوخبه‌یه‌، حه‌زی به‌ كاریگه‌ڕێتی به‌رده‌وامی نفوزی ده‌ره‌كی هه‌بوو و  له‌به‌رئه‌وه‌ دیسان ئاماده‌بوو ڕازی بێت، به‌ جۆره‌ها سیناریۆی ڕوكه‌شی ڕوتی سه‌ربه‌خۆیی. هه‌رچه‌ند مامه‌ڵه‌ی شه‌ڕی جیهانی دووه‌م، به‌شێكی زۆری باكوری ئه‌فریقا و رۆژهه‌ڵاتی ناوینی داخ له‌دڵ كردبوو، كاریگه‌رێتی درێژخایه‌نی شه‌ڕ، به‌ تایبه‌تی له‌مه‌سه‌له‌ی لاوازبوونی ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنیالیدا.
به‌ریتانیای مه‌زن و فه‌ره‌نسا دوای ١٩٤٥ خۆیان سه‌رقاڵی گرنگترین ئابووریی و كۆلۆنیاله‌ ستراتیژییه‌ گرنگه‌كانی كرد، سه‌رده‌می كۆلۆنیالی ئیتالی له‌ لیبیا له‌ ١٩٤٧ دا به‌ دۆڕاندن به‌رامبه‌ر به‌ به‌ریتانیا كۆتایی هات. به‌م شێوه‌یه‌ ٦ وڵات به‌ شیوه‌یه‌كی فۆرمێل/ڕووكه‌شی سه‌ربه‌خۆ بوون. (میسر، عیراق، رۆژئاوای ئوردن، لوبنان، سعودیه‌ و سوریا). له‌ ٢٢/٣/١٩٤٥ دا له‌ قاهیره‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌كان یاخود كۆمكاری عه‌ره‌بییان دروست كرد، یه‌مه‌ن له‌ مانگی ٥/١٩٤٥ دا بووه‌ ئه‌ندام. 
په‌یماننامه‌ی كۆمكاره‌كه‌ بریتی بوو له‌ رێكه‌وتنێكی ڕاوێژپێكردن و دۆستایه‌تی كه‌ ڕێزی  ده‌گرت له‌ سه‌روه‌ری یه‌ك به‌ یه‌كی ده‌وڵه‌ته‌ سه‌ربه‌خۆكان. به‌مه‌ش جه‌ختیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كرده‌وه‌ له‌سه‌ر ئاقاری گه‌شه‌سه‌ندنی هه‌ردوو ده‌یه‌ی رابردوو بۆ ده‌وڵه‌تێكی هه‌مه‌ڕه‌نگی عه‌ره‌بی. ده‌رئه‌نجام  له‌ په‌راوێزی ئامانجێكی دووردا ئاماژه‌ به‌ ده‌وڵه‌تێكی عه‌ره‌بی یه‌كگرتوودا درا. جارێكی تریش كێشه‌ی فه‌له‌ستین، كه‌  به‌ هێز و تواناوه‌ له‌ خه‌می ته‌بایی و یه‌كگرتوویی ناوخۆیدا بوو، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئامانجێكی شاراوه‌ی دامه‌زراندنی كۆمكار، رێگریی له‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی ئیسرائیلی له‌سه‌ر خاكی ناوچه‌ی مانداتی به‌ریتانی فه‌له‌ستین بكات.
دوای ئه‌وه‌ی به‌ریتانییه‌كان پاش جه‌نگ ڕاسته‌وخۆ، سه‌ره‌تا هه‌وڵیان دا، به‌رپرسیارێتی بده‌نه‌ ده‌ست ئه‌مه‌ریكا ئه‌وه‌یان نه‌كردوو دایانه‌ ده‌ست UNO، كه‌ ١٩٤٥ وه‌ك درێژه‌پێده‌رێكی رێكخراوی كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان هاته‌ كایه‌وه‌. له‌ ٢٩ی نۆڤه‌مبه‌ری ١٩٤٧ دا له‌ كۆبوونه‌وه‌ی گشتی یونۆدا بڕیاری ١٨١ وه‌ك پلانێك بۆ فه‌له‌ستین ده‌ركرد، فه‌له‌ستین بكرێته‌ دوو به‌ش، ده‌وڵه‌تێكی جوله‌كه‌ و ده‌وڵه‌تێكی عه‌ره‌بی. ناوچه‌ی ئورشه‌لیم بخرێته‌ ژێر كۆنترۆڵی نێونه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌. له‌ كاتێكدا زۆرینه‌ی دانیشتوانی جوله‌كه‌ ئه‌م پلانه‌یان په‌سه‌ند كرد، لایه‌نی عه‌ره‌بی به‌ توندی ئه‌مه‌ی ره‌تكرده‌وه‌. به‌سه‌رئه‌وه‌دا له‌ ١٤،٥،١٩٤٨ دا ئیسرائیل ده‌وڵه‌تی خۆی دامه‌زراند به‌ سه‌رۆكایه‌تی یه‌كه‌مین سه‌ره‌ك وه‌زیران داڤید بین گۆریۆن David Ben Gurion وه‌ك واقعێتێكی به‌رجه‌سته‌ بوو. كۆمكاری عه‌ره‌بی رۆژێ دواتر شه‌ڕی به‌ دژی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ ڕاگه‌یان. ڕاسته‌وخۆ دوای ئه‌وه‌ هێزه‌كانی میسری و ئوردنی و لوبنانی و عیراقی په‌لاماری ئیسرائیلیان دا.
 هه‌ڵسوكه‌وتی ناڕێكوپێكیان، به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان، به‌رامبه‌ر به‌ خۆیان، له‌ داگیركردنی فه‌له‌ستین دا و له‌ ڕێیه‌وه‌ رێگریی له‌ گه‌شه‌ی ده‌سه‌ڵات بكات، هه‌روه‌ها بونیاتی كۆنی سه‌ربازه‌كانیان، به‌ خێرایی هێرشه‌كه‌ی لێ پوچه‌ڵ كردنه‌وه‌. له‌ ١/٦/١٩٤٨ دا به‌ گوشاری یونۆ رێكه‌وتننامه‌ی ئاگربه‌ست كرا. ئه‌م ئاگربه‌سته‌ به‌ تایبه‌تی ئیسرائیلیه‌كان توانییان سوود لێوه‌رگرن. بۆ ئه‌وه‌ی بۆ خولێكی تری شه‌ڕ باشتر خۆیان ئاماده‌ بكه‌ن، ئه‌وه‌ بوو هه‌ر له‌ رۆژه‌كانی سه‌ره‌تای شه‌ڕی رۆژهه‌لاتی ناویندا هێزه‌كانی ئیسرائیل  به‌ شێوه‌یه‌كی ڕیكوپێكتر و چه‌كدارتر خۆیان نیشان دا.هه‌روه‌ها بۆ ده‌وڵه‌ته‌ نوێیه‌كه‌ باش بوو، كه‌ ئه‌و سه‌رباری ئابڵوقه‌ی چه‌ك كرین له‌ لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ لایه‌نه‌  شه‌ڕكه‌ره‌كان، به‌ ڕه‌زامه‌ندیی شوره‌وی له‌سه‌ر چه‌ك له‌ به‌شێكی وڵاتانی ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵاتی سه‌ر به‌ شوره‌وی بتوانن بكڕن. له‌ نێوان  مانگی ده‌ی ١٩٤٨ و مانگی یه‌كی ١٩٤٩ دا، كۆمه‌ڵێ هێرش و په‌لاماری ئیسرائیلی بۆ تێكشكاندن و ته‌فروتوناكردنی هێرشبه‌ره‌ عه‌ره‌به‌كان.
  له‌ ٢٤/٢/ ١٩٤٩ په‌یمانی  ئاگربه‌ستی به‌ست، كه‌ دواتر تا مانگی ٦ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كانی تریش به‌دوایدا كردیان. به‌م شێوه‌یه‌ ئیسرائیل توانی ناوچه‌یه‌كی فراوان كۆنترۆڵ بكات، زیاتر له‌وه‌ی كه‌ به‌ پێی پلانی دابه‌شكردنی یونۆی ١٩٤٧ گفتی پێدرا بوو. له‌ ئاكامی گفتوگۆی ئاگربه‌ستن به‌ سه‌رپه‌رشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌رتی رۆژئاوا  بۆ ئه‌رده‌ن و رۆژئاوای غه‌زه‌بۆ میسر  دابه‌شكرا. لایه‌نی عه‌ره‌بی ئه‌م سنووره‌ نوێیه‌ی په‌سه‌ند نه‌كرد، به‌ڵام ئه‌مه‌ریكا و فه‌ره‌نسا و به‌ریتانیای مه‌زن وه‌ك هێزی گه‌ره‌نتی به‌ قازانجی ئیسرائیل هاتنه‌ پێشه‌وه‌، یاده‌وه‌ری یه‌كه‌م شه‌ڕی رۆژهه‌ڵاتی نێوین، لای لایه‌نه‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان بایه‌خێكی زۆر پێچه‌وانه‌یی هه‌یه‌. له‌ كاتێكدا جیهانی عه‌ره‌بی دامه‌زڕینه‌رانی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیلی خه‌ریكی ده‌رپه‌راندنی به‌شێكی زۆری دانیشتوانه‌ فه‌له‌ستینی بوون  و دۆڕاندنه‌كه‌یان له‌ شه‌ڕدا ناونا نه‌كبه‌ كاره‌سات،چه‌ك ره‌وانه‌ی ئیسرائیل ده‌كرا بۆ شه‌ڕی سه‌ربه‌خۆیی. 
سه‌رئه‌نجامی یه‌كه‌م شه‌ڕی رۆژهه‌ڵاتی ناوین،دامه‌زراندنی بزووتنه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆخوازی عه‌ره‌بی توند كرده‌وه‌. ئه‌ویش به‌ پابه‌ندیی یه‌كلایه‌نه‌ی پشتیوانی كردن له‌ سیاسه‌تی ئیسرائیل وای كرد هێزه‌ ده‌سه‌لاتداره‌كانی رۆژئاوا، بوه‌ هۆی ئه‌وه‌ی خه‌ستبوونه‌وه‌ی  شه‌ڕ له‌ دژی هێزه‌ كۆلۆنییه‌لییه‌كان به‌ریتانیای مه‌زن و فه‌ره‌نسا. كاره‌ساتی شكستهێنانی ده‌سته‌بژێری ناوخۆ له‌ شه‌ڕی رۆژهه‌ڵاتی ناویندا ڕه‌وایه‌تی له‌ناوبردن. وه‌ك ده‌ستی درێژی بێتوانای هێزه‌ كۆلۆنیالییه‌كان و ئێستا هی ئیسرائیلیش ته‌ماشا ده‌كران و له‌ ده‌رئه‌نجامدا وه‌ك دوژمنی بزاڤی رزگاریخوازی ناسران.

له‌ فۆرماله‌وه‌ بۆ ریاله‌ سه‌ربه‌خۆیی
   له‌ ٢٣/٧/١٩٥٢ دا، گروپێك (ئه‌فسه‌ری ئازادیخواز) پاشا فاروقی سه‌ر به‌ به‌ریتانیان له‌ قاهیره‌ ڕووخاند و  خولێكی نوێ شه‌ڕی عه‌ره‌بیان بۆ سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یی به‌رپا كرد. هه‌روه‌ها له‌وه‌ به‌ دواوه‌ له‌ گه‌لێ وڵاتی تری عه‌ره‌بیش نوێنه‌ری چینه‌كانی ناوه‌ڕاست هه‌مان شتیان دروستكرد، به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی سوپا، كه‌ بڕبڕه‌ی پشتی بزاڤی رزگاریخوازی و رژێمی كۆماری لێ پێكهاتبوو. ئه‌فسه‌ر جه‌مال عه‌بدولناسر دامه‌زرێنه‌ری ئه‌فسه‌ره‌ ئازیخوازه‌كان و پیاوی به‌هێزی نوێی میسر، له‌ ١٩٥٤ دا هێزه‌كانی به‌ریتانیای ناچار  به‌ كشانه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ی كه‌ناڵی سویس كرد و له‌ ٢٦/٧/١٩٥٦ دا كۆمپانیای كه‌ناڵی سویس كه‌ له‌ لایه‌ن به‌ریتانیا و فه‌ره‌نساوه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برا خۆماڵی كرد، كه‌ سیمبۆڵی هه‌ژموونی رۆژئاوا بوو له‌ میسر.
له‌ هه‌وڵێكی سه‌رنه‌كه‌ووتوانه‌دا، بۆ له‌ده‌ست نه‌دانی داهات، وه‌ك هه‌ڵسوڕێنه‌ر و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنن هێڵی گوێزانه‌وه‌ی ستراتیژی گرنگ له‌ ڕێگای ئاوه‌وه‌، له‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاسته‌وه‌ به‌سه‌ر ده‌ریای سوردا، هه‌تا ئۆقیانووسی هیندی، له‌ ٣١/١٠/١٩٥٦ دا هێزه‌كانی به‌ریتانی و فه‌ره‌نسی  كه‌ناڵی سویسیان داگیركرد. دوو رۆژ پێشتر ئیسرائیل به‌ ئاگاداری له‌نده‌ن و پاریس له‌ لای خۆیه‌وه‌ په‌لاماری میسری دا (ته‌نگژه‌ی سویس). ئیسرائیل له‌ ماوه‌ی چه‌ند رۆژێكدا نیوه‌دورگه‌ی سینای داگیركرد، هه‌روه‌ها ڕۆژهه‌ڵاتی غه‌زه‌  پێویست بوو خۆی به‌ڵام ـ هه‌روه‌ك به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا ـ بكشێنه‌وه‌ كاتێ شوره‌وی هه‌ڕه‌شه‌ی كرد و به‌نیازبوو به‌ لایه‌نگریكردنی سوپای میسر په‌لامار ده‌دات، هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ریكا و نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ڤیتۆیان له‌ دژی ئه‌و پێشێلكارییه‌ نیشان دا. له‌ سه‌ركه‌وتنێكی سه‌ره‌تا كورتخایه‌نی ئیسرائیل و هێزه‌ كۆلۆنیاله‌ ئه‌وروپاییه‌كانه‌وه‌ بووه‌ سه‌ركه‌وتنێكی درێژخایه‌نی سیاسی میسر. كه‌ توانی ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنیالی كۆن به‌ریتانیا له‌ وڵات ده‌رپه‌ڕێنێ و كه‌ناڵی سویس بخاته‌وه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیه‌وه‌. له‌ به‌راییه‌وه‌ سنوری ئیسرائیل و میسر له‌ لایه‌ن پۆلیسی یۆنۆوه‌ زامن كرا. دوای ١٩٤٨ شه‌ڕی تری رۆژهه‌ڵاتی ناوین وه‌رچه‌رخانێكی له‌ كاتی ناوچه‌كه‌دا نه‌خش كرد. 
سه‌رده‌می كۆلۆنیالی  ته‌قلیدی / كلاسیكی كۆتایی پێهات، هێزه‌ نوێیه‌كانی ناوچه‌كه‌ هێزی باوه‌ڕبه‌خۆی ناسیونالیستی عه‌ره‌بی و هه‌روه‌ها دژه‌كانی زلهێزه‌كانی ئه‌مه‌ریكا و شوره‌وی بوون. تازه‌ «شه‌ڕی سارد»ه‌كه‌یان به‌شێكی گه‌وهه‌ری چاره‌نووسی  دیاری ده‌كات، هه‌ر یه‌ك له‌ حكومه‌ته‌كانی ناچار كرد، باڵانسی هاوسه‌نگی له‌ نێوان به‌ره‌كان و له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌كاندا هه‌روه‌ها بۆ لایه‌نگری. له‌ ڕێگه‌ی كه‌مپی په‌روه‌رده‌ و فێربوونه‌وه‌ پرۆسه‌ی كۆتایی ئیمپریالیزم به‌ توندی كاری له‌سه‌ر كرا. ساڵی ١٩٥٥ بۆ نموونه‌ عیراق بووه‌ چه‌قی ئه‌نتی كۆمۆنیستی له‌ ڕێگه‌ی هاوپه‌یمانێتییه‌كی سه‌ربازیه‌وه‌ (په‌یمانی به‌غدا: به‌ریتانیای مه‌زن، عیراق، پاكستان، توركیا و هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ریكا وه‌ك چاودێر) ده‌ستنیشان كرا له‌ كاتێكدا شوره‌وی بووه‌ پشتیوانی بزوتنه‌وه‌ رزگاریخوازه‌ عه‌ره‌بییه‌كان.دوای گۆڕینی حوكم له‌ ١٩٥٨ دا عیراق دا ڕووی له‌وێش كرد..(واته‌ دوای شۆڕشه‌كه‌ی قاسم روسیا بووه‌ پشتیوانی عیراقیش: هه‌ڵۆ)
به‌ هۆی ده‌نگدان به‌ قازانجی میسر، له‌ هه‌رای سویس دا له‌ شه‌ڕی دووه‌می رۆژهه‌ڵاتی ناویندا، ئه‌مریكا بۆی ڕه‌خسا هاوپه‌یمانێتی جه‌نگی جیهانی به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌ك هێزی سه‌ره‌كی رۆژئاوا هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌. وه‌لێ هه‌ر له‌و ساته‌دا، كێشه‌ی سویس له‌ ئیداره‌ی ئه‌مه‌ریكادا، ده‌رگای له‌سه‌ر تێڕوانینێكی نوێ سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی هه‌رای رۆژهه‌ڵاتی ناوین خسته‌ سه‌ر پشت. له‌ دوای هه‌وڵ له‌ پێناوی سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌ییدا، ئیدی هه‌موو پێیان وابوو، ئه‌وه‌ به‌رده‌وام  «ده‌ستی درێژی مۆسكۆ» یه‌، كه‌ مه‌ودای جموجوڵی سیاسی ئه‌مه‌ریكای به‌رته‌سك ده‌كرده‌وه‌ و زۆر له‌سه‌ركرده‌ عه‌ره‌به‌كان له‌م ئانوساته‌دا هه‌وڵیان ده‌دا، سه‌ر به‌ بلۆكی رۆژهه‌ڵات بن. شتێكی روون و ئاشكرا و دیار به‌ تایبه‌تی  له‌م میانه‌یه‌دا «بیروباوه‌ڕی ئایزه‌نهاوه‌ر»، به‌ ڕاگه‌یاندنه‌كانی سه‌رۆكی پێشووی ئه‌مه‌ریكاوه‌ Dwight D. Eisenhower  ١٩٥٣ـ١٩٦١ حوكمی كرد له‌ ٥/١/١٩٥٧ دا  وتی وڵاته‌كه‌ی له‌ هه‌ر شوێن بێت به‌ هه‌موو شێوازێك (هه‌روه‌ها چه‌كی ناوكی) پشتیوانی و پارێزگاری ده‌كات، له‌ حكومه‌ته‌كانی سه‌ر به‌ رۆژئاوا به‌رامبه‌ر به‌ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ یان دزه‌كردنی كۆمۆنیزم، یان هه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك له‌ لایه‌ن شوره‌وییه‌وه‌.
بیروباوه‌ڕه‌كان دوو جار به‌ زه‌قی جه‌ختی له‌سه‌ر كرایه‌وه‌: له‌ ئاپریلی ١٩٥٧ دا، كاتی كه‌شتییه‌كی ئه‌مه‌ریكی پاشا حوسه‌ینی یه‌كه‌می ئوردنی له‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كان پاراست و له‌ هه‌رای لوبنان له‌ ١٩٥٨ دا كاتێ هێزه‌كانی ئه‌مه‌ریكا ڕیگرییان له‌ رووخانی رژێمه‌ كریستییه‌كه‌ی كامیل شمعونی سه‌ر به‌ رۆژئاوا گرت. له‌ ئاكامی كاریگه‌رێتی بنه‌ما شه‌ڕه‌نگێزیی و ئاكامه‌ پێچه‌وانه‌كانی بنه‌ماكانی بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئایزه‌نهاوه‌ر له‌ ساڵی ١٩٥٩ دا، به‌بۆنه‌ی سه‌ردانێكی سه‌ره‌ك وه‌زیرانی پێشووی شوره‌وی Nikita Chruschtschow ئه‌و بڕیار و بنه‌مایانه‌ به‌ قازانجی پێكه‌وه‌ ژیانی هه‌ردوو زلهێزی بلۆك واز لێبهێنێت. له‌ فۆڕمی گۆڕاودا شه‌ڕی ساردا شانی به‌ره‌و پێشچوونه‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین تا كۆتاییه‌كه‌ی له‌ سه‌ره‌تای ١٩٩٠ دا به‌رده‌وام بوو. له‌ ساڵانی دواتردا سه‌ركه‌وتنی میسر، بووه‌ سه‌رچاوه‌ی ئیلهام و باڵی كێشا به‌سه‌ر بزاڤی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌بیدا، له‌  هه‌وڵاكانیاندا بۆ  سه‌روه‌رێتی ته‌واوه‌تی. به‌ دوای ئه‌ودا له‌ ١٤/٧/١٩٥٨ دا  ئه‌فسه‌ره‌ ئازادیخوازه‌كان له‌ عیراق هاوشێوه‌ی نموونه‌ی سه‌رۆكی میسر، حومه‌تی پاشایه‌تی سه‌ر به‌ رۆژئاوایان خست و كۆماریان راگه‌یاند و له‌شكری به‌ریتانیان له‌ وڵات كرده‌ ده‌ره‌وه‌. له‌ باكوری ئه‌فریقا لیبییه‌كان له‌ ١٩٥١ دا سه‌ربه‌خۆییان به‌ده‌ستهێنا، به‌داویاندا له‌ ١٩٥٦  تونس  و مه‌غریب. 
له‌ جه‌زائیر دوو ساڵ بوو هه‌ڵچوون و ناڕه‌زایی هه‌بوو، كه‌ به‌ درێژترین و خوێناویترین شه‌ڕی ناوخۆ و كۆلۆنیالی داده‌نرێ له‌ جیهانی عه‌ره‌بیدا، تا توانی له‌ پاش هه‌شت ساڵ له‌ مارتی ١٩٦٢ دا به‌ سه‌ربه‌خۆیی بگات. فه‌ره‌نسا جه‌زائیری وه‌ك ناوچه‌یه‌كی كۆلۆنی و له‌ ئاكامدا وه‌ك به‌شێك له‌» نیشتمانی دایك» داده‌نا. له‌ نیوه‌دورگه‌ی عه‌ره‌بی سعودیی، له‌ دروستبوونیه‌وه‌ و له‌ ١٩٣٢وه‌ سه‌ربه‌خۆ بوو له‌و دۆمینه‌ /Domains  به‌ریتانییه‌ی ئه‌وێ، له‌ سه‌ره‌تا كویت ١٩٦١، له‌كاتی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییدا، ئیماراتی یه‌كرتووی عه‌ره‌بی له‌ ٢/١٢/١٩٧١ دروست كرد. وه‌ك خاڵی كۆتایی دانا، له‌ ژێر ناوی پایته‌ختی مێژووی كۆلۆنیالیستی ئه‌وروپی، له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوین.

نه‌وت وه‌ك مادده‌یه‌كی كاریگه‌ری مێژوویی    
له‌ سه‌ره‌تای ١٩٧٠ وه‌ ئاماژه‌ی كۆتایی وابه‌سته‌یی و پاشكۆیه‌تی ده‌ركه‌وت، كه‌ له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ چاره‌نووسی ناوچه‌كه‌ی به‌ شێوه‌كی به‌رچاو دیاری كرد بوو، نه‌خش كردبوو: چه‌وساندنه‌وه‌ و رووتاندنه‌وه‌ی وڵاتان له‌ ڕێگه‌ی كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانی نه‌وتی بێگانه‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ی له‌ ١٩٠٨ دا خواروی رۆژئاوای وڵاتی فارسه‌كان (ئیمڕۆی ئێران) بۆ یه‌كه‌مجار نه‌وت له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوین دۆزرایه‌وه‌، كێبه‌ركێی جیهانی بۆ كۆنترۆڵكردنی ده‌ستی پێكرد. جه‌نگی جیهانی و كێشه‌ و هه‌راكانی دوای جه‌نگ بۆ ماوه‌یه‌كی كورت پێشبڕێكه‌ی ڕاگرت. له‌گه‌ڵ دۆزینه‌وه‌ی بڕێكی زۆری نه‌وت، كه‌مێك پێش جه‌نگی جیهانی دووه‌م، له‌ نیوه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌بی، ناوچه‌كه‌ به‌ ته‌واوی بووه‌ ناوچه‌ی زیاترین قازانجی گرنگترین  سه‌رچاوه‌ی كه‌لوپه‌لی بنه‌ڕه‌تی سه‌ده‌ی بیسته‌م. دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌م، خاوه‌ن كۆمپانیا گه‌وره‌ گرنگه‌كانی نێوده‌وڵه‌تی، ناوچه‌كه‌یان له‌ نێوان خۆیاندا دابه‌شكرد. له‌ پێچه‌وانه‌بوونه‌وه‌یه‌كی بارودۆخی سیاسی دا، سه‌ره‌تا به‌ریتانیا هه‌ژموونی گرت، دواتر خاوه‌ن كارخانه‌ ئه‌مه‌ریكییه‌كان، به‌ڵام به‌رده‌وام ناكۆكی له‌گه‌ڵ فه‌ره‌نسا، هۆڵه‌نده‌ و ئیتالیا هه‌بوو. یه‌كگرتن له‌ یه‌ك خاڵ دا بوو: ڕێگه‌ بگیڕێ له‌ وڵاتانی خاون نه‌وت خۆیان ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر ئه‌و سامانه‌ به‌هاداره‌دا بگرن. كاتێ سه‌ره‌ك وه‌زیرانی ئێرانی محه‌مه‌د موسه‌ده‌ق ١٩٥١ هه‌وڵی خۆماڵیكردنی نه‌وتی دا، خاوه‌ن كۆمپانیاكانی رۆژئاوا لای حكومه‌ته‌كانیان به‌ نێزیكی هه‌موویان بایكۆتی كڕینی نه‌وتی ئێرانیان كرد. دواجار موسه‌ده‌ق له‌ ئاوگۆستی ١٩٥٣ دا له‌ ڕێگای كوه‌تایه‌كی به‌ هاوكاری CIA پلان بۆداڕێژراو ڕوخێنرا.
به‌ مه‌ش هاتنی نه‌وتی وه‌ك جاران ئاسایی بووه‌، ئه‌مه‌ریكا هاوكات توانی، كۆنترۆلی مۆنۆپۆلی به‌ریتانی به‌ سه‌ر نه‌وته‌وه‌ بشكێنێ. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م پێشخانه‌ بۆ ده‌وڵه‌تانی ماندوو زۆر سه‌خت بوو، خاوه‌ن كارخانه‌ گه‌وره‌كانی /oil multis  رۆژئاوا ، ورده‌ ورده‌ ده‌ست له‌ به‌شێكی سوودی خۆیان نابه‌دڵانه‌ هه‌ڵگرن.١٩٦٠ ده‌وڵه‌تانی نێرده‌ری نه‌وت ئۆپێك (OPEC  Organization oft he Petroleum Exporting Countries) كه‌ به‌نزیكی هه‌موو وڵاتانی رۆژهه‌لاتی ناوین له‌ خۆده‌گرێ. گردبوونه‌وه‌ی عیراق و ئێران و قه‌ته‌ر و كوێت و سعودی عه‌ره‌بی ئیمارات، نیشاندانی سه‌ركه‌وتنێكی گرنگه‌، توانا و ده‌سه‌ڵاتی مامه‌ڵه‌ی ده‌وڵه‌تانی نه‌وت ده‌رهێنه‌ر به‌رامبه‌ر به‌ رۆژئاوا به‌ گشتی به‌هێز ده‌كات. ده‌بێت به‌ ده‌یان ساڵی تریش به‌رده‌وام بكات بێ گرفت به‌سه‌ر یه‌ده‌گی نه‌وت و گازدا به‌م پێیه‌ ئه‌رك و خه‌رجییان گرته‌ ئه‌ستۆ  كه‌لوپه‌له‌ كۆنه‌كانی نه‌وت ده‌رهێنان  په‌ره‌ پێبده‌ن و نوێ بكه‌نه‌وه‌. له‌ ده‌رئه‌نجام دا ده‌وڵه‌تانی رۆژهه‌ڵاتی ناوین، له‌ ناوه‌ڕاستی ١٩٧ وه‌ هه‌م  سه‌روه‌ریی سیاسی و هه‌م ئابووری خۆیان به‌ده‌ست هێنا.  
 سه‌رچاوه‌: Informationen zur politischen Bildung/izpb 
ژماره‌ ٣٣١،٣ـ٤/٢٠١٦


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7394
19/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ئیتالیا مه‌ترسی گه‌وره‌ی سه‌رنه‌كه‌وتنی بۆ مۆندیال له‌سه‌ره‌ 19/10/2017
‌ رۆناڵدۆ زیندانی دەکرێت؟ 19/10/2017
زانست
‌ هه‌سارۆكه‌یه‌ك سڵاوی له‌ زه‌وی كرد و رۆیشت 19/10/2017
‌ چه‌ند خۆراكێكی گرنگ بۆ وه‌رزی پایز 19/10/2017
‌ كاریگه‌ری‌ ته‌له‌فزیۆن له‌ دروستكردنی‌ ترس لای‌ بینه‌ر 19/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP