د. غەسان عەتییە: لەگەڵ مافی گەلانم، بەڵام دژی پێکهێنانی دەوڵــەتم لەسەر بنەمای دەمارگیریی نەتەوەیی
د. غەسان عەتییە: لەگەڵ مافی گەلانم، بەڵام دژی پێکهێنانی دەوڵــەتم لەسەر بنەمای دەمارگیریی نەتەوەیی ‌ 1/10/2017
له‌ میانی سه‌ردانی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ رووناكبیرانی كورد‌و عه‌ره‌بی عیراق‌و رووناكبیرانی وڵاتانی عه‌ره‌بی‌و ئه‌و رووناكبیرو رۆژنامه‌نووس ‌و نووسه‌ره‌ سیاسیانه‌ی كه‌ گرنگیی به‌ دۆزی كورد‌و مافه‌كانی مرۆڤ ده‌ده‌ن بۆ به‌شداریی له‌ «دیداری دیموكراسی‌و مافی چاره‌ی خۆنووسین»دا كه‌ له‌ رۆژانی  16 و 17ی ئه‌یلولی 2017 له‌سلێمانی به‌ڕێوه‌چوو، د. غه‌سان عه‌تیه‌، بیرمه‌ند‌و چالاكی سیاسیی عه‌ره‌بی عیراق سه‌ردانی سلێمانیی كرد بۆ به‌شداریی له‌و دیداره‌دا.
به‌ر له‌گه‌ڕانه‌وه‌شی بۆ تاراوگه‌، رۆژی 18/9/2017 د. غه‌سان بووه‌ میوانی كوردستانی نوێ ‌و له‌و سه‌ردانه‌شیدا له‌ساڵۆنی كوردستانی نوێ كۆڕێكی بۆ سازكرا، به‌به‌شداریی ژماره‌یه‌ك رووناكبیر‌و نووسه‌رو رۆژنامه‌نووس‌و سیاسه‌توانی كورد‌و عه‌ره‌ب‌و چه‌ند كه‌ناڵێكی راگه‌یاندن ‌و تێیدا سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی عیراق ‌و هه‌رێمی كوردستان‌و بواری رووناكبیریی به‌گشتی دیالۆگێكی كراوه‌ی له‌گه‌ڵدا سازكرا کە تێکڕایان بۆچوونی بەر لە بەڕێوەچوونی پرۆسەی ریفراندۆمن.
ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌ پوخته‌یه‌كی گرنگترین باسوخواسه‌كانی ناو دیالۆگه‌كه‌یه‌:
ئا: ساڵۆنی كوردستانی نوێ
فۆتۆ: حەمە عومەر
سه‌رنووسه‌ری كوردستانی نوێ بۆ به‌رچاوڕوونیی ئاماده‌بووان، پوخته‌یه‌كی له‌باره‌ی ژیان‌و كارو چالاكییه‌كانی د. غه‌سان عه‌تیه‌ پێشكه‌ش كردو روونیكرده‌وه‌ كه‌ د. عه‌سان جگه‌ له‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كی نیشتمانیی عیراقییه‌، یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ش كه‌ بڕوای به‌ مافی گه‌لان هه‌یه‌، به‌ڵام بێگومان تێڕوانینی تایبه‌تیی خۆی هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ی ریفراندۆم كه‌ ئێستا له‌هه‌موو كاتێك زیاتر له‌ رۆژه‌ڤدایه‌.
لەهەموو سەردەمەکاندا تۆمەتباربووم
دواتر د. غه‌سان عه‌تیه‌ هاته‌ سه‌ر باسه‌كه‌ی‌و سه‌ره‌تاش به‌وه‌ ده‌ستیپێكرد كه‌ چه‌ند سه‌رده‌مێكی حوكمڕانیی جیاجیای له‌ عیراقدا بنیووه‌ هه‌ر له‌سه‌رده‌می پاشایه‌تییه‌وه‌ تا ئه‌م سه‌رده‌مه‌‌و له‌هه‌موو سه‌رده‌مه‌كانیشدا هه‌ر سته‌می لێكراوه‌ چ له‌سه‌ر ده‌ستی به‌عسییه‌كان له‌ 1963وه‌ تا كۆتایی نه‌وه‌ده‌كان كه‌ به‌ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی مۆڵك‌و ماڵه‌كه‌ی كۆتایی هات‌و وتیشی: دوای ئه‌و هه‌موو سته‌مه‌ی به‌عسییه‌كان، كه‌چی له‌ ساڵی 2013دا به‌تۆمه‌تی «به‌عسیبوون» به‌مادده‌ی 4ی تیرۆر حوكمدراوم!» وتیشی: كاتی ئه‌وه‌یه‌ ئیتر له‌ مێژووی خۆمان ‌و هه‌ڵه‌كانماندا بچینه‌وه‌، تابزانین له‌ كوێدا هه‌ڵه‌مان كردووه‌‌و به‌بیر خۆمانی بهێنینه‌وه‌، تا دووباره‌ی نه‌كه‌ینه‌وه‌، چونكه‌ مرۆڤ به‌بێ بیره‌وه‌ریی مرۆڤ نییه‌‌و به‌داخه‌وه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵكی ئێمه‌ بیره‌وه‌ریی سنووردارو بگره‌ نه‌یانماوه‌.
له‌به‌شێكی دیكه‌ی قسه‌كانیدا هاته‌ سه‌رباسی هۆكاره‌كانی دیارده‌ی په‌ڕگیریی‌و توندڕه‌ویی ‌و نه‌زانیی به‌یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و دیاردانه‌ وه‌سفكرد.
وەک ئێمەی عەرەب مەکەن
عه‌تیه‌ ئاماژه‌ی به‌وه‌شكرد كه‌ خۆشحاڵه‌ به‌وه‌ی سه‌ردانی شارێكی وه‌ك سلێمانی كردووه‌ كه‌ خاوه‌نی بیرێكی رۆشنگه‌رییه‌‌و شارێكی خاوێنه‌، ئه‌وه‌ ده‌بێت به‌لاتانه‌وه‌ گرنگتربێت له‌ بوونی ئاپارتمانی گه‌وره‌و قه‌به‌، چونكه‌ ئه‌و خاوێنییه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ كه‌سایه‌تیی شاره‌كه‌‌و وتی: ئه‌وه‌ی هه‌تانه‌ چۆله‌كه‌یه‌كه‌ له‌ناو ده‌ستتاندا‌و وه‌ك عه‌ره‌ب مه‌كه‌ن كه‌ چۆله‌كه‌یه‌كی ناو ده‌ستیان ده‌گۆڕنه‌وه‌ به‌ 10ی سه‌ر دره‌خته‌كان.
هه‌روه‌ها روونیكرده‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ بووه‌ كه‌ نه‌وه‌ی سه‌رده‌می ئه‌وان تێیكه‌وتوون‌و ئه‌وه‌نده‌ی له‌ژێر كاریگه‌ریی بیری نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌بدا گرنگییان به‌وه‌ داوه‌ كه‌ بۆ نموونه‌ له‌ جه‌زائیر ده‌گوزه‌رێت، نیوه‌ی ئه‌وه‌ گرنگیمان به‌وه‌ نه‌داوه‌ كه‌ له‌وڵاته‌كه‌ی خۆماندا ده‌گوزه‌رێت.
نه‌وه‌ی ئێمه‌ سه‌رده‌می پاشایه‌تیمان به‌ كۆنه‌په‌رست ‌و دارده‌ستی ئیستیعمار وه‌سفده‌كرد‌و قسه‌مان له‌سه‌ر كێشه‌ی فه‌له‌ستین ده‌كرد‌و كاتێكیش رژێمی پاشایه‌تیمان رووخاند‌و نه‌وه‌ی هاو ته‌مه‌نی ئێمه‌ چوونه‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی له‌سه‌رده‌می پاشایه‌تیشدا له‌فه‌له‌ستین له‌ده‌ستمان نه‌دابوو، له‌ده‌ستماندا.
سەعد زەغلول بەنموونە
هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌وه‌ی فێركردین كه‌ پێویسته‌ ناوماڵی خۆمان رێكبخه‌ین، به‌رله‌وه‌ی كه‌ ماڵی كه‌سانی دیكه‌ رێكبخه‌ینه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ش قسه‌یه‌كی سه‌عد زه‌غلولی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشووتری میسری به‌ نموونه‌ هێنایه‌وه‌ كه‌ كاتێك پێیانوتووه‌ «كۆمكاری عه‌ره‌بی داده‌مه‌زرێنین»، له‌وه‌ڵامدا وتوێتی: «ئه‌گه‌ر چه‌ند سفرێك كۆ بكه‌نه‌وه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌كاته‌ چه‌ند؟ هه‌ر ناكاته‌ سفر؟».
ئه‌وه‌ش راست ده‌رچوو، ئێستا وڵاتانی عه‌ره‌بی هه‌مووی له‌ناو خۆیدا هیچی نه‌كردووه‌، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ته‌نها دروشمبازییه‌و خه‌ڵكیش چیتر باوه‌ڕی به‌و دروشمانه‌ نه‌ماوه‌و گوێیان لێ ناگرن.
بڕواشی واوبوو كه‌ گه‌لی كورد نه‌كه‌ونه‌ ئه‌و هه‌ڵانه‌وه‌ كه‌ عه‌ره‌ب تێیكه‌وتن‌و وتی: «پێوه‌ری سه‌ره‌كی گوتاری نه‌ته‌وه‌یی ده‌مارگیرانه‌ نییه‌، به‌ڵكو پێوه‌ری سه‌ره‌كی خۆشگوزه‌رانیی مرۆڤه‌، نه‌ك زه‌وی، به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌نوكه‌ نزیكه‌ی 4-5 ملیۆن عیراقی به‌كورد‌و عه‌ره‌به‌وه‌ وڵاتیان به‌جێهێشتووه‌و له‌ تاراوگه‌ ده‌ژین، بۆیه‌ ئه‌مه‌ ده‌بێت بمانخاته‌ سه‌ر بیركردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن بتوانین خۆشگوزه‌رانیی بۆ مرۆڤه‌كان دابین بكه‌ین له‌ ناو وڵاته‌كه‌ی خۆیدا؟ بۆیه‌ ئه‌مه‌ ئه‌و دروشمه‌ پشتڕاست ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: «هه‌ژاریی له‌ وڵاتدا غه‌ریبایه‌تییه‌‌و ده‌وڵه‌مه‌ندیش له‌ غه‌ریبایه‌تیدا ئه‌و شوێنه‌ ده‌كاته‌ نیشتمان» .
ئابووریی ئەوروپای یەکخست
عه‌تیه‌ پێشیوابوو كه‌ تاكه‌ پێوه‌ر گه‌شه‌پێدانی ئابوورییه‌‌و بۆ ئه‌وه‌ش ئه‌مریكای به‌ نموونه‌ هێنایه‌وه‌‌و وتی: «تا ئابوورییه‌كه‌ی گه‌شه‌ی نه‌كرد، ئه‌مریكا گه‌شه‌ی نه‌كرد»‌و جه‌ختیشی كرده‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ هه‌ره‌س بهێنێت، ئه‌وا له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵده‌وه‌شێت‌و وتیشی: ئه‌وروپاش هیچ شتێك یه‌كی نه‌ده‌خست ئابووریی نه‌بێت.
پاشان وتی: ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ ده‌كه‌مه‌ ده‌روازه‌ی چوونه‌ ناو ئه‌سڵی بابه‌ته‌كه‌ ئه‌ویش مه‌سه‌له‌ی كورده‌، ئه‌و راشكاوانه‌ ئاماژه‌ی به‌وه‌ كرد كه‌ شتێك نییه‌ به‌ناوی گه‌لی عیراقه‌وه‌، له‌ سه‌رده‌می پاشایه‌تییه‌وه‌ تا ئێستا هه‌وڵی زۆر دراوه‌ بۆ دروستكردنی ئه‌و پێناسه‌یه‌‌و ئه‌وه‌ی پێی ده‌وترێت پێكه‌وه‌ژیان له‌نێوان پێكهاته‌كانیدا، چه‌ند جارێك هه‌وڵی بۆ دراوه‌، چه‌ند هه‌نگاوێك چۆته‌ پێشه‌وه‌و دواتر پاشه‌كشه‌ی كردووه‌‌و شكستی هێناوه‌. 
له‌به‌شێكی دیكه‌ی باسه‌كه‌یدا ئاماژه‌ی به‌ دوو راپرسیی نهێنیی ئه‌مریكییه‌كان كرد كه‌ به‌ر له‌چه‌ند مانگێك له‌ناو چه‌ند كه‌سێكی عیراقیدا كردوویانه‌‌و پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ «ئایا تۆ گه‌شبینیت به‌ ئاینده‌ی عیراق؟» زۆرینه‌ی ده‌ڵێت نه‌خێر، به‌شێكی تری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سوننه‌ زۆر گه‌شبینتره‌ له‌ كورد، سوننه‌ نزیكه‌ی 61% گه‌شبینه‌، به‌ڵام شیعه‌ گه‌شبینییان دابه‌زیووه‌ بۆ 44%، ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌ كورد ئاستی گه‌شبینییه‌كه‌ی هاتۆته‌ سه‌ر كه‌متر له‌ 10%.
هه‌روه‌ها ده‌ڵێت له‌ هه‌ولێر بووم له‌ناو ئه‌و عه‌ره‌بانه‌ی كه‌ له‌ هه‌ولێر نیشته‌جێن، هه‌ستمكرد گۆڕانكاریی گه‌وره‌ له‌ زهنیه‌تیاندا روویداوه‌، بۆ نموونه‌ له‌ 2005 له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك كه‌سی موسڵ‌و سه‌ڵاحه‌دین‌و ئه‌نبار‌و دیاله‌دا ویستمان لیستێك بۆ هه‌ڵبژاردن پێكبهێنین به‌ڵام به‌چه‌ند رۆژێك به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ نزیكه‌ی 95%یان پاشه‌كشه‌یان كرد‌و وتیان: «مقاوه‌مه‌» رازیی نین به‌شداریی بكه‌ین، به‌ڵام به‌م دواییانه‌ به‌رله‌ ساڵێك بینیمنه‌وه‌، هه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌ڵێن ئه‌رێ دكتۆر كه‌ی ئه‌مریكا دێت ‌و رزگارمان ده‌كات؟ سه‌رنج بده‌ن له‌و جیاوازییه‌، له‌ماوه‌ی 10 ساڵدا زهنییه‌ته‌كه‌ چۆن گۆڕاوه‌؟ كه‌ ئه‌مه‌ بۆخۆی به‌ڵگه‌ی كورتهێنانی بیروباوه‌ڕی عیراقییه‌كانه‌.
 په‌ندمان له‌ رابردوومان وه‌رگرتووه‌؟
هەر لەمیانی باسه‌كه‌یدا وتی: پێموایه‌ زۆربه‌تان بۆچوونه‌كانی من ده‌زانن، بۆیه‌ پێمباشه‌ كه‌متر من، قسه‌ بكه‌م، به‌ڵكو ده‌مه‌وێت زیاتر گوێم له‌ ئێوه‌ بێت‌و پێكه‌وه‌ دیالۆگێكی بنیاتنه‌ر بكه‌ین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن له‌م ته‌ڵه‌زگه‌‌و ته‌نگاوییه‌ ده‌رباز ببین؟ ئاخۆ په‌ندمان له‌ رابردوومان وه‌رگرتووه‌؟ وتیشی: وانه‌ی یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌ زمان‌و نه‌ كه‌لتوور‌و نه‌ ئایین‌و نه‌ مه‌زهه‌ب كۆمان ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی كۆمان ده‌كاته‌وه‌، پارچه‌ زه‌وییه‌كه‌ كه‌ پێكه‌وه‌ له‌سه‌ری ده‌ژین، ئه‌م خاكه‌ش پڕه‌ له‌خێرو به‌ره‌كه‌ت، به‌ڵام چۆن ده‌كرێت هه‌موو عیراقییه‌كان لێی سوودمه‌ند بن؟  هه‌ر له‌سه‌ره‌تای پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی عیراقه‌وه‌ هه‌مووان به‌شوێن ئه‌وه‌وه‌ن كه‌ چۆن بتوانین پێكه‌وه‌ بژین، ئێستا گه‌یشتووینه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ ناتوانین پێكه‌وه‌ بژین‌و ده‌بێت به‌شوێن داڕشته‌یه‌كدا بگه‌ڕێین بۆ لێكجیابوونه‌وه‌، جا ئه‌وه‌ به‌رێگای خوێن ‌و كوشتاردا ده‌ڕوات، یان ده‌شێت به‌ رێگایه‌كی شارستانیی له‌یه‌كتریی جیاببینه‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ هه‌ردوولا به‌خته‌وه‌ربن.
وتیشی: ده‌مه‌وێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌م كه‌ بۆ ئه‌و حاڵه‌ته‌، زۆربه‌ی جار سیاسه‌تمه‌داره‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ خواست‌و ئامانجه‌ سیاسییه‌كانی خۆیان‌و گه‌یشتنیان به‌ ده‌سه‌ڵات‌و چنینه‌وه‌ی ده‌ستكه‌وتی زیاتر، خواسته‌ كه‌سییه‌كانیان به‌ دروشمی جۆراوجۆری نیشتمانی‌و نه‌ته‌وه‌یی رووپۆش ده‌كه‌ن.
غه‌سان عه‌تیه‌ هه‌روه‌ها وتی: من یه‌كێك بووم له‌وانه‌ی ئاواته‌خوازبووم كه‌ له‌دوای رووخانی رژێمی سه‌دام حسێن عیراق به‌ره‌و بوژانه‌وه‌ هه‌نگاوبنێت، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌مریكا‌و به‌ریتانیا ئه‌و خه‌ون ‌و خۆزگه‌یه‌یان له‌باربرد، بۆیه‌ ئێستا كاتی ئه‌وه‌یه‌ بپرسین ئاخۆ كوردستانی دوای سه‌ربه‌خۆیی به‌رو چ ئاراسته‌یه‌ك ده‌ڕوات؟ زانینی ئه‌مه‌ بۆخۆی زۆر گرنگتره‌ له‌وشه‌ی سه‌ربه‌خۆیی، ئه‌مه‌ ئه‌و پرسیاره‌یه‌ كه‌ ئێستا نه‌ ده‌كرێت ‌و نه‌ مشتومڕیشی له‌باره‌وه‌ ده‌كرێت.
هەڵەکانی ئەمریکا چی بوو؟
راشیگه‌یاند: هه‌ڵه‌كانی ئه‌مریكا ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی گرنگیی به‌ هێزه‌ پێشكه‌وتنخواز‌و میانڕه‌وو دیموكراتخوازه‌كان بده‌ن‌و پشتگیرییان بكه‌ن، ته‌واو پێچه‌وانه‌كه‌یان جێبه‌جێ كرد، تایفه‌گه‌ریی‌و ئیتنیگه‌رییان چه‌سپاند،  ئه‌نجامه‌كه‌شی ئه‌وه‌بوو كه‌ پێچه‌وانه‌ی داگیركاریی به‌ریتانییه‌كان بۆ به‌غدای 1918 روویدا، كه‌ تێیدا یه‌كه‌م لایه‌ن كه‌ سوودمه‌ندبوون له‌ داگیركاریی به‌ریتانییه‌كان، كریستیانه‌كان بوون، یه‌هودییه‌كان‌و كه‌مینه‌كان بوون، به‌ڵام له‌ داگیركاریی ئه‌مریكادا یه‌كه‌م لایه‌ن كه‌ زیانیان پێگه‌یشت، كریستیانه‌كان بوون، بۆیه‌ پێتانوانه‌بێت ئه‌مریكا  خاوه‌نی  عه‌قڵێكی كراوه‌ی زه‌به‌لاحه‌، چونكه‌ له‌مێژووی خۆیدا 18 وڵاتی داگیركردووه‌، ته‌نها له‌ سێ وڵاتیاندا سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ستهێناوه‌، له‌وه‌شدا به‌تایبه‌تی له‌ ئه‌ڵمانیاو ژاپۆندا بۆیه‌ سه‌ركه‌وتووبوون، چونكه‌ یه‌كێتیی سۆڤێت له‌ ئارادابوو، وتیشی: به‌بڕوای من بۆ هیچ هه‌نگاوێك ئه‌گه‌ر خۆت ئاماده‌ نه‌كردبێت به‌پشت به‌ستان به‌ئه‌مریكا هه‌نگاو مه‌نێ، چونكه‌ ناتوانێت رزگارت بكات.
له‌به‌شێكی دیكه‌ی باسه‌كه‌یدا ئاماژه‌ی به‌وه‌كرد كه‌ وه‌ك ئه‌زموونی شه‌خسیی خۆی په‌روه‌رده‌ی ئه‌و مه‌دره‌سه‌ سیاسییه‌ یه‌ كه‌ خه‌مخۆری هه‌موو عیراقه‌و وتی: له‌ كۆتایی هه‌شتاكان هاوخه‌می كوردبووم له‌ به‌رامبه‌ر پرۆسه‌ی ئه‌نفالدا‌و له‌ ساڵی 1991 هاوخه‌م‌و لایه‌نگری خه‌ڵكی باشووری عیراق بووم له‌و سته‌مه‌ی كه‌ لێیانكرا، له‌ دوای 2003 شه‌وه‌ خاوخه‌می خه‌ڵكی رومادی‌و سه‌ڵاحه‌دین بووم، هه‌ندێك له‌ كه‌سه‌ ناسراوه‌كانم پێیانده‌وتم دكتۆر بۆچی هاوخه‌میی سوننه‌یت؟ به‌ڵام من پێیان ده‌ڵێم: من هاوخه‌میانم وه‌ك عیراقیی چه‌وساوه‌و سته‌ملێكراو‌و هه‌میشه‌ ده‌ڵێم نابێت ئۆباڵی خراپی‌و سیاسه‌تی هه‌ڵه‌و په‌ڵه‌ی سه‌ركرده‌كان بخرێته‌ گه‌ردنی هاووڵاتیی ساده‌، چونكه‌ به‌راستی ره‌وشی ژیانی هاووڵاتیی سوننه‌ی عیراق زۆر له‌ ره‌وشی فه‌له‌ستینییه‌كان خراپتره‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیسرائیلدا.
دوژمنی سەرەکیی کوردو عەرەب کێیە؟
پاشان چه‌ند نموونه‌یه‌كی پێچه‌وانه‌ی له‌ وڵاتان هێنایه‌وه‌ كه‌ فره‌ نه‌ته‌وه‌و فره‌ ئایینن‌و به‌رژه‌وه‌ندیی ئابووریی‌و حوكمڕانیی شه‌فاف ‌و دوور له‌گه‌نده‌ڵی توانیوێتی پێكه‌وه‌یان گرێ بدات ‌و به‌ره‌و بوژانه‌وه‌ بڕۆن وه‌ك مالیزیا‌و سه‌نگاپوره‌و باشووری ئه‌فریقا‌و...هتد‌و وتیشی: ئه‌و ئاوه‌دانییه‌ی له‌ سلێمانی‌و هه‌ولێردا بینیوومه‌ كێ گه‌ره‌نتیی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ كورد ئه‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ی له‌ده‌ست ناچێت؟ له‌كاتێكدا ئێمه‌ له‌باشوورو باكوور ئاو و ئابووریی‌و كۆمه‌ڵێك بارودۆخ پێكه‌وه‌مان ده‌به‌ستێت؟ پرسیاری ئه‌وه‌شی وروژاند كه‌ تاچه‌ند ئاماده‌ین به‌ هه‌ڵه‌ مێژووییه‌كانی خۆماندا بچینه‌وه‌؟ چ ئێمه‌ی عه‌ره‌ب ‌و چ ئێوه‌ی كورد ‌و وتی: ده‌بێت ئه‌و راستییه‌ بزانین كه‌ دوژمنی سه‌ره‌كیمان نه‌ ئیمپریالیزمه‌و نه‌ زایۆنیزم، به‌ڵكو خۆمان دوژمنی پله‌یه‌كی خۆمانین.
له‌و رووه‌شه‌وه‌ نموونه‌ی به‌وه‌ هێنایه‌وه‌ كه‌ كاتێك له‌ساڵی 1917دا شه‌ریف پاشای خه‌ندان هه‌وڵی دروستكردنی ده‌وڵه‌تی بۆ كورد داوه‌ له‌پاریس، له‌ ناوخۆوه‌و له‌ دیاربه‌كره‌وه‌ پڕۆژه‌كه‌ی شكستی پێ هێنراوه‌و پێیانوتووه‌ ئه‌وه‌ نۆكه‌ری ئیمپریالیزمه‌، بۆ ئێمه‌ی عه‌ره‌بیش به‌ هه‌مان شێوه‌یه‌و به‌كارده‌هێنرێین.
من بۆخۆم دژی عه‌بدولكه‌ریم قاسم بووم، چونكه‌ جه‌مال عه‌بدولناسر پشتیوانیی بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌بی ده‌كرد، ئێمه‌ی به‌كارده‌هێنا له‌دژی ئه‌و، شای ئێران كوردی به‌كارهێنا له‌دژی عه‌بدولكه‌ریم قاسم، له‌كاتێكدا قاسم  خوالێخۆشبوو مه‌لا مسته‌فا بارزانیی له‌ ئاواره‌یی له‌سۆڤێته‌وه‌ هێنایه‌وه‌و وه‌ك سه‌ركرده‌ی نه‌ته‌وه‌یی كورد پێشوازیی لێكردو له‌ده‌ستووری ئه‌وكاته‌دا بۆ یه‌كه‌مجار ئه‌وه‌ جێگیركرا كه‌ كورد‌و عه‌ره‌ب شه‌ریكن له‌ نیشتماندا، به‌ڵام شای ئێران كوردی به‌كارهێنا دژی قاسم كه‌ گوایه‌ قاسم شیوعییه‌، بۆئه‌وه‌ش كارتی كوردی به‌كارهێنا، هه‌روه‌ها شیعه‌ی له‌دژی قاسم به‌كارهێنا له‌كاتێكدا شای ئێران په‌یوه‌ست نه‌بوو به‌ ئایینه‌وه‌، كاتێك موحسین حه‌كیم كه‌ باپیری عه‌ممار حه‌كیم بوو گه‌ڕایه‌وه‌ به‌غدا، به‌یاننامه‌یه‌كی بڵاوكرده‌وه‌ له‌دژی قاسم‌و وتی: «كۆمۆنیزم كفرو ئیلحاده‌»‌و پشتگیریی به‌عسییه‌كانی كرد، به‌ڵام دواتر چیی روویدا خراپتر هات كه‌ به‌عسییه‌كان بوون! چونكه‌ عه‌بدولكه‌ریم قاسم دژی شیعه‌ نه‌بوو، بگره‌ خزمه‌تی شیعه‌ی كرد، به‌ڵام سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان وای خواست یان به‌كارهێنراین دژی قاسم.
نه‌گبه‌تییه‌ گه‌وره‌كه‌ به‌عس بوو، كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ به‌كارهێنرا‌و پشتیوانیی كراو لیستی ناوی شیوعییه‌كانی راده‌ستكراو هاوكارییكرا بۆ كوده‌تاكه‌، واته‌ هه‌موومان پیلانمان گێڕا بۆ رووخاندنی قاسم نه‌ك بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی نیشتمانیی عیراق، داوای دیموكراسی‌و ئازادیمان لێ نه‌ده‌كرد، به‌ڵكو سه‌ركرده‌كانمان به‌كارده‌برێن بۆ گه‌یشتن به‌ خواسته‌ تاكه‌كه‌سییه‌كانی خۆیان.
با دەستمان بۆ یەکتر درێژ بکەین نەک بۆ بێگانە
بۆیه‌ دوای ئه‌و هه‌موو كوده‌تاو رووخاندن‌و گۆڕینه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان‌و هێنانی خراپتر، ئایا په‌ندمان وه‌رگرت؟ ئاخۆ ده‌ستمان بۆ یه‌كتریی درێژكرد بۆ پێكهاتن، له‌جیاتی ده‌ستدرێژكردن بۆ بێگانه‌؟
ئێستا مه‌ترسییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاخۆ ده‌كه‌وینه‌ جه‌نگێكی ناوخۆییه‌وه‌ یان نا؟ به‌ڵێ من ده‌ڵێم ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ هه‌ڵخزێین بۆ جه‌نگێكی ناوخۆیی، چونكه‌ وڵاتانی بێگانه‌ ده‌مانقۆزێته‌وه‌‌و سوودمان لێده‌بینێت، هه‌ر وڵاته‌و به‌شوێن به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیه‌وه‌یه‌و هه‌ستمان ختوكه‌ ده‌دات، ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت دژی په‌كه‌كه‌ بجه‌نگێت، هه‌وڵده‌دات كورد بكات به‌گژیاندا، یه‌كێكی تر ده‌یه‌وێت دژی ئه‌مریكا بجه‌نگێت، چی بكات؟ دێت شیعه‌ له‌دژی ئه‌مریكا ده‌جووڵێنێت، ئه‌گه‌ر «داگیركاریی ئه‌مریكا» نه‌بووایه‌، رێی تێده‌چوو سه‌رۆك وه‌زیرانێكی شیعه‌ ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست؟ 
پێویستمان بە رەوتێکی عیراقییە دوور لە مەزهەب و نەتەوە
ئه‌م دۆخه‌ی عیراق كارێكی كردووه‌ نه‌ كورد‌و نه‌ شیعه‌و نه‌ سوننه‌و نه‌ توركمان‌و نه‌ مه‌سیحی هیچیان ئاسووده‌ نین، بۆیه‌ دیسان ئه‌و پرسیاره‌ دێته‌وه‌ پێشه‌وه‌ چی بكه‌ین؟ 
وتیشی: من بۆخۆم له‌ ساڵی 2003وه‌ به‌شوێن دروستكردنی ره‌وتێكی عیراقییه‌وه‌م، به‌جۆرێك كه‌ ئه‌وله‌وییه‌ت نه‌درێت به‌ مه‌زهه‌ب یان نه‌ته‌وه‌ یان پێكهاته‌‌و تایفه‌یه‌كی دیاریكراو، به‌جۆرێك سه‌ره‌تا عیراقی بیت، ئینجا كورد، یان شیعه‌، یان سوننه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌مان كرد، ئه‌وكات به‌رچاومان رۆشن ده‌بێته‌وه‌، ئه‌گه‌رنا وه‌كو لوبنانمان لێ دێت.
کۆنفیدرالیی عیراقی عەرەبی و عیراقی کوردی
له‌به‌شێكی دیكه‌ی قسه‌كانیدا سه‌باره‌ت به‌ ریفراندۆم وتی: راسته‌ ریفراندۆم ده‌كرێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌موو كێشه‌كان چاره‌سه‌ر ده‌كات؟ بێگومان نه‌خێر، چونكه‌ ئێمه‌ چه‌ندین خاڵی هاوبه‌شمان ده‌مێنێت، له‌ڕووی زه‌ویی، ئاو، ئابووریی، بۆیه‌ ده‌بێت پڕۆژه‌یه‌كی هاوبه‌شمان هه‌بێت، نه‌ك پڕۆژه‌یه‌كی كوردیی یان عه‌ره‌بی، بۆیه‌ ده‌بێت ئێمه‌ سه‌ره‌تا به‌شوێن شه‌ریكی بیروڕادا بگه‌ڕێین له‌نێوان هه‌موو پێكهاته‌كاندا، كه‌ ئاخۆ چی بكرێت، ده‌شێت كورد به‌شێوه‌ی كۆنفیدرالی له‌گه‌ڵ عیراقدا بمێنێته‌وه‌، به‌جۆرێك عیراقێكی كوردی‌و یه‌كێكی عه‌ره‌بی هه‌بێت‌و به‌هه‌ردووكیان ده‌وڵه‌تێكی كۆنفیدرالی پێكبهێنن، وشه‌ی عیراقیش هیچ ئاماژه‌یه‌كی تێدا نییه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیاریكراو، وه‌كو ئێران، هه‌روه‌ها رایگه‌یاند كه‌ له‌مێژوودا عیراق ده‌سته‌واژه‌یه‌كی جوگرافی بوو كه‌ عیراقی عه‌ره‌بی له‌ كه‌نداوه‌وه‌ تا تكریت بوو، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی پێی ده‌وترا عیراقی عه‌جه‌می، كه‌واته‌ شتێك نییه‌ به‌ناوی «مانگا پیرۆزه‌كه‌»، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌مان كرد، ئه‌وكات ده‌كرێت بێین بزانین چۆن ده‌توانین به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كانمان یه‌كبخه‌ین؟ 
بۆنموونه‌ تۆ له‌سلێمانی كارگه‌یه‌كت هه‌یه‌، به‌رهه‌مه‌كانت له‌كوێ ساغده‌كه‌یته‌وه‌ له‌كاتێكدا ركابه‌ریی به‌رهه‌می ئه‌وروپاییت پێ ناكرێت؟ كه‌واته‌ پێویستت به‌ عیراقه‌ بۆ ساغكردنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كانت.
بۆچوونەکان لە واقعی عیراقدا مەحاڵن
پاشان ئاماده‌بووانی ساڵۆنی كوردستانی نوێ كه‌وتنه‌ پرسیار‌و مشتومڕێكی شارستانییانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ د. عه‌تیه‌داو سه‌ره‌تاش د. سه‌ربه‌ست نه‌بی رایگه‌یاند: 
ئه‌و بۆچوونانه‌ی به‌ڕێزتان بۆچوونی نموونه‌یین، به‌ڵام له‌واقیعی عیراقدا مه‌حاڵه‌و وتی: من دڵنیات ده‌كه‌م كه‌ كوردستان سه‌ربه‌خۆ نابێت، چونكه‌ جیدالێكی سیاسیی هه‌یه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیی، به‌ڵام هێشتا لای ده‌سته‌بژێری سیاسیی گوتارێكی سه‌ربه‌خۆخوازیی له‌ئارادا نییه‌‌و راشیگه‌یاند كه‌ هۆشیارییه‌كی ته‌واونییه‌ به‌ئاراسته‌ی سه‌ربه‌خۆیی، به‌ڵكو هه‌وڵێكه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌ستكه‌وتی سیاسی.
 ریفراندۆم 100% شه‌رعییه‌و لەسەر ئەوە شاره‌زایانی قانون كۆكن
به‌ڵام جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌رچی ناكۆكیش هه‌بێت له‌وباره‌یه‌وه‌، به‌ڵام پێویسته‌ پشتیوانیی ئه‌وه‌ بكرێت له‌به‌ر یه‌ك هۆكار ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌: كه‌ گه‌ل بڕیاربدات ‌و شه‌رعییه‌تی مافی سه‌ربه‌خۆبوون به‌ده‌ست بهێنێت، چونكه‌ داهاتووی عیراق رۆشن نییه‌، كێ گه‌ره‌نتیی نه‌هاتنی رژێمێكی شمولیی عه‌سكه‌رتاریی ده‌كات له‌داهاتوودا؟ هه‌روه‌ها وتی: ریفراندۆم 100% شه‌رعییه‌و سه‌رجه‌م شاره‌زایانی قانون كۆكن، له‌سه‌ر ئه‌وه‌، مه‌ترسیی ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غداش له‌وه‌یه‌، كه‌ شه‌رعییه‌تی شه‌قام، شه‌رعییه‌تی گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌‌و له‌سه‌روو ده‌ستووره‌وه‌یه‌.
وتیشی: من بۆخۆم دوژمنی تایفه‌گه‌ریم، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌یی نوێگه‌ریدام‌و چه‌نده‌ به‌رگریی له‌ كورد ده‌كه‌م، به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ش به‌رگریی له‌ ماف‌و خواستی عه‌ره‌ب ده‌كه‌م.
هه‌روه‌ها ئاماژه‌ی به‌وه‌كرد كه‌ باس له‌ كورد ده‌كرێت، ته‌نها كوردی باشوور نییه‌، به‌ڵكو كورد دابه‌شكراوه‌و به‌زۆر خراوه‌ته‌ ژێر ركێفی خه‌ڵكی تره‌وه‌ به‌ ناوی هاووڵاتی بوون‌و مافی یه‌كسانبوونه‌وه‌ له‌سوریا‌و عیراق‌و ئێران‌و توركیا، من ده‌مه‌وێت ئه‌و كۆته‌ بپسێنم‌و ده‌مه‌وێت ناسنامه‌ی خۆم به‌ده‌ست بهێنم.
مسته‌فا ساڵح كه‌ریم یه‌كێكی تربوو له‌وانه‌ی به‌شدارییان له‌ مشتومڕه‌كه‌دا كرد‌و سه‌ره‌تا وتی: هۆكارێكی رووخانی رژێمی قاسم ئه‌وه‌بوو كه‌ پشتیوانیی نه‌ته‌وه‌ییه‌ عه‌ره‌بییه‌كان‌و ئیخوانه‌كانی كرد بۆ لێدانی كورد‌و شیعه‌، نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌وه‌ش كه‌ رۆڵی بینی له‌ رووخاندنیدا جه‌مال عه‌بدولناسربوو.
دوای ریفراندۆم چه‌ند قۆناغێكی دیكه‌ هه‌یه
له‌باره‌ی دۆخی هه‌نوكه‌ییشه‌وه‌ وتی: ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌ له‌چوارچێوه‌ی مافی چاره‌ی خۆنووسیندایه‌‌و مه‌سه‌له‌ی راپرسییه‌، ئه‌وه‌ كۆتایی دنیا نییه‌، چونكه‌ دوای ریفراندۆم چه‌ند قۆناغێكی دیكه‌ هه‌یه‌.
له‌وه‌ڵامی ئه‌و دوو موداخه‌له‌یه‌دا د. غه‌سان رایگه‌یاند: كه‌ ئه‌و قسه‌ی له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ نابێت دروشمی نه‌ته‌وه‌یی وا له‌كورد بكات توشی هه‌مان په‌تای عه‌ره‌ب ببێت، ئه‌گه‌رنا ئه‌گه‌ر به‌غدا به‌شێوه‌یه‌كی شارستانیانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ كورد بكردایه‌‌و كارێكی كه‌ كورد هه‌ست به‌ به‌شخوراوی نه‌كات، هیچ كوردێك هه‌یه‌ بیر له‌ جیابوونه‌وه‌و سه‌ربه‌خۆیی بكاته‌وه‌؟ بۆیه‌ شكستهێنانی به‌غدا له‌ پێشكه‌ش كردنی نموونه‌یه‌كی شارستانی وای له‌ كورد كردووه‌ بیر له‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤ ‌و سه‌ربه‌خۆیی بكاته‌وه‌. 
وتیشی: من پێموایه‌ پێش ئه‌وه‌ی كورد په‌نا بۆ ریفراندۆم به‌رێت، واباشتره‌ پێشتر ناوماڵی خۆی یه‌كبخات‌و به‌ لیستێكی شارستانییه‌وه‌ بێت چه‌ند هاوپه‌یمانییه‌ك له‌گه‌ڵ چه‌ند لیستێكی عیراقیی شارستانیدا بكات‌و له‌په‌رله‌مانی داهاتوودا له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌ش رێكبكه‌ون ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆییش به‌ڵام به‌شێوه‌ هاوچه‌رخه‌كه‌ی، نه‌ك تۆ سه‌رۆكایه‌تیی ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ك بده‌رێ، من ده‌نگ به‌تۆ ده‌ده‌م بۆ فڵان پۆستی وه‌زاره‌ت، كه‌ ئه‌و هاوبه‌شه‌ سیاسییه‌ فیكرییه‌ت دۆزییه‌وه‌، ئه‌وكاته‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سیاسی‌و ئابووریی‌و دیاریكردنی سنووره‌كانیش ئاسان ده‌بێت به‌په‌نابردن بۆ لیژنه‌ی دادوه‌ریی نێوده‌وڵه‌تی تا هیچ لایه‌كیان شه‌رمه‌زاری به‌رده‌م ده‌نگده‌رانی خۆیان نه‌بن‌و له‌لایه‌ن ده‌نگده‌رانیانه‌وه‌ ته‌خوین نه‌كرێن، ئه‌گه‌رنا خۆ ماده‌ی 58 هه‌بوو له‌یاسای ئیداره‌ی ده‌وڵه‌ت، خۆ ماده‌ی 140 هه‌بوو، بۆ نه‌كرا؟ له‌به‌رئه‌وه‌ی سیاسییه‌كان به‌شوێن به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیانه‌وه‌ن، نه‌ك به‌دیهێنانی شه‌راكه‌تی راسته‌قینه‌و گێڕانه‌وه‌ی مافه‌كانی یه‌كتریی.
جێی ئاماژه‌یه‌ به‌ موداخه‌له‌ی به‌شێكی دیكه‌ له‌ ئاماده‌بووان و ده‌ربڕینی سه‌رنج ‌و تێبینی‌و پرسیاره‌كانیان كۆڕه‌كه‌ی ساڵۆنی كوردستانی نوێیان  گه‌رموگوڕتر كرد.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7394
19/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ئیتالیا مه‌ترسی گه‌وره‌ی سه‌رنه‌كه‌وتنی بۆ مۆندیال له‌سه‌ره‌ 19/10/2017
‌ رۆناڵدۆ زیندانی دەکرێت؟ 19/10/2017
زانست
‌ هه‌سارۆكه‌یه‌ك سڵاوی له‌ زه‌وی كرد و رۆیشت 19/10/2017
‌ چه‌ند خۆراكێكی گرنگ بۆ وه‌رزی پایز 19/10/2017
‌ كاریگه‌ری‌ ته‌له‌فزیۆن له‌ دروستكردنی‌ ترس لای‌ بینه‌ر 19/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP