كۆنگره‌ی عه‌ره‌ب- كورد، خستنه‌ڕووی مێژووی پێكـــه‌وه‌ژیان‌و فاكته‌ره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی مه‌سه‌له‌ی كورد
كۆنگره‌ی عه‌ره‌ب- كورد، خستنه‌ڕووی مێژووی پێكـــه‌وه‌ژیان‌و فاكته‌ره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی مه‌سه‌له‌ی كورد ‌ 15/5/2017
کوردستانی نوێ- رەوتەکان
سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌ی عه‌ره‌بی
رۆژی شه‌ممه‌ 29/4/2017 له‌ دۆحه‌ی پایته‌ختی قه‌ته‌ر كۆنگره‌ی «كورد‌و عه‌ره‌ب، به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان‌و مه‌ترسییه‌كان‌و خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كان» ده‌ستی به‌كاره‌كانی كرد كه‌ له‌لایه‌ن سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌ی سیاسیی له‌ دۆحه‌ به‌ڕێوه‌چوو سێ رۆژی خایه‌ند. 
ئه‌و په‌یپه‌رانه‌ی كه‌ له‌ رۆژی یه‌كه‌می كۆنگره‌كه‌دا پێشكه‌شكرا بوون،  خرانه‌ڕوو كه‌ چه‌ند دیدو بۆچوونێكی جیاجیا‌و بگره‌ دژبه‌یه‌كیشیان تێدابوو له‌هه‌ندێك رووه‌وه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌و دیدو تێڕوانینانه‌ پشت به‌ستوو بوون به‌ شرۆڤه‌ی زانستی‌و لێكنزیككردنه‌وه‌ی تیۆره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی زانستی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی،  كه‌ چه‌ند توێژه‌رێكی پسپۆڕ‌و مێژوونووسی عه‌ره‌ب له‌ چه‌ندین وڵاتی جیاواز‌و كورد له‌ عیراق‌و سوریاوه‌ له‌گه‌ڵ خۆیاندا هێنابوویان.
چوار په‌یپه‌ره‌ پێشكه‌شكراوه‌كانی بۆ رۆژی یه‌كه‌می كۆنگره‌كه‌، زیاتر جه‌ختكردنه‌وه‌ بوو له‌سه‌ر دوو ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی، یه‌كه‌میان هه‌وڵێك بۆ ده‌رخستنی سه‌رهه‌ڵدانی مێژوویی مه‌سه‌له‌ی كورد له‌وڵاتانی تازه‌ سه‌رهه‌ڵداوی عه‌ره‌بی، له‌دوای ده‌وڵه‌تی عوسمانی‌و پاش ئینتیدابی بیانی، هه‌روه‌ك ته‌وه‌ری دووه‌میان جه‌ختكردنه‌وه‌بوو له‌سه‌ر په‌ره‌سه‌ندنی مێژوویی دۆزی كورد له‌ عیراقدا، هه‌رچی تایبه‌تیش بوو به‌ په‌ره‌سه‌ندنی دۆزی كورده‌وه‌ له‌سوریا، ئه‌وه‌ دانیشتنێكی تایبه‌تی له‌رۆژی دووه‌می پرۆگرامی كۆنگره‌كه‌دا بۆ دانرا. 

مێژوویه‌ك له‌ پێكه‌وه‌ژیان‌و هه‌ستێك بۆ یاخیبوون
له‌ یه‌كێك له‌ په‌یپه‌ره‌كاندا له‌ژێر ناونیشانی «مشتومڕی پێكه‌وه‌ژیانی مێژویی نێوان كورد‌و عه‌ره‌ب له‌ ویلایه‌تی موسڵ»دا، توێژه‌رو مێژوونووس سیار جه‌میل رۆشنایی خسته‌سه‌ر پێكه‌وه‌ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیی نێوان كورد‌و عه‌ره‌ب له‌ ویلایه‌تی موسڵ، كه‌ ئه‌و ویلایه‌ته‌ هه‌موو كوردی عیراقی له‌خۆ ده‌گرت وێڕای هه‌ندێك له‌ پێكهاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی دیكه‌‌و له‌و رووه‌شه‌وه‌ ئاماژه‌ی به‌وه‌ كرد كه‌ ئه‌و پێكه‌وه‌ ژیانه‌ مێژووییه‌ی نێوان هه‌ردوولا له‌ڕووی ئه‌نترۆپۆلۆژیاوه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ بۆ مێژوویه‌كی زۆر دێرین، بگره‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پڕۆژه‌كه‌ی ئیدریس به‌دلیسی له‌ چه‌سپاندنی بنه‌ماكانی خۆبه‌ڕێوه‌برنی خه‌ڵك له‌ وڵاتی وڵاتانی جزیره‌و ویلایه‌تی موسڵدا له‌ سه‌رده‌می سوڵتان سه‌لیمی یه‌كه‌م له‌ 1512-1520، هه‌روه‌ها كورد به‌شدارییان له‌ ژیانی عیراقدا كردووه‌، به‌تایبه‌تی له‌ خاڵه‌ هاوبه‌شه‌ سیاسییه‌كاندا له‌سه‌ر ئاستی حزب‌و نوێنه‌رایه‌تیی په‌رله‌مان.
له‌تێڕوانینی توێژه‌رو عه‌بدولوه‌هاب قه‌سابیشدا‌و له‌ په‌یپه‌ره‌كه‌ی تایبه‌ت به‌خۆی كه‌ ناونیشانی: «عه‌ره‌ب‌و كورد له‌سه‌رده‌می پاشایه‌تیدا»ی بۆ دانابوو، وتی: ئه‌وه‌ هه‌وڵێكی سه‌ركه‌وتوو بوو بۆ بنیاتنانی ناسنامه‌ی نیشتمانیی كۆكه‌ره‌وه‌ی عیراق‌و ئه‌وه‌ی كه‌ مێژوو جێگیری كردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناوچه‌ كوردییه‌كانی عیراق (سێ پارێزگا كوردییه‌كه‌ وێڕای چه‌ند پارچه‌یه‌ك له‌ پارێزگاكانی دیاله‌و سه‌ڵاحه‌دین‌و كه‌ركوك)، هه‌میشه‌‌و به‌به‌رده‌وامی به‌وه‌ پاشكۆیی‌و ملكه‌چی بۆ ده‌سه‌ڵاتی به‌غدا سه‌رزه‌نشت ده‌كرا، هه‌ر له‌و پێناوه‌شدا دانیشتووانی ئه‌و ناوچانه‌ به‌به‌رده‌وامی عیراقی بوون، جا هه‌ر ناوێك له‌و پارچه‌ زه‌وییه‌ جوگرافییه‌ نرابێت‌و له‌سه‌رده‌می حوكمڕانیی پاشایه‌تیدا دۆخی كوردی عیراق جیاوازبوو له‌ كوردی وڵاتانی دیكه‌ی دراوسێ، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ئێران كورد له‌به‌ر دوو هۆكار ده‌چه‌وسێندرێته‌وه‌، یه‌كێكیان هۆكاری نه‌ته‌وه‌یی‌و یه‌كێكیشیان مه‌زهه‌بی، له‌توركیاش سیستمی كه‌مالیستی دانی به‌ ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كورددا نه‌ناوه‌، له‌سوریاش به‌ هه‌مان شێوه‌، به‌ڵام له‌عیراق، هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌و له‌گه‌ڵ دروستبوونی ده‌وڵه‌تی عیراقدا دان نراوه‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی‌و ناسنامه‌ی كه‌لتوورییاندا‌و هیچ شێوازێكی جیاكاریی‌و له‌دژیان پیاده‌ نه‌كراوه‌‌و جۆره‌ها پۆستیان پێ سپێردراوه‌، چ له‌ سوپادا یاخود له‌ بواری مه‌ده‌نیدا، چه‌ندین ئه‌فسه‌ری باڵا‌و په‌رله‌مانتاری سه‌ركه‌وتوو وه‌زیران تێدا هه‌بووه‌.
قه‌ساب وای ده‌بینی كه‌ هه‌وڵی هه‌ندێك توێژی كوردی عیراق بۆ یاخیبوون‌و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ له‌ ماوه‌ی حوكمڕانیی پاشایه‌تیدا، هه‌وڵێكی گشتی نه‌بوو له‌سه‌ر ئاستی گه‌لی كورد له‌ عیراق، له‌هیچ كام له‌و ماوانه‌دا كه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌‌و ته‌نانه‌ت په‌یامی شۆڕشی كورد گه‌ڵاڵه‌ نه‌بوو تا دوای حوكمڕانیی پاشایه‌تیی له‌عیراقدا. له‌دوای ساڵی 1961ه‌وه‌ به‌تایبه‌تی، «كاتێك خوالێخۆشبوو مه‌لا مسته‌فا بارزانی یاخیبوونه‌كه‌ی ده‌ستپێكرد، كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا ناكۆكییه‌كی عه‌شایه‌ریی بوو ‌و دواتر فراوان بۆوه‌، ئه‌ویش به‌هۆی شكستهێنانی حكومه‌تی عه‌بدولكه‌ریم قاسم له‌ چۆنێتیی مامه‌ڵه‌كردنێكی دروست له‌گه‌ڵیدا.
لای خۆشییه‌وه‌ جه‌مال باروت توێژه‌ر‌و به‌ڕێوه‌به‌ری توێژینه‌وه‌كان له‌ سه‌نته‌ری عه‌ره‌بی بۆ توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ سیاسییه‌كان، له‌ په‌یپه‌رێكدا له‌ژێر ناونیشانی «سه‌رهه‌ڵدانی دۆزی كورد له‌ جه‌زیره‌ی سوریا- نزیككردنه‌وه‌یه‌كی مێژوویی» رایگه‌یاند: سه‌رهه‌ڵدانی دۆزی كورد له‌ جه‌زیره‌ی سوریا، په‌یوه‌سته‌ به‌ سروشتی گه‌شه‌كردنی كۆمه‌ڵایه‌تیی كۆچه‌ریی تێیدا، به‌گشتی ناوچه‌ی جه‌زیره‌ی فورات كۆچه‌ریی نشین كرا‌و به‌تایبه‌تیش به‌شی سروشتیی ناوه‌ڕاسته‌كه‌ی،  به‌درێژایی ماوه‌یه‌كی مێژووی  كه‌ شه‌ش سه‌ده‌ زیاتره‌، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و داگیركارییانه‌وه‌ كه‌ به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا هات له‌لایه‌ن ته‌تاره‌كانه‌وه‌، پاشان له‌به‌شی ناوه‌ڕاستیدا كۆمه‌ڵه‌ی كۆچه‌ریی زۆر بچووك‌و به‌رته‌سك  ده‌ركه‌وتن، له‌وكاته‌ی كه‌  ده‌سه‌ڵاتدارانی عوسمانی‌و به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌مدا ویستی جه‌زیره‌ به‌شێوه‌ی كۆچه‌ریی ببووژێنێته‌وه‌، به‌ڵام ژیاندنه‌وه‌و بوژاندنه‌وه‌ی راسته‌قینه‌ نه‌هاته‌دی تا ئه‌وكاته‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئینتیدابی فه‌ره‌نسا ده‌ستی به‌سه‌ر سوریادا گرت، پاشان هه‌لومه‌رج ره‌خسا بۆ سه‌رهه‌ڵدانی كێشه‌ی كورد له‌توركیا دوای له‌ناوبردنی په‌یماننامه‌ی (سێڤر 1920)‌و گۆڕینی به‌ په‌یماننامه‌ی (لۆزان- 1923)‌و دروستبوونی كۆماری توركیا له‌سه‌ر داروپه‌ردووی بیرۆكه‌ی قه‌واره‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌یی كوردی‌و ده‌وڵه‌تی ئه‌رمه‌نی، له‌سه‌ر حسابی خاكی سوریا، هه‌روه‌ك ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بی له‌ دیمه‌شق تێكشكا‌و هه‌ردوو وڵاتی شام‌و عیراق كه‌وتنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئینتیدابه‌وه‌، له‌و نێوه‌نده‌دا توركیا به‌ یه‌ك ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی سه‌ربه‌خۆوه‌ له‌ كایه‌كه‌ چووه‌ ده‌ره‌وه‌و به‌وه‌ش هه‌ریه‌كه‌ له‌ عه‌ره‌ب‌و كورد‌و ئه‌رمه‌ن گه‌وره‌ترین زیانیان به‌ركه‌وت.
باروت پێی وابوو به‌هۆی ئه‌و وه‌رچه‌رخانه‌وه‌، كێشه‌ی كورد له‌توركیاوه‌ سه‌ری هه‌ڵدا‌و به‌هۆی سه‌ركوتكردنی یاخیبوون‌و شۆڕشی هۆزه‌ كورده‌كانه‌وه‌، كۆچێكی فراوانی كورد ده‌ستیپێكرد به‌ره‌و جه‌زیره‌‌و ده‌سه‌ڵاتدارانی ئینتیدابیش ئه‌و كۆچبه‌رانه‌یان به‌كارهێنا بۆ بوژاندنه‌وه‌ی ناوچه‌ی جه‌زیره‌ له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆیاندا، له‌وێوه‌ ئیدی مه‌سه‌له‌ی كوردیان خوڵقاند‌و چاره‌سه‌رێكیان خسته‌ڕوو به‌وه‌ی كه‌ حكومه‌تێكی كوردی كلدۆ ئاشوری دروست بكه‌ن كه‌ له‌لایه‌ن هه‌ندێك هۆزی عه‌ره‌بییه‌وه‌  پاڵپشتیی ده‌كران، به‌ڵام پڕۆژه‌ی جیابوونه‌وه‌ شكستی هێناو هه‌رگیز ئه‌وه‌ پڕۆژه‌ی حوكمی لامه‌ركه‌زیی نه‌بوو.
دواتر كورده‌كانی جه‌زیره‌ی سوریا پاش سه‌قامگیریی چه‌ند نه‌وه‌یه‌كیان، تووشی یاسای سه‌رژمێریی بوون كه‌ سه‌رژمێرییه‌كی هه‌ڵاوێركاریی بوو، به‌رنامه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی خالید ئه‌لعه‌زه‌م-یش له‌قۆناغی جیابوونه‌وه‌ی سوریا له‌ (1961-1963)  بۆ چاكسازیی جه‌زیره‌ له‌ساڵی 1962دا، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌ ئه‌وانه‌ كۆچه‌رن له‌سوریادا.

نكوڵی كردن له‌ ناسنامه‌ی كورد
له‌گۆشه‌نیگایه‌كی جیاوازه‌وه‌ هۆگر تاهیر تۆفیق له‌په‌یپه‌رێكدا له‌ژێر ناونیشانی (په‌یوه‌ندییه‌كانی كورد‌و عه‌ره‌ب 1891-1918) لێكۆڵینه‌وه‌ی مێژوویی وتی: وڵاتی كورد (كوردستان) له‌دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانییدا دابه‌شكرا به‌سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تدا، كه‌ دووانیان عه‌ره‌بن، ئه‌مه‌ وێڕای توركیا‌و ئێران، ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌ عیراق‌و سوریا دوو به‌شیان له‌ كوردستان به‌ركه‌وتووه‌، دوای ئه‌و دابه‌شكارییه‌ كه‌ هه‌موو پایه‌كانی له‌ ساڵی 1926دا ته‌واوبوو، په‌یوه‌ندییه‌كانی كورد‌و عه‌ره‌ب چووه‌ قۆناغێكی وه‌رچه‌رخانی مه‌ترسیداره‌وه‌‌و گه‌یشته‌ ئاستی نكوڵیكردن له‌ ناسنامه‌ی كورد له‌سوریا‌و گه‌یشته‌ شاڵاوی جینۆساید دژی كورد له‌ عیراق.
هه‌روه‌ها وتی: په‌یوه‌ندییه‌كانی كورد‌و عه‌ره‌ب به‌رله‌وه‌ی كورد بخرێته‌ ژێر ركێفی عه‌ره‌به‌وه‌، په‌یوه‌ندییه‌كی سروشتی بوو، بگره‌ كورد زۆرجار خۆیان له‌یه‌ك سه‌نگه‌ردا بینیووه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ عه‌ره‌ب له‌دژی ده‌وڵه‌تی عوسمانی‌و له‌نێوان ساڵی 1891 كه‌ تێیدا گروپی «سواره‌ی حه‌میدی» دروست بوون‌و ساڵی 1918 كه‌ چالاكییه‌كی به‌رچاوی كۆمه‌ڵه‌ی سه‌ربه‌خۆیی كوردستانی به‌خۆوه‌ بینی كه‌ له‌میسر دامه‌زرا، په‌یوه‌ندییه‌كانی كورد‌و عه‌ره‌ب كارلێكێكیان كرد له‌دوو ناوچه‌ی جیاواز، ناوچه‌ی یه‌كه‌میان بریتی بوو له‌ باشوور‌و خۆرئاوای كوردستان (باكووری عیراق‌و سوریای ئێستا)، ئه‌م ناوچه‌یه‌ ململانێیه‌كی عه‌شایه‌ریی كوردو عه‌ره‌بی به‌خۆوه‌ بینی له‌ ویلایه‌ته‌كانی موسڵ‌و دیاربه‌كر، به‌ڵام ناوچه‌ی دووه‌م كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی قووڵ‌و ئیجابیی كورد‌و عه‌ره‌بی به‌خۆوه‌ بینی، گۆڕه‌پانه‌كه‌ی میسر بوو، له‌و سه‌روبه‌نده‌دا میسر بزووتنه‌وه‌یه‌كی كه‌لتووریی‌و سیاسیی ئۆپۆزسیۆنی كوردی دژ به‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانیی له‌ئامێزگرت، له‌وێ كورد چه‌ندین كۆمه‌ڵه‌ی كه‌لتووریی‌و سیاسیی دامه‌زراند، له‌پێشه‌وه‌شیاندا رۆژنامه‌ی كوردستان دێت كه‌ له‌ ساڵی 1898دا له‌ قاهیره‌ ده‌رچووه‌.
هه‌ژموون‌و سه‌ركوت، ناسنامه‌و هه‌ستی نیشتمانی له‌ پێكهێنانی دۆزی كورددا له‌عیراق
دانیشتنی سێیه‌م‌و چواره‌می پرۆگرامی رۆژی یه‌كه‌می كۆنگره‌كه‌، ته‌رخانكر بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ دۆزی كورد له‌ عیراق له‌ژێر ناونیشانی: «ده‌وڵه‌تی نیشتمانی‌و كێشه‌ی ناسنامه‌ی له‌ عیراق»، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ شه‌ش په‌یپه‌ر پێشكه‌شكران كه‌ بیروبۆچوونی جیاجیایان له‌خۆگرتبوو.
ئه‌و كۆنگره‌یه‌، له‌چوارچێوه‌ی ئه‌و زنجیره‌ كۆنگره‌ عه‌ره‌بی‌و جیهانییانه‌دا بوو كه‌ سه‌نته‌ری عه‌ره‌بی له‌ساڵی 2010وه‌ ناوبه‌ناو ده‌یبه‌ستێت‌و تێیدا په‌یوه‌ندییه‌كانی عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ هاوسێكانیان له‌ناوچه‌كه‌و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ كاریگه‌ره‌كان له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی نێوده‌وڵه‌تی، ئه‌مه‌یان بۆ یه‌كه‌مجاره‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌ره‌ له‌م كۆنگره‌یه‌دا تاوتوێی مه‌سه‌له‌یه‌كی دیكه‌ ده‌كان، له‌ناو ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بیی نوێدا، وه‌ك هه‌وڵێك بۆ پێشكه‌شكردنی تێگه‌یشتنێكی قووڵی زیاتر بۆ ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی كه‌ بوونه‌ته‌ گرفت له‌ په‌یوه‌ندیی كورد‌و عه‌ره‌بدا ئه‌وه‌ش له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ سیاسییه‌ خێرایانه‌ی كه‌ وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی عه‌ره‌بی تێیدا ده‌ژین.

مه‌سه‌له‌ی كورد پێیناوه‌ته‌ قۆناغێكی نوێوه‌

شێرزاد زه‌كه‌ریا محه‌مه‌د عومه‌ر-ی توێژه‌ر پێیوایه‌ كه‌ دۆزی كورد پێیناوه‌ته‌ قۆناغێكی نوێوه‌، دوای هه‌ڵگیرسانی شۆڕشی 14ی ته‌مموزی 1958‌و دوای تێكچوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان حكومه‌تی عیراق‌و سه‌ركردایه‌تیی كورد، بووه‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی شۆڕشی ئه‌یلولی 1961، دوای گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتیش له‌لایه‌ن عه‌بدولسه‌لام محه‌مه‌د عارف له‌ (1963-1966)، دۆخی كوردستان سه‌قامگیریی سیاسیی به‌خۆوه‌ نه‌بینی‌و هیچ چاره‌سه‌رێكی ریشه‌یی‌و هه‌مه‌لایه‌نیش بۆ  كێشه‌ی كورد نه‌دۆزرایه‌وه‌، بۆیه‌ جه‌نگ به‌رده‌وام بوو له‌ كوردستان، وێڕای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌چه‌ند ماوه‌یه‌كدا ئاگربه‌ست روویداوه‌.
دوای مردنی سه‌رۆك عه‌بدولسه‌لام عارف، عه‌بدولڕحمان محه‌مه‌د عارفی برای شوێنی گرته‌وه‌، عه‌بدولڕه‌حمان به‌زاز كه‌ بووه‌ سه‌رۆك وه‌زیران هه‌وڵێكیدا بۆ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌رێكی ئاشتییانه‌ بۆ مه‌سه‌له‌ی كورد، ئه‌و پێیوابوو كه‌ كورد گه‌لێكن، تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌و هه‌موو پایه‌كانی نه‌ته‌وه‌ی تێدایه‌‌و دژی چاره‌سه‌ری سه‌ربازییانه‌ی كێشه‌ی كورد بوو و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش بوو كه‌ كورد له‌ ده‌سه‌ڵاتدا به‌شداریی پێ بكرێت، به‌ڵام سه‌ركرده‌ سه‌ربازییه‌كان گوشاریان خسته‌ سه‌ر سه‌رۆك عارف‌و سه‌رۆك وه‌زیرانه‌كه‌ی تا په‌نا ببه‌نه‌ به‌ر چاره‌سه‌ری  سه‌ربازی.
شكستی هێزه‌كانی حكومه‌ت له‌ شه‌ڕی هه‌ندرێندا له‌ ئایاری ساڵی 1966دا، ده‌رگای له‌به‌رده‌م به‌زازدا كرده‌وه‌ بۆ ده‌ستپێكردنی دانوستاندن له‌گه‌ڵ سه‌ركردایه‌تیی شۆڕشی كورد، به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ گه‌یشته‌ ده‌ركردنی به‌یاننامه‌ی 29ی حوزه‌یرانی 1966، كه‌ ئه‌وه‌ هه‌نگاوێكی گرنگ بوو بۆ وه‌ستانی جه‌نگ‌و كوشتار له‌كوردستان، ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌ به‌ ده‌ستكه‌وتێكی گه‌وره‌ بۆ گه‌لی كورد ده‌ژمێردرا، تێیدا حكومه‌تی عیراق بۆ یه‌كه‌مجار دانی نابوو به‌وه‌ی كه‌ عیراق وڵاتێكی دوو نه‌ته‌وه‌یه‌، سه‌رباری خاوه‌خاوكردن‌و جێبه‌جێ نه‌كردنی بڕگه‌كانی به‌یاننامه‌كه‌ش، به‌ڵام بووه‌ بنه‌مایه‌ك كه‌ به‌یاننامه‌ی ئازاری ساڵی 1970ی له‌سه‌ر بنیاتنرا، كه‌ به‌پێی ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌ بۆیه‌كه‌مجار كورد ئۆتۆنۆمیی به‌ده‌ستهێنا له‌عیراقدا.

رۆڵی سته‌می ده‌سه‌ڵاتداریی له‌ ده‌رخستنی ناسنامه‌ی كورددا
توێژه‌ر ناسر سه‌عید دوره‌ید له‌ په‌یپه‌ره‌كه‌یدا به‌ ناونیشانی « رۆڵی سته‌می ده‌سه‌ڵاتداریی له‌ ده‌رخستنی ناسنامه‌ی كورددا له‌عیراق 1921-1991 « ته‌ئكید له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كورده‌كانی عیراق قۆناغ به‌قۆناغ تووشی مه‌ینه‌تی‌و سه‌ركوت‌و سته‌مكاریی بوون، له‌سه‌ره‌تای پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی عیراقدا به‌شێوازێكی ساده‌ ده‌ستیپێكرد، به‌و جۆره‌ به‌رده‌وام بوو تا كۆتایی هاتنی سه‌رده‌می هه‌ژموونی حكومه‌تی عیراق به‌سه‌ر كوردستاندا له‌ ساڵی 1991، بۆیه‌ قه‌یران‌و ته‌نگژه‌ی كوردستانی عیراق له‌ ده‌وڵه‌تی عیراقدا له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنییه‌وه‌ ده‌ستیپێكردووه‌ له‌ 1921. هه‌ردوو لایه‌نی عیراقی‌و به‌ریتانی له‌ساڵی 1922دا دانیان به‌ مافی كورددا نا به‌وه‌ی ده‌توانێت حكومه‌تێكی لۆكاڵی له‌چوارچێوه‌ی عیراقدا  پێكبهێنێت، به‌ڵام دواتر به‌پاساوی ئه‌وه‌ی كه‌ كورد رێكنه‌كه‌وتوون له‌سه‌ر شێوازی حكومه‌ته‌كه‌‌و په‌یوه‌ندییه‌كه‌یی به‌سته‌وه‌ به‌عیراقه‌وه‌، له‌راستیشدا كێشه‌ی گه‌لی كورد خۆی له‌وه‌دا ده‌بینییه‌وه‌ كه‌ رێك نه‌كه‌وتبوو له‌سه‌ر  سه‌ركردایه‌تییه‌كی یه‌كگرتووی دانپێدانراودا.
ئینگلیزه‌كانیش هه‌رزوو به‌وریاییه‌وه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌یان دا كه‌ ده‌كرێت مه‌سه‌له‌ی كورد وه‌ك كارتێكی گوشار به‌رامبه‌ر حكومه‌تی عیراق به‌كاربهێنن، به‌و جۆره‌ كێشه‌ی موسڵ ده‌ستیپێكرد.
توێژه‌ر باسه‌كه‌ی له‌وه‌دا پوخت كرده‌وه‌ كه‌ قاكته‌ری سته‌می ده‌سه‌ڵاتداریی، بووه‌ فاكته‌ری سه‌ره‌كیی سه‌رهه‌ڵدانی ناسنامه‌ی جوداخوازیی‌و گه‌شه‌كردنی سه‌باره‌ت به‌ كوردی عیراق‌و ره‌تكردنه‌وه‌ی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی ناسنامه‌ی نیشتمانیی عیراق له‌لایه‌ن كورده‌وه‌.
توێژه‌ر عه‌ممار عه‌لی سه‌مه‌ر-یش ئاماژه‌ی به‌وه‌كرد كه‌ كوردی عیراق به‌باشترین شێوه‌ ده‌رفه‌تی خێرایی رووداوه‌كانیان بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان قۆسته‌وه‌. په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ دۆزی كورد له‌عیراق له‌دوای داگیركردنی عیراق له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ له‌ساڵی 2003دا ئه‌و خێراییه‌ی به‌خۆوه‌ بینی‌و هه‌ره‌سی ده‌وڵه‌ت كه‌ هه‌ڵكشانی رۆڵی كوردی له‌عیراقدا له‌سه‌ر رێكخرا‌و نزیكی كردنه‌وه‌ له‌خه‌ونی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت ئه‌ویش به‌قۆستنه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ی عیراق تا ئه‌وپه‌ڕی ئاستی‌و تا ده‌ركه‌وتنی رێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌ عیراق‌و شام‌و فراوانبوونه‌وه‌ی، ئه‌و رێكخراوه‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر پڕۆژه‌كه‌ی كورد دروست كرد كه‌ به‌ چركه‌ساتی زۆر سه‌ختدا گوزه‌ری كرد، له‌و ساتانه‌ی كه‌ شاره‌كانی عیراق یه‌ك له‌دوای یه‌ك ده‌كه‌وتنه‌ ده‌ستی داعشه‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌و كاته‌ی كه‌ رووه‌و هه‌ولێر چوون، ئیتر ئه‌وه‌ ده‌ستێوه‌ردانی به‌په‌له‌ی ده‌ره‌كیی ده‌خواست.

ناسنامه‌ فاكته‌رێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی دۆزی كورددا

توێژه‌ر شێركۆ كرمانج مه‌سه‌له‌ی ناسنامه‌ی خسته‌ڕوو، به‌وه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ فاكته‌رێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی دۆزی كورددا‌و گێڕایه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ كلیلی چاره‌سه‌ری ئه‌و دۆزه‌یه‌، له‌و رووه‌شه‌وه‌ له‌په‌یپه‌رێكدا له‌ژێر ناونیشانی «داننان به‌ ناسنامه‌ی زه‌وی، به‌ردی بناغه‌ی بنیاتنانی پردی په‌یوه‌ندیی نێوان كورد‌و عه‌ره‌به‌ له‌عیراق» روونیكرده‌وه‌ كه‌ گرفتی سه‌ره‌كیی نێوان كورد‌و عه‌ره‌ب له‌ڕووی مێژووییه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ عه‌ره‌ب به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‌و عه‌ره‌بی عیراق به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی، به‌شێوه‌یه‌كی رێژه‌یی دانیان ناوه‌ به‌هه‌ندێك مافی سیاسی‌و كه‌لتووریی‌و زمانی‌و ره‌گه‌زیی كورددا له‌ عیراق، به‌ڵام داننانێن به‌ مافی نیشتمانیی كورددا له‌لایه‌نی زه‌وییه‌وه‌ن ئه‌گه‌ر نه‌شڵێن تا ئاستێكی زۆردوور ره‌تیشی ده‌كه‌نه‌وه‌، هێشتاش زۆرێك له‌ شرۆڤه‌كارانی سیاسیی عه‌ره‌ب له‌ په‌یوه‌ستیی سۆزداریی به‌نیشتمانه‌وه‌ تێناگه‌ن، چونكه‌ ئه‌وان وا له‌مه‌سه‌له‌ی كورد ده‌ڕوانن كه‌ ئه‌وه‌ ته‌نها ناكۆكییه‌كی ئیدارییه‌ له‌گه‌ڵ پارێزگاكانی دیكه‌ی عیراقدا، له‌جیاتی ئه‌وه‌ی وا ته‌ماشای بكه‌ن كه‌ بابه‌ته‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ناكۆكیی له‌سه‌ر ناسنامه‌ی زه‌ویی له‌نێوان دوو نه‌ته‌وه‌ی كێبركێكار،یان هه‌ندێك جار له‌نێوان سێ «نه‌ته‌وه‌ی كورد، نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب‌و ئه‌وه‌ی به‌ ناسنامه‌ی نیشتمانیی عیراق ناسراوه‌». 
كرمانج ته‌ئكیدیشی كرده‌وه‌ كه‌ ناسنامه‌ی زه‌وی، یان به‌ده‌سته‌واژه‌یه‌كی دیكه‌ كێشانی سنووری هه‌رێمی كوردستان، وه‌ك خاڵی ناكۆكیی سه‌ره‌كی ماوه‌ته‌وه‌ له‌نێوان كورد‌و عه‌ره‌به‌ عیراقییه‌كاندا‌و هه‌ر ئه‌وه‌ش هۆكاری سه‌ره‌كیی پشت هه‌ره‌سهێنانی هه‌موو دانوستاندنه‌كانی كورد‌و عیراق بووه‌ له‌ ساڵی 1963وه‌ هه‌تا هه‌نوكه‌.
به‌ڵگه‌نامه‌و دیكۆمێنته‌ مێژووییه‌كان كه‌ له‌م په‌یپه‌ره‌دا شیكراوه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ ئه‌م ناكۆكییه‌ به‌هۆی دوو مه‌سه‌له‌ی دیكه‌وه‌ ئاڵۆزتر بوون، كه‌ بریتین له‌  دۆزینه‌وه‌ی نه‌وت له‌كوردستان‌و  سیاسه‌ت‌و ستراتیژی په‌یوه‌ست به‌ ته‌عریب‌و پاكتاوی ره‌گه‌زیی كه‌ حكومه‌ته‌ یه‌كله‌دوایه‌كه‌كانی عیراق پیاده‌یان كردووه‌.
توێژه‌ر ناوه‌ڕۆكی په‌یپه‌ره‌كه‌یی له‌وه‌دا پوخت كرده‌وه‌ كه‌ ناوه‌ڕۆكی دۆزی كورد له‌عیراقدا بریتییه‌ له‌ ناسنامه‌ی خاك‌و داننان به‌ ناسنامه‌ی خاك‌و كێشانه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی سنووری هه‌رێمی كوردستان كه‌ ئه‌وه‌ كلیلی سه‌ره‌كیی چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشه‌ درێژخایه‌نه‌یه‌. چونكه‌ زه‌حمه‌ت ده‌بێت پردێكی په‌یوه‌ندیی پێویست بنیات بنرێت بۆ دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندیی نێوان كورد‌و عه‌ره‌ب‌و بشمێنێته‌وه‌، تا عه‌ره‌بی عیراق له‌ گرنگیی ناسنامه‌ی خاك تێنه‌گه‌ن، به‌و پێیه‌ی كه‌ به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی كورد له‌عیراقدا‌و جه‌ختیشی له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ هه‌ر تێڕوانینێك بۆ مه‌سه‌له‌ی كورد به‌و چاوه‌ی كه‌ ته‌نها مه‌سه‌له‌یه‌كی ئیدارییه‌ یان كێشه‌یه‌ له‌سه‌ر نه‌وت‌و مه‌سه‌له‌ی گرنگیی سومبولیستیی سۆزداریی بۆ خاك فه‌رامۆش بكرێت به‌و پێیه‌ی كه‌ نیشتمانێكه‌، ئه‌وه‌ ته‌نها ده‌بێته‌ ساده‌كردنه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌كان.


كۆنگره‌یه‌كی تاقانه‌ له‌ زنجیره‌ كۆنگره‌ ساڵانه‌ییه‌كان

كۆنگره‌ی «عه‌ره‌ب‌و كورد: به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان‌و مه‌ترسییه‌كان‌و خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كان» كه‌ سه‌نته‌ری عه‌ره‌بی بۆ توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ی سیاسی له‌ چوارچێوه‌ی زنجیره‌یه‌ك كۆنگره‌ی عه‌ره‌ب‌و جیهاندا دێت كه‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ هه‌وڵی رێكخستنیان ده‌دات له‌ ساڵی 2010وه‌، كه‌ تێیدا وه‌ك هه‌میشه‌ مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ دراوسێ ئیقلیمییه‌كانیدا‌و له‌گه‌ڵ هێزه‌ كاراكانی سه‌ر گۆڕه‌پانی نێوده‌وڵه‌تی ده‌خرێنه‌ به‌رباس. خوله‌كانی پێشوو له‌ زنجیره‌ی «عه‌ره‌ب‌و جیهان» په‌یوه‌ندییه‌كانی عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌ له‌ ئێران‌و توركیا‌و كیشوه‌ری ئه‌فریقا‌و ئه‌مریكا‌و روسیا‌و چینی تاوتوێ كردووه‌.  
بۆ یه‌كه‌مجاره‌، كه‌ ئه‌م كۆنگره‌یه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌دا ناكۆڵێته‌وه‌، به‌ڵكو مه‌سه‌له‌یه‌كی دیكه‌یه‌، له‌ناو چوارچێوه‌ی وڵاتانی عه‌ره‌بیی نوێدا، وه‌ك هه‌وڵێك بۆ پێشكه‌شكردنی تێگه‌یشتنێكی زیاتر‌و قووڵتر له‌ گرفته‌كانی په‌یوه‌ندیی كورد‌و عه‌ره‌ب له‌به‌ر رۆشنایی په‌ره‌سه‌ندنه‌ سیاسییه‌ خێراكاندا كه‌ وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی عه‌ره‌بی پێیدا  گوزه‌ر ده‌كه‌ن.
ئه‌م كۆنگره‌یه‌ به‌ فراواترین ده‌ركه‌وتنی ئه‌كادیمی ده‌ژمێردرێت له‌ مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی عه‌ره‌ب‌و كورددا، كه‌ تێیدا توێژه‌ران‌و ئه‌كادیمیستانی كورد‌و عه‌ره‌ب كۆده‌بنه‌وه‌ بۆ مشتومڕ‌و تاوتوێكردنی مه‌سه‌له‌ی ته‌نگژه‌كانی ئێستا كه‌ به‌وپه‌ڕی هێزه‌وه‌ خۆیان سه‌پاندووه‌ به‌سه‌ر به‌رنامه‌ی توێژینه‌وه‌ عه‌ره‌بی‌و كوردییه‌كاندا پێكه‌وه‌‌و هه‌روه‌ك بابه‌ته‌كان هه‌مه‌ڕه‌نگن به‌پێی جۆری پسپۆڕییه‌ زانستی‌و ئه‌كادیمییه‌كان.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7276
25/5/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ به‌كورتی 25/5/2017
‌ ته‌نیا هه‌نگاوی كۆتایی ماوه‌ 25/5/2017
زانست
‌ بیری یاقوب چاڵێكی ده‌م كراوه‌ له‌ ته‌كساس 25/5/2017
‌ هۆكاری سێیه‌كی مردنی مرۆڤ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا 25/5/2017
‌ دایكێكی ته‌مه‌ن ٣٧ ساڵ ٣٨ منداڵی هه‌یه‌ 25/5/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP