داریكه‌لی‌، وه‌كو مه‌ڵبه‌ندێكی‌ رووناكبیری‌ و كلتووری‌ و سیاسیی له‌ سه‌رده‌می مه‌لیكی‌ كوردستاندا
داریكه‌لی‌، وه‌كو مه‌ڵبه‌ندێكی‌ رووناكبیری‌ و كلتووری‌ و سیاسیی له‌ سه‌رده‌می مه‌لیكی‌ كوردستاندا ‌ 16/5/2017
د.ئاراس محەمەد ساڵح

ناحیه‌ی‌ بازیان سه‌ر به‌ قه‌زای‌ ناوه‌ندی‌ پارێزگای‌ سلێمانیه‌، ئه‌م ناوچه‌یه‌ خاكێكی‌ به‌ پیتی‌ هه‌یه‌ و ئاوی‌ زۆره‌و ناوچه‌یه‌كی‌ كشتوكاڵی‌ گرنگه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ زه‌وی‌ كشتوكاڵی‌ زۆره‌و ئاوی‌ ژێر زه‌وی‌ نزیكه‌ زۆر گونجاوه‌ بۆ بیر و كشتوكاڵكردن، هه‌موو ئه‌مانه‌ وایكردووه‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ ئاوه‌دان بووه‌، له‌ هه‌مان كاتدا كه‌وتووه‌ته‌ سه‌ر ڕێگای‌ گشتی‌ نێوان كه‌ركوك و به‌غداد و هه‌موو ناوچه‌كانی‌ تری‌ عێراق له‌لایه‌ك‌و هه‌رێمی‌ شاره‌زور و وڵاتی‌ ئێران له‌ كۆندا له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌، ئه‌م شوێنه‌ جوگرافیه‌ی‌ ناوچه‌ی‌ بازیان وایكردووه‌ هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ جێگه‌ی‌ گرنگی‌ و بایه‌خی‌ خه‌ڵكی‌ و ده‌سه‌ڵاتداران بووه‌.
ڕێگاكانی‌ ده‌ربه‌ندی‌ بازیان و ده‌ربه‌ندی‌ باسه‌ڕه‌ كه‌ دوو ڕێگای‌ كاروانی‌ بازرگانی‌ بوون هه‌ردووكیان كه‌تونه‌ته‌ سنوری‌ هاتوچۆی‌ ناوچه‌ی‌ بازیانه‌وه‌، له‌ ڕۆژگاری‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانیدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ هۆزی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌مه‌وه‌ندی‌ له‌ ناوچه‌ی‌ بازیاندا له‌ ده‌وروبه‌ری‌ (1700ز) دا نیشته‌جێكردووه‌، كاتێك میری‌ بابان (مه‌حمود پاشا) له‌ ساڵی‌ (1817ز) خانه‌قای‌ مه‌ولانا بۆ مه‌ولانا خالیدی‌ نه‌قشبه‌ندی‌ له‌ سلێمانیدا دروست ده‌كات، چه‌ند گوندێك بۆ ئه‌و مزگه‌وته‌و خوێندنگه‌كه‌ی‌ وه‌قف ده‌كات، یه‌كێك له‌و گوندانه‌ گوندی‌ (هاڵه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ی‌) ناوچه‌ی‌ بازیان بووه‌، هه‌روه‌ها (ریچ) له‌ گه‌شته‌كه‌یدا له‌ ساڵی‌ (1820ز) كه‌ به‌ بازیاندا تێپه‌ڕیوه‌ باس له‌ ئاوه‌دانی‌ و كشتوكاڵكردن ده‌كات له‌ ناوچه‌ی‌ بازیاندا، هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ڵگه‌ی‌ ئاوه‌دانی‌ و گرنگی‌ ناوچه‌ی‌ بازیانن هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌.
یه‌كێك له‌ گونده‌ دێرین و گه‌وره‌كانی‌ ناوچه‌ی‌ بازیان گوندی‌ (داریكه‌لی‌)ه‌، مێژووی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م گونده‌ نازانرێت، به‌ڵام بوونی‌ چه‌ند گۆڕستانێكی‌ گه‌وره‌ له‌ ده‌وروبه‌ری‌ ئه‌و گونده‌دا به‌ڵگه‌ی‌ كۆنی‌ گونده‌كه‌ن، ته‌نانه‌ت گۆڕستانێكی‌ ناموسڵمان له‌ نزیك گونده‌كه‌دا هه‌یه‌، ئه‌وه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ ئه‌و گونده‌ زۆر دێرینه‌، هه‌روه‌ها به‌درێژایی مێژوو پیاوه‌ به‌ ته‌مه‌نه‌كانی‌ ئه‌و گونده‌ باسی كۆنی‌ گونده‌كه‌یان كردووه‌.
داریكه‌لی‌ به‌ناوی‌ داری سه‌ركه‌له‌وه‌ ناونراوه‌، له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ له‌سه‌ر مله‌ی‌ (گوندی‌ سه‌رزه‌ل) چه‌ند دارێك هه‌یه‌ خه‌ڵكی‌ داریكه‌لی‌ پێی‌ ده‌ڵێن داره‌كانی مله‌ی‌ سه‌رزه‌ل، خه‌ڵكی‌ سه‌رزه‌ل پێی‌ ده‌ڵێن داره‌كانی‌ مله‌ی‌ داریكه‌لی‌، هه‌روه‌ها له‌ نێوان گوندی‌ داریكه‌لی‌ و سۆڵه‌دا له‌سه‌ر مله‌‌و ئاسۆكه‌ چه‌ند دارێك هه‌یه‌، خه‌ڵكی‌ داریكه‌لی‌ پێی‌ ده‌ڵێن داره‌كانی‌ سه‌ر مله‌‌و وكه‌لی‌ سۆڵه‌، هه‌روه‌ها خه‌ڵكی‌ سۆڵه‌ پێیان ده‌ڵێن داره‌كانی‌ سه‌ر مله‌ی‌ داریكه‌لی‌، ئه‌م گونده‌ به‌ناوی‌ ئه‌و دارانه‌ی‌ سه‌ركه‌له‌كه‌وه‌ ناونراوه‌ داریكه‌لی‌.
گوندی‌ داریكه‌لی‌ ده‌كه‌وێته‌ باكوری‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ناوچه‌ی‌ بازیانه‌وه‌، به‌ چیاكانی‌ كه‌ڵه‌وێ‌ و ڕه‌یحانه‌و ته‌قته‌قان له‌ سێ لاوه‌ ده‌وره‌ دراوه‌، له‌ به‌رده‌م گونده‌كه‌دا ده‌شتاییه‌كی‌ فراوان هه‌یه‌، له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ گونده‌كه‌وه‌ چیایی ڕه‌یحانه‌ ناوچه‌ی‌ بازیان له‌ ناوچه‌ی‌ قه‌ره‌داغ جیا ده‌كاته‌وه‌، گونده‌كانی‌ هه‌ردوو باڕۆیی و گاوانی‌ له‌ نزیك گونده‌كه‌دان، گوندی‌ داریكه‌لی‌ خاوه‌نی‌ هه‌شتا هه‌زار دۆنم زه‌وی‌ كشتوكاڵی‌ و به‌راو دێمه‌كاره‌.
ئه‌م گونده‌ كاتێك زیاتر ناوبانگ په‌یدا ده‌كات كه‌ شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فیدی‌ مه‌لیكی‌ كوردستان ده‌چێته‌ ئه‌و گونده‌و خانووی‌ شاهانه‌ دروست ده‌كات‌و ئه‌و گونده‌ ده‌كاته‌ شوێنی‌ نیشته‌جێبوونی‌ خۆی‌، ڕه‌نگه‌ پرسیار بكرێت كه‌ بۆچی‌ شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید كاتێك ناچار ده‌بێت له‌ سلێمانی‌ ده‌ربچێت چووه‌ته‌ داریكه‌لی‌ و نه‌چووه‌ته‌ به‌رزنجه‌ یان نۆدێ‌ كه‌ خۆیان له‌ بنه‌ڕه‌تدا خه‌ڵكی‌ ئه‌وێن؟.
شێخ مه‌حمود یه‌كه‌م كه‌سی به‌رزنجی‌ نیه‌ كه‌ چووه‌ته‌ داریكه‌لی‌، به‌ڵكو له‌ پێش شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فیدا شێخ مسته‌فای‌ نه‌قیب كه‌ مامی‌ شێخ مه‌حمود بووه‌ چووه‌ته‌ داریكه‌لی‌، شێخ مسته‌فا بازرگانێكی‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی‌ شاری‌ سلێمانی‌ بووه‌، گوندی‌ داریكه‌لی‌ كڕیوه‌و مزگه‌وتی‌ تێدا كردووه‌ته‌وه‌و مه‌لای‌ بۆ دابینكردووه‌، بۆچوونێكی‌ تریش هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و گونده‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانیه‌وه‌ درابێت به‌ شێخ مسته‌فای‌ نه‌قیب، له‌پێش شێخ مسته‌فادا ئیبراهیم خوبیله‌ كه‌ كه‌سایه‌تیه‌كی‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی‌ سلێمانی‌ بووه‌ چووه‌ته‌ ئه‌و گونده‌، له‌ پێش ئه‌وانیشدا هه‌مه‌وه‌ند له‌و گونده‌دا نیشته‌جێبوون، هه‌ر ئه‌وه‌یش هۆی‌ ئه‌وه‌ بووه‌ زۆرجار كێشه‌ كه‌وتوه‌ته‌ نێوان هه‌مه‌وه‌ند و شێخانه‌وه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ ناوچه‌ی‌ بازیاندا.
دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ ساڵی‌ (1902ز) شێخ مسته‌فای‌ نه‌قیب كۆچی‌ دوایی ده‌كات شێخ مه‌حمود چووه‌ته‌ سه‌ر موڵك و ماڵی‌ مامی‌ و له‌ گوندی‌ داریكه‌لی‌ نیشته‌جێ بووه‌، له‌ ساڵانی‌ 1913-1914 له‌و گونده‌دا خانووی‌ شاهانه‌ی‌ دروستكردووه‌، وه‌ستای‌ بینای‌ له‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ورامانه‌وه‌ هێناوه‌ بۆ دروستكردنی‌ خانووه‌كانی‌، چونكه‌ خه‌ڵكی‌ هه‌ورامان له‌ ڕووی‌ بیناسازی‌ و نه‌خش و دیواره‌وه‌ پێشكه‌توو ده‌ستڕه‌نگین بوون، هه‌روه‌ها له‌ كوردستانی‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ بیرهه‌ڵكه‌ن و كارێزكه‌ندی‌ هێناوه‌و له‌ چه‌ند جێگه‌ كارێزی‌ لێداوه‌و پرۆژه‌ی‌ ئاودێری‌ پێشخستووه‌ له‌ داریكه‌لی‌ و ده‌وروبه‌ریدا.
خانووی‌ شاهانه‌ی‌ شێخ مه‌حمود دیواره‌كانی‌ له‌ به‌رد و گه‌چ و قسڵ دروسكرابووه‌، پانیه‌كه‌ی‌ 80 سم بووه‌، شێخ مه‌حمود له‌ داریكه‌لیدا نانه‌واخانه‌ و ئاشپه‌زخانه‌ی‌ هه‌بووه‌و نانیان بۆ میوان و كه‌سانی‌ هه‌ژار و پیاوه‌كانی‌ شێخ له‌ پاسه‌وان و وه‌رزێر سه‌ركار و پاڵه‌ و كه‌سانی‌ تر ئاماده‌كردووه‌.
له‌داریكه‌لیدا مزگه‌وت و مه‌لاباش و حوجره‌و فه‌قێ هه‌بووه‌، هه‌روه‌ها به‌هه‌وڵی‌ شێخ مه‌حمود له‌لای‌ پادشای‌ عێراق له‌ به‌غداد، له‌ ساڵانی‌ 1953-1954 قوتابخانه‌ له‌ داریكه‌لیدا كراوه‌ته‌وه‌، هه‌ر له‌ په‌نجاكان و شه‌سته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا بنكه‌ی‌ ته‌ندروستی‌ تێدا كراوه‌ته‌وه‌.
دانیشتوانی‌ داریكه‌لی‌ پێكدێت له‌  عه‌شیره‌تی‌ جاف و مه‌نمی‌ و گۆران و شێخ و كه‌سانی‌ تریشی‌ تێدایه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید له‌‌و گونده‌دا بووه‌و به‌هۆی‌ ئه‌وه‌وه‌ ناوچه‌ی‌ بازیان خزمه‌تی‌ سه‌ربازیان نه‌كردووه‌ خه‌ڵكانێكی‌ تر بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ خزمه‌تی‌ سه‌ربازی‌ چوونه‌ته‌ گوندی‌ داریكه‌لی‌ و ناوچه‌ی‌ بازیان، هه‌روه‌ها كه‌سانێكی‌ تر به‌هۆی‌ كێشه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ په‌نایان بۆ شێخ مه‌حمود بردووه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ وایكردووه‌ له‌ داریكه‌لیدا خه‌ڵكانی‌ جیاواز كۆببنه‌وه‌، له‌ زۆربه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ شاره‌زور و شارباژێڕ و قه‌ره‌داغ ‌و زۆر جێگه‌ی‌ تره‌وه‌ خه‌ڵكی‌ ڕوویان له‌ گوندی‌ داریكه‌لی‌ كردووه‌و تێدا نیشته‌جێ بوون.
شێخ مه‌حمود له‌ گوندی‌ داریكه‌لیدا كاری‌ سیاسی كردووه‌و ده‌ستی‌ به‌ خه‌باتی‌ چه‌كداری‌ كردووه‌، له‌ داریكه‌لیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌یان سواره‌ی‌ چه‌كداری‌ كوردا چووه‌ته‌ باشوری‌ عێراق به‌شداری‌ شه‌ڕی‌ شوعێبه‌ی‌ كردووه‌و له‌و شه‌ڕه‌دا ده‌وری‌ كاراو كاریگه‌ریان بووه‌، هه‌روه‌ها له‌ داریكه‌لیه‌وه‌ په‌لاماری‌ داگیركه‌ری‌ ڕوسی‌ داوه‌و توانیویه‌تی‌ له‌گه‌ڵ سواره‌ی‌ چه‌كداری‌ كوردا ڕوس بشكێنن هه‌تا ناو سنوری‌ ئێران پاشه‌كشه‌یان پێكردوون و شۆڕشگێڕانی‌ كورد شه‌هیدیان داوه‌ له‌و په‌لاماره‌دا.
 له‌گه‌ڵ هاتنی‌ ئیستیعماری‌ به‌ریتانی‌ بۆ كوردستان و دروستكرانی‌ چه‌ندین ده‌وڵه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی له‌ سه‌ره‌تاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتداو له‌لایه‌ن وڵاتانی‌ بڕیار به‌ده‌ستی‌ ڕۆژئاواوه‌وه‌، بۆ یه‌كه‌مجار په‌یوه‌ندی‌ به‌ریتانیاو كورد له‌ داریكه‌لیدا بووه‌، له‌ ڕۆژانی‌ كۆتایی مانگی‌ 10ی‌ 1918 نوێنه‌ری‌ به‌ریتانیا (مێجه‌ر نۆئیل) ده‌چێته‌ داریكه‌لی‌ و له‌گه‌ڵ شێخ مه‌حمودا گفتوگۆ ده‌كات، هه‌ر له‌ گوندی‌ داریكه‌لیدا ده‌وڵه‌تی‌ به‌ریتانیا بڕیاری‌ دروستكردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ كوردستان به‌ شێخ مه‌حمود ده‌دات، شێخ مه‌حمود و نوێنه‌ری‌ به‌ریتانیا له‌ داریكه‌لیه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سلێمانی‌ له‌ ڕۆژی‌ 1/11/1918 له‌ به‌رده‌ركی‌ سه‌رای‌ سلێمانی‌ و له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی‌ گشتیدا  مێجه‌ر نۆئیل به‌ ناوی‌ نوێنه‌ری‌ به‌ریتانیاوه‌ له‌ عێراق پله‌ی‌ حوكمداری‌ كوردستانی‌ به‌ شێخ مه‌حمود به‌خشیوه‌و نۆئیلیش بووه‌ به‌ ڕاوێژكاری‌ مه‌لیك، به‌ڵام سه‌د مه‌خابن به‌ پیلانی‌ ناوخۆ و ده‌ره‌كی‌ هه‌ر زوو ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌باربراو هه‌تا ئێستایش كورد باجی‌ قورسی‌ ئه‌و پیلانه‌و بێده‌وڵه‌تی‌ ده‌دات.
 به‌هۆی‌ تێكچوونی‌ په‌یوه‌ندی‌ شێخ مه‌حمود و به‌ریتانیاوه‌ له‌ 21/5/1919 شه‌ڕ له‌ نێوان سوپای شێخ مه‌حمود و ئینگلیزدا هه‌ڵگیرساوه‌، هه‌تا ڕۆژی‌ 18/6/ 1919 سوپای‌ كوردستان توانی‌ شه‌ڕی‌ ئازایانه‌ بكات و له‌ماوه‌ی‌ ئه‌و شه‌ڕه‌دا(50) به‌لاغی‌ سه‌ربازی‌ ده‌ربكات، له‌ ڕۆژی‌ 18/6/1919 له‌ شه‌ڕی‌ ده‌ربه‌ندی‌ بازیاندا، سوپای به‌ریتانیا توانی‌ سوپای‌ كوردستان بشكێنێ‌ و شێخ مه‌حمود‌و شێخ قادری‌ قازانقایه‌ به‌دیل بگرێت، له‌و شه‌ڕه‌دا شێخ حه‌سه‌نی‌ مامی‌ شێخ مه‌حمود و تایه‌ره‌ فه‌نی‌ فه‌رخه‌ شه‌هید بوون، شێخ مه‌حمودی‌ فه‌رمانده‌ی‌ گشتی‌ شۆڕشگێڕه‌كان له‌ سه‌نگه‌ره‌كه‌ی‌ خۆیدا له‌ په‌نای‌ به‌رده‌ قاره‌ماندا به‌ برینداری‌ ده‌ستگیر ده‌كرێت و بۆ دوورگه‌كانی‌ هیندستان دوور ده‌خرێته‌وه‌، شه‌ره‌فێكی‌ گه‌وره‌یه‌ بۆ شێخ مه‌حمود كه‌ خۆی‌ له‌ پێشه‌وه‌ی‌ به‌ره‌ی‌ شه‌ڕدا بووه‌و به‌ برینداری‌ ده‌گیرێت و مامی‌ شه‌هید ده‌بێت.
له‌دوای‌ ده‌ستگیركرانی‌ شێخ مه‌حمود، حه‌مدی‌ به‌گی‌ ساحێبقڕانی‌ شاعیر ئه‌م چوارینه‌یه‌كی‌ بۆ ئه‌و كاره‌ساته‌ وتوه‌ كه‌ به‌ڵگه‌ی‌ خۆشه‌ویستی‌ ئه‌و شاعیره‌یه‌ بۆ شێخ و له‌ هه‌مان كاتدا به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ شێخ له‌ گوندی‌ داریكه‌لیه‌وه‌ پلانی‌ شۆڕش و به‌رگری‌ داناوه‌و له‌وێ نیشته‌جێ بووه‌ له‌و كاته‌دا، حه‌مدی‌ شاعیر باس له‌وه‌ ده‌كات هه‌روه‌كو چۆن شاری‌ مه‌دینه‌ به‌هۆی‌ پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ (د.خ) پیرۆزی‌ و ناوبانگی‌ په‌یداكردووه‌، هه‌روه‌ها چۆن شاری‌ نه‌جه‌ف به‌هۆی‌ عه‌لی‌ كوڕی‌ ئه‌بو تالیبه‌وه‌ بووه‌ته‌ شارێكی‌ پیرۆزو شاری غه‌نه‌یش له‌ وڵاتی‌ ئه‌فغانستان به‌هۆی‌ سوڵتان مه‌حمودی‌ غه‌زنه‌وه‌ییه‌وه‌ ناوبانگی‌ ده‌ركردووه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ داریكه‌لی‌ به‌هۆی‌ شێخ مه‌حموده‌ و بووه‌ته‌ شوێنێكی‌ پیرۆزو و ناودار له‌ كوردستاندا، به‌و شێوه‌ به‌رزه‌ وه‌سفی‌ داریكه‌لی‌ ده‌كات‌و ده‌ڵێت:
وه‌ك مه‌دینه‌ بێ نه‌بی بێ یا نه‌جه‌ف بێ، بێ عه‌لی‌
شاری‌ غه‌زنه‌ش ئێسته‌ بێ مه‌حموده‌ وه‌ك داریكه‌لی‌
حه‌یفه‌ ئه‌وجی‌ ئاسمان بێ زینه‌تی‌ خورشید‌و ماهـ
سا خودا بیكه‌ی‌ وه‌كو خورشیدی‌ ڕه‌خشان مونجه‌لی‌
 له‌دوای‌ شۆڕشی‌ ڕه‌شید عالی‌ گه‌یلانی‌ شێخ مه‌حمود كه‌ له‌و كاته‌دا له‌ شاری‌ به‌غدا ده‌ستبه‌سه‌ر بووه‌ هه‌لی‌ بۆ هه‌ڵده‌كه‌وێت‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كوردستان، له‌ ساڵی‌ 1941 كه‌ له‌ به‌غداده‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هه‌تا 1956 كه‌ كۆچی‌ دوایی ده‌كات له‌ داریكه‌لیدا نیشته‌جێبووه‌، به‌هۆی‌ بوونی‌ شێخه‌وه‌ له‌و گونده‌دا له‌ هه‌موو كوردستانه‌وه‌ كه‌سایه‌تی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و نوسه‌ران و سیاسیه‌كان سه‌ردانی‌ ئه‌و گونده‌و شێخ مه‌حمودی‌ كردووه‌، كه‌سانی‌ وه‌ك تۆفیق وه‌هبـی و محه‌مه‌د ڕه‌سوڵ هاوار‌و كه‌سایه‌تی‌ عه‌ره‌ب و عێراقی سه‌ردانی‌ داریكه‌لیان كردووه‌، ئه‌مه‌یش واده‌كات ئه‌و گونده‌ ببێته‌ ناوه‌ندێكی‌ گرنگ و له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ سه‌ردانی‌ كراوه‌.
له‌ ساڵی‌ 1952 به‌بۆنه‌ی‌ دامه‌زراندنی‌ (حزبی ئومه‌ی‌ عه‌ره‌بی) به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ (ساڵح جه‌بر)، وه‌فدێكی‌ عه‌ره‌بی و چه‌ند كه‌سایه‌تیه‌كی‌ كوردی‌ وه‌ك تۆفیق وه‌هبـی‌ و ئه‌حمه‌د به‌گی‌ تۆفیق به‌گ و ڕه‌فیق حیلمی‌ و ساڵح زه‌كی‌ ساحێبقران و ماجید مسته‌فا ز ڕه‌فیق چالاك و چه‌ند كه‌سایه‌تی‌ تری‌ كورد عه‌ره‌ب سه‌ردانی‌ داریكه‌لی‌ ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌ی‌ گرنگی‌ پێگه‌ی‌ شێخ مه‌حمود بووه‌ له‌و كاته‌دا.
هه‌روه‌ها ئه‌و ده‌یان نامه‌ ده‌ستنووسه‌ی‌ شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید كه‌ هه‌تا ئێستا ماوه‌و پارێزراوه‌، زۆریان له‌ داریكه‌لیدا نوسراون و مێژوو شوێنی‌ نووسینی‌ نامه‌كان له‌سه‌ر نامه‌كان نوسراون، له‌ نامه‌ی‌ كه‌سایه‌تیه‌كی‌ خاوه‌ن پێگه‌ی‌ سیاسی و كارگێڕی‌ ده‌چن، ئه‌مانه‌یش به‌ڵگه‌ی‌ كاریگه‌ری‌ شێخ مه‌حمودن به‌سه‌ر ڕوداوه‌كانی‌ ئه‌و ڕۆژگاره‌ی‌ له‌ داریكه‌لی‌ دانیشتووه‌.
مه‌لیكی‌ كوردستان هه‌رچه‌نده‌ كه‌سایه‌تیه‌كی‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئاینی‌ بووه‌، به‌ڵام كه‌سێكی‌ خۆشمه‌ره‌ب بووه‌و حه‌زی‌ له‌ نوكته‌و قسه‌ی‌ خۆشبووه‌و په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ زۆر به‌هێز بووه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكیدا، له‌ نامه‌یه‌كیدا كه‌ بۆ دكتۆر نوری‌ فه‌توحی‌ ناردووه‌ له‌ داریكه‌لیه‌وه‌ له‌ ڕۆژی‌ 21/8/1951 كه‌ له‌و كاته‌دا دكتۆر نوری‌ له‌ به‌غداد بووه‌و ژنی‌ هێناوه‌و له‌ ڕادێوی‌ كوردی‌ به‌رنامه‌ی‌ هه‌بووه‌، شێخ به‌ سوعبه‌ته‌وه‌ پێی‌ ده‌ڵێت: من نه‌مبیستووه‌ پیاو هه‌ڵبگیرێ‌ و ژنه‌كه‌ی‌ بیبات بۆ به‌غداد و كوردی‌ له‌بیر بچێته‌وه‌، دكتۆر نوری‌ مه‌سیحیه‌كی‌ خه‌ڵكی‌ موسڵ بووه‌و دۆستی‌ شێخ بووه‌ له‌ سلێمانی‌ فێری‌ كوردی‌ بووه‌، ئه‌م نامه‌ به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ شێخ مه‌حمود خه‌می‌ زمانی‌ كوردی‌ بووه‌و حه‌زی‌ كردووه‌ له‌ ڕادێوه‌ به‌ كوردی‌ ڕه‌وان به‌رنامه‌ پێشكه‌ش بكرێت.
 له‌ ساڵی‌ 1956 موته‌سه‌ڕیفی‌ سلێمانی‌ (عومه‌ر عه‌لی‌) فشاری‌ زۆر ده‌خاته‌ سه‌ر شێخ مه‌حمود كه‌ داریكه‌لی‌ به‌جێبهێڵێت و بێته‌ سلێمانی‌ به‌ بیانووی‌ ئه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ چه‌كدار و نه‌یاری‌ حكومه‌تی‌ لایه‌، شێخ مه‌حمود ناچار ده‌بێت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سلێمانی‌‌و هه‌ر له‌و ڕۆژانه‌دا ته‌ندروستی‌ جێگیر نه‌بووه‌، به‌ مه‌به‌ستی‌ چاره‌سه‌ركردن ده‌یبه‌ن بۆ به‌غداد و له‌ به‌ره‌به‌یانی‌ ڕۆژی‌ 9/10/1956 له‌ نه‌خۆشخانه‌ی‌ حه‌یده‌ری‌ له‌ شاری‌ به‌غداد كۆچی‌ دوایی ده‌كات، به‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ هه‌واڵی‌ كۆچی‌ دوایی شێخ مه‌حمود كوردستان خه‌ڵكی‌ كوردستان ماته‌م ڕاده‌گه‌یه‌نن و له‌ هه‌موو ناوچه‌كانه‌وه‌ هه‌ر له‌ حه‌مرینه‌وه‌ هه‌تا سلێمانی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان له‌ پێشوازی‌ ته‌رمی‌ شێخ مه‌حمودا بووه‌، هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ شاعیری‌ گه‌وره‌ گۆران شیعرێكی‌ زۆر به‌رزی‌ بۆ پێشوازی‌ ته‌رمی‌ شێخ مه‌حمود وتوه‌و به‌ كۆرس خوێندراوه‌ته‌وه‌، ده‌قی‌ شیعره‌كه‌ی‌ گۆران:
پیری‌ پیران
وه‌رزی‌ پایزه‌و گه‌ڵا ڕێزانه‌
شیوه‌نی‌ كۆچی‌ پیری‌ پیرانه‌
شێخی‌ نه‌به‌زو ئازای‌ گه‌لی‌ كورد
بۆ لای‌ كاك ئه‌حمه‌د گیانی‌ پاكی‌ برد
ڕه‌نجی‌ فه‌رهادی‌ بۆ ده‌رگای‌ كاك دا
ته‌قه‌لای‌ بۆ كورد به‌ نیازی‌ پاك دا
گه‌وره‌ی‌ نه‌به‌زو شێری‌ كوردانم
تاكه‌ مه‌لیكی‌ گشت كوردستانم
چاونه‌ترسی جه‌نگ پێشڕه‌وی‌ هه‌موان
به‌وری‌ پێكراوی‌ به‌رده‌ قاره‌مان
بنو دڵنیا ئازیزه‌كه‌مان
ڕۆڵه‌ی‌ دڵسۆزی‌ خاك و نیشتمان
ڕێگای‌ سه‌ربه‌رزیت ئه‌به‌د به‌رناده‌ین
تا به‌ ئاواتی‌ تۆی‌ سه‌ردار ئه‌گه‌ین.
     گوندی‌ داریكه‌لی‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ شوێنی‌ مه‌لیكی‌ كوردستان بووه‌و شێخ مه‌حمود له‌و گونده‌و جاڕی‌ شۆڕشی‌ چه‌كداری‌ و به‌رگری‌ داوه‌و به‌گژ گه‌وره‌ترین زلهێزی‌ سه‌ره‌تاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا چووه‌ته‌وه‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌و گونده‌ چه‌ندین جار تووشی‌ په‌لامار‌و بۆردومانی‌ فڕۆكه‌ بووه‌ته‌وه‌ له‌ ڕۆژگاری‌ شێخدا، هه‌روه‌ها له‌ شه‌سته‌كاندا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ باره‌گای‌ هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ تێدا بووه‌ په‌لامار دراوه‌و گونده‌كه‌ سوتێنراوه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ساڵی‌ 1987 له‌لایه‌ن فڕۆكه‌كانی‌ به‌عسه‌وه‌ په‌لامار دراوه‌و حه‌وت هاوڵاتی‌ گونده‌كه‌یان شه‌هید كردووه‌، له‌ شاڵاوه‌كانی‌ به‌ناو ئه‌نفالی‌ ساڵی‌ 1988 له‌لایه‌ن ڕژێمی‌ به‌عسه‌وه‌ گونده‌كه‌ سوتێنراوه‌و سه‌رجه‌م شوێنه‌واری‌ مێژوویه‌كانی‌ خاپور ده‌كرێت و خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ ڕاده‌گوێزرێت كه‌ زیاتر له‌ 120 ماڵی‌ تێدا بووه‌.
گوندی‌ داریكه‌لی‌ له‌دوای‌ ڕاپه‌ڕینی‌ 1991 وه‌ ئاوه‌دانكراوه‌ته‌وه‌و له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌ پرۆژه‌ی‌ ڕێگاوبان و كاره‌بای‌ نیشتمانی‌ و پرۆژه‌ی‌ ئاوی‌ بۆ كراوه‌، هه‌روه‌ها دوو قوتابخانه‌ی‌ بۆ كراوه‌ته‌وه‌، قوتابخانه‌ی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ له‌ یه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تیه‌وه‌ هه‌تا قۆناغی‌ نۆ، قوتابخانه‌ی‌ ئاماده‌یی كه‌ هه‌تا ئێستا ده‌وامی‌ تێدا ناكرێت، له‌لایه‌ن ڕێكخراوی‌ (ڕابیته‌ی‌ ئیسلامی كورد)وه‌ مزگه‌وتی‌ بۆ كراوه‌ته‌وه‌، له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی‌ ڕۆشنبیریه‌وه‌ ماڵی‌ شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید دروستكراوه‌ته‌وه‌و وه‌ك شوێنه‌وارێكی‌ مێژوویی‌ له‌گونده‌كه‌دا سه‌ردان ده‌كرێت.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7347
22/8/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ جارێكی تر هالیپ شكستی هێنا بچێته‌ پێشه‌نگی ریزبه‌ندییەوە 22/8/2017
‌ ریاڵ مه‌درید گرێبه‌ستی كه‌ریم بنزیمه‌ نوێ ده‌كاته‌وه‌ 22/8/2017
زانست
‌ هەسارەیەك لە زەوی نزیك دەبێتەوە 21/8/2017
‌ نۆكیا 8 ركابەریی ئایفۆن و گالاكسی دەكات 21/8/2017
‌ پێنج هەڵەی باو لەكاتی راكردندا 21/8/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP