مێژووی خه‌یاڵی زانستی له‌ ئه‌ده‌بی منداڵاندا
مێژووی خه‌یاڵی زانستی له‌ ئه‌ده‌بی منداڵاندا ‌ 31/8/2017
ره‌زا شوان
له‌گه‌ڵ بوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی خه‌یاڵ هاوده‌می مرۆڤ بووه‌. خه‌یاڵ توانای زه‌ینییه‌ له‌ پێكهێنانی وێنه‌ی داهێنراوی جیاواز، ده‌رباره‌ی بابه‌تێكی دیاریكراو، كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ رابردوو یا ئه‌مڕۆ یا به‌ داهاتووه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ پێشتر مـرۆڤ به‌و بابه‌ته‌دا تێنه‌په‌ڕیوه‌، ئه‌و كه‌سه‌ له‌ شاره‌زایی و له‌ هـزر و پێشبینی و تێگه‌یشتنی خۆیه‌وه‌ هه‌ڵیهێنجاوه‌ و لای گه‌ڵاڵه‌ بووه‌. توانای خه‌یاڵكردن و خه‌یاڵفراوانی و پێشبینیكردن، گرنگترین سیمای كه‌سایه‌تی مرۆڤه‌ و جیاوازیشی پێده‌به‌خشێت له‌گه‌ڵ كه‌سانی خه‌یاڵ ئاساییدا. 
خه‌یاڵ پێكهاته‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ پێكهێنانی داهێناندا. ئه‌وه‌ خه‌یاڵه‌ وا له‌ مرۆڤ ده‌كات كه‌ گه‌شبین بێ و به‌ ژیانی چه‌قبه‌ستوو قایل نه‌بێ و، كۆڵنه‌دات و هه‌میشه‌ خه‌یاڵ بكات و هه‌وڵی پێشكه‌وتن بدا و بیر له‌ داهێنانی تازه‌ بكاته‌وه‌ و ئاماده‌بێ بۆ به‌ پیره‌وه‌چوونی گۆڕانكاری و داهێنانی تازه‌ی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌تر، له‌ داهاتووییه‌كی نزیك یان دووردا.
خه‌یاڵیش ته‌نها له‌ ئه‌ده‌بدا نییه‌، به‌ڵكو، له‌بواری هونه‌ر و زانسته‌ مرۆییه‌كان و زانیاری و فه‌لسه‌فه‌ و ئابووری و ته‌نانه‌ت له‌ بواری سیاسه‌تیشدا هه‌یه‌.
گه‌لێ پێناسه‌ی جیاوازیش بۆ چه‌مكی ( خه‌یاڵی زاستی ) كراون، به‌ڵام تا ئێستا له‌سه‌ر پێناسه‌یه‌كی گشتی بۆ ئه‌م جۆره‌ ئه‌ده‌به‌ رێكنه‌كه‌وتوون.
بۆ یه‌كه‌مین جاریش له‌ ساڵی (١٩٢٦)دا (هۆكۆجیزاك) زاراوه‌ی خه‌یاڵی زانستی داهێنا.
بێگومان هه‌موو شاكاره‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌رییه‌كان، هه‌موو داهێنانه‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌كان له‌ هه‌موو بواره‌كاندا، زاده‌ی خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ی مرۆڤن، له‌ پێشا خه‌یاڵ تان و پۆی چنیون، دواتر له‌ سایه‌ی بڕوا و هیوا و هه‌وڵی بێوچانی مرۆڤـدا، به‌ تاقیكردنه‌وه‌ی پراكتیكی، به‌رجه‌سته‌ بوونه‌ و هاتوونه‌ته‌دی و بوونه‌ته‌ راستی. 
هه‌زاره‌مین تاقیكردنه‌وه‌
هه‌رچه‌نده‌، كه‌ خه‌یاڵی زانستی ده‌رباره‌ی ئه‌نجامدراوێك ده‌دوێ كه‌ هێشتا هه‌ر خه‌یاڵه‌ و مرۆڤ پێی نه‌گه‌یشتووه‌ و نه‌هاتۆته‌دی. به‌ڵام توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، كه‌ به‌ره‌و ئاینده‌یه‌كی باشتر بیری زانایان روناك بكاته‌وه‌ و وزه‌ و هیوای سه‌ركه‌وتنیان پێببه‌خشێت.  
پێویستی و خه‌یاڵ و ئه‌ده‌ب و زانیاری، ته‌واوكه‌ری یه‌كترین، وه‌كو ده‌ڵێن ( پێویستی دایكی داهێنانه‌كانه‌) پێویستی مرۆڤ بۆ داهێنانی تازه‌ و بۆ ژیانێكی ئاسانتر و خۆشتر، هۆكارێكی گرنگ و هانده‌ر و پاڵنه‌ری خه‌یاڵ بووه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ و بۆ داهێنانی تازه‌. 
بۆ نموونه‌: زانای ئه‌مریكی و جیهانی ( تۆماس ئه‌دیسۆن: 1847ـ1931) داهێنه‌ری وزه‌ی كاره‌با و گڵۆپی كاره‌بایی و، زیاتر له‌ هه‌زار داهێنانی تر. پێویستی بوو به‌ ئیلهامی خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌ی له‌ داهێنان، چیرۆكه‌كه‌شی به‌م جۆره‌یه‌: ئێواره‌یه‌كی دره‌نگ دایكی ئه‌دیسۆن له‌ پڕێكدا به‌ سه‌ختی نه‌خۆش ده‌كه‌وێت، دایكی ده‌بات بۆ لای پزیشكێ، دوای پشكنین، یزیشكه‌كه‌ پێی ده‌ڵێت: دایكت پێویستی به‌ نه‌شته‌رگه‌ری خێرا هه‌یه‌، به‌ڵام ئێستا وا شه‌وه‌، ناتوانین له‌ به‌رده‌م رووناكی چرادا نه‌شته‌رگه‌رییه‌كه‌ی بۆ بكه‌ین، به‌یانی بۆی ده‌كه‌ین. لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ كه‌وته‌ خه‌یاڵی ئه‌دیسۆن كه‌ بیر له‌ داهێنانی ئامێرێكی ئه‌وتۆ بكاته‌وه‌، كه‌ تاریكی شه‌و رووناك بكاته‌وه‌، تا پزیشكه‌كان بتوانن به‌ شه‌وانیش نه‌شته‌رگه‌ری بكه‌ن، ئه‌وه‌بوو ئه‌دیسۆن به‌ پراكتیكی خه‌یاڵ و بیرۆكه‌كه‌ی خسته‌ بواری جێبه‌جێكردن. دوای (نۆ سه‌د و نه‌وه‌د و نۆ) تاقیكردنه‌وه‌ی شكست و نه‌زۆك، له‌سه‌ر هه‌زاره‌مین تاقیكردنه‌وه‌یدا سه‌ركـه‌وتنی به‌ده‌ستهێنا. وزه‌ی كاره‌بایی و گڵۆپی كاره‌بایی داهێنا. كه‌ تا هه‌تایه‌ ئاده‌میزاد قه‌رزاری خه‌یاڵ بیری و ئه‌م داهێنانه‌ی ئه‌دیسۆنن، كه‌ ده‌توانین به‌ (دایكی داهێنانه‌كان) ناوی به‌رین. پێویستیش بوو ئه‌م داهێنانه‌ی به‌ ئه‌دیسۆن داهێنا. 
زانا و فه‌یله‌سووفی ئینگلیزی ( رۆجه‌ر بیكۆن: ١٢١٤ـ ١٢٩٤) كه‌ به‌ ( مامۆستای داهێنه‌ر) ناوده‌برێت به‌ خه‌یاڵ پێشبینی كرد، وتی: له‌ ئاینده‌دا مرۆڤ ده‌توانێت ئامێرێكی ئه‌وتۆ دروست بكات، كه‌ به‌ ئاسماندا به‌ پێی بفڕێت، ئامێرێكیش به‌بێ سه‌وڵ لێدان به‌ ده‌ریاكاندا په‌ی بكات، ئامێرێكیش بتوانێت بچێته‌ قووڵایی بن ده‌ریاكانه‌وه‌. رۆجـه‌ر بێجگه‌ له‌مانه‌ چه‌ند پێشبینییه‌كی تریشی كرد. كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا بیرۆكه‌ی دروستكردنی فڕۆكه‌ و كه‌شتیی ده‌ریای و زه‌ریانوقم (غه‌واسه‌) له‌ ئه‌ردا نه‌بوون. به‌هۆی ئه‌م خه‌ون و پێشبینییانه‌، رۆجه‌ریان به‌وه‌ تاوانباركرد، كه‌ هۆشی له‌ ده‌ست داوه‌ و له‌ ئاین لای داوه‌. به‌ شێت ناویان برد.
دوای چه‌ند ساڵێك خه‌یاڵ و پێشبینییه‌كانی رۆجه‌ر له‌ سایه‌ی كۆشش و زانیاری دا هاتنه‌دی و بوون به‌ راستی. باڵۆن و فڕۆكه‌ و كه‌شتی ئاسمانی و پاپۆڕی زه‌به‌لاح و زه‌ریانوقمی مه‌زن و به‌ سه‌دان. سه‌دان. ئامێری تر دروست كران. 

ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی
ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی جۆرێكه‌ له‌ هونه‌ری ئه‌ده‌بی و لقێكی گرنگه‌ له‌ لقه‌كانی ئه‌ده‌ب، به‌ گرنگترین جۆره‌ ئه‌ده‌بی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌زانرێ و، پێگه‌یه‌كی به‌رز و شیاوی هه‌یه‌. ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ بیر و بۆچوون و گریمانه‌یه‌كی زانستی ده‌رباره‌ی داهاتوو. ئه‌ده‌بێ خه‌یاڵی زانستی، زیاتر په‌یوه‌ندی به‌ ژیانی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌. بۆته‌ ده‌روازه‌یه‌كی پێویست و گرنگ بۆ داهێنان و، بۆ ده‌رخستنی تواناكانی زانایان و داهێنه‌ران. ئه‌ده‌بێكی داهاتووه‌ و ئامانجی ئاماده‌كردنی هۆش و هزر و بیری مرۆڤه‌ بۆ قبوڵكردنی هیوا و ئه‌و ترسانه‌ش ده‌شی له‌ داهاتوودا بێنه‌ڕێی.
له‌ ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستیدا، نووسه‌رانی ئه‌م بواره‌، پشته‌وه‌ی سنووره‌كان ده‌بینن و به‌سه‌ر كۆسپه‌كانی كات و شوێن و مه‌حاڵدا بازده‌ده‌ن، بێ كاتێكی دیاریكراو له‌ ده‌رگای داهاتوو ده‌ده‌ن، به‌ خه‌یاڵێكی ته‌سه‌ل و فراوانه‌وه‌، به‌ چاوێكی پڕ له‌ گه‌شبینییه‌وه‌ له‌ جیهانێكی تازه‌تر ده‌ڕوانن، له‌ فه‌رهه‌نگی بڕوا و هیوایاندا مه‌حاڵه‌ و ناكرێ جێیان نییه‌. 
ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، ئه‌و جۆره‌ ئه‌ده‌به‌ ئه‌فسووناوییه‌یه‌، كه‌ باڵت پێده‌گرێ و به‌ره‌و جیهانێكی نامۆ و ئه‌فسانه‌یی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ی پڕ له‌ عاجباتیت ده‌بات. یا سواری كه‌شتی بڕوا و هیوات ده‌كات و، ده‌تبات بۆ سه‌ر مانگ و ئه‌ستێره‌ دووره‌كان و، به‌ گه‌ردوونێكی نه‌زانراو ئاشنا ده‌كات. ده‌تباته‌ جیهانێكی پشته‌وه‌ی راستییه‌كانه‌وه‌.
یا نووسه‌ر و خـوێنه‌ر سواری پشتی ئه‌سپێكی باڵـدار ده‌بن. یا له‌سه‌ر به‌رماڵێكی تیژڕه‌وی ئاسمانی یه‌كده‌گرن كه‌ نووسه‌ری خه‌یاڵی زانستی ته‌ونی كردووه‌ و چنیوێتی ـ به‌بێ سانسۆر و رێگری به‌ ئاسمان و به‌ كون و قوژبنی جیهاندا ده‌سووڕێنه‌وه‌. به‌ بڵندگۆی هـیوا، مژده‌یه‌كی ژیانێكی خۆشتر جیهانێكی تازه‌ راده‌گه‌یه‌نن. 
له‌ ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی دا، نووسه‌ر پشت به‌ خه‌یاڵ زانستی و به‌ ته‌كنیكی ئه‌ده‌بی و فه‌نتازی ده‌به‌ستێت، كه‌ گریمانه‌كان و تیۆره‌ زانستییه‌ فیزیكییه‌كان و بیۆلۆژی و ته‌كنۆلۆژی و ته‌نانه‌ت فه‌لسه‌فه‌شی له‌ خۆگرتوون. 
ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، ئه‌م جۆره‌ ئه‌ده‌به‌یه‌، كه‌ خه‌یاڵ تێیدا گوشاده‌ و به‌رجه‌سته‌ی هیواكان و خه‌ونه‌كانی ئه‌مڕۆی مرۆڤ ده‌كات، كه‌ پێیان وایه‌ له‌ ئه‌ستێره‌كانی تریشدا ژیانی جیاواز هه‌بێت. یان ده‌ڤه‌ر و به‌هه‌شت و جیهانێكی خه‌یاڵی تر دروست ده‌كه‌ن، كه‌ هێشتا مرۆڤ پێی نه‌گه‌یشتوون. ده‌شێ ئه‌و جیهانه‌ خه‌یاڵاوییه‌، ببێت به‌ ئیلهام بۆ زانایانی فیزیك و ته‌كنۆلۆژیا و داهێنان و بكه‌ونه‌ تاقیكردنه‌وه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی.  
له‌ ئه‌مڕۆدا، ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی به‌ ملیۆنان هه‌وادار و خوێنه‌ری له‌ جیهاندا هه‌یه‌. گه‌رچی له‌ سه‌ره‌تادا رووبه‌ڕووی به‌رهه‌ڵستی و ره‌خنه‌یه‌كی زۆر بۆوه‌. به‌ڵام ئێستا له‌سه‌ر ته‌ختی شایانه‌ی جۆره‌كانی ئه‌ده‌بدا دانیشتووه‌. 
ئه‌گه‌رچی ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، به‌ لقێكی تازه‌ و مۆدێرنی ئه‌ده‌ب ناوزه‌ند ده‌كرێ، به‌ڵام له‌ راستیدا ره‌گی له‌ داستان و ئه‌فسانه‌ و چیرۆكه‌ فۆلكلۆرییه‌كانی گه‌لاندا هه‌یه‌. له‌ ئه‌ده‌بی فۆلكلۆری كوردیشمان، به‌ ده‌یان داستان و ئه‌فسانه‌ و چیرۆك و نه‌زیله‌مان هه‌ن، كه‌ ده‌چنه‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستییه‌وه‌. بۆ نموونه‌: چیرۆكی خه‌یاڵی (پیره‌ژن و چه‌رخ و فه‌له‌ك) كه‌ پیره‌ژنێكی جادوباز، له‌ دار و په‌تك چه‌رخ و فه‌له‌كێك دروست ده‌كات، به‌ ئاسماندا پێی ده‌فڕێ و، ده‌چێت له‌ شارێكی دووردا، كچه‌ پاشایه‌ك فریو ده‌دات و سواری چه‌رخ و فه‌له‌كه‌كه‌ی ده‌كات و به‌ ئاسماندا ده‌فڕن و ده‌یبات بۆ كوڕه‌ پاشایه‌ك كه‌ له‌ خه‌وندا ئه‌و كچه‌ پاشایه‌ی بینیوه‌ و ئاشقی بووه‌. 
یا پاڵه‌وانی چیرۆك وه‌كو فریادڕه‌سێكی خێرا، به‌ سواری ئه‌سپێكی باڵدار، یا له‌سه‌ر پشتی سیمرخ، به‌ چاوتروكانێك فریاده‌كه‌ون. گه‌لێ نموونه‌ی ترمان هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت له‌ چیرۆكی (مه‌م و زین)ی (ئه‌حمه‌دی خانی) یشدا خه‌یاڵی زانستی پشكی گه‌وره‌ی تێدایه‌.  
له‌ ئه‌ده‌بی فۆلكلۆری نه‌رویجیشدا، چه‌ندین ئه‌فسانه‌ی خه‌یاڵی زانستی هه‌ن. پیره‌ژنی جادوباز كه‌ به‌ (هێكس) ناوی ده‌به‌ن. به‌ سواری گسكێكی كلك دارای درێژ توانیوێتی به‌و گسكه‌ رۆكێت ئاسایی به‌ ئاسماندا بفڕێ و چه‌ندین كاری خێر یا شه‌ڕ بكات. 
پێویسته‌ ئه‌وه‌ش بزانین كه‌ له‌ نێوان ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی و چیرۆكه‌ زانستییه‌كاندا، جیاوازی هه‌یه‌. یه‌كه‌میان له‌ خولگه‌ی داهاتوودا ده‌سووڕێته‌وه‌، به‌ڵام دووه‌میان ئه‌و چیرۆك و شیعرانه‌ن، كه‌ ده‌رباره‌ی سه‌رگوزشته‌ی زانایان و داهێنانه‌كانین و دۆزینه‌وه‌، كه‌ له‌ رابردوو یا له‌ ئه‌مڕۆدا هاتوونه‌ته‌دی. 

هاوكار و هانده‌ری خوێنه‌ران
به‌ كورتی  ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، هاوكار و هانده‌ری خوێنه‌رانه‌ له‌ پێكهێنانی بیری زانستی و داهێنان، هانده‌ری فراوانكردن و قووڵكردنی تێگه‌یشتنی خه‌ڵكییه‌ له‌ گرنگی رۆڵی زانست و زانیاری، یا تێكۆشانی بێوچان و گه‌شبینی و هیواخوازی له‌ ژیاندا. 
هه‌وڵدان و ده‌ستپێك بۆ نووسینی ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، ده‌گه‌ڕه‌ێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌مین (كیـله‌ر)ی ئه‌ڵمانی، كه‌ زانایه‌یه‌كی گه‌وره‌ی بواری بیركاری (ماتماتیك) بوو. له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌میندا، رۆمانێكی به‌ ناوی (ده‌رباره‌ی گه‌شتێك بۆ سه‌رمانگ) نووسی و بڵاوی كرده‌وه‌. چه‌ند نووسه‌رێكی تری ئه‌مریكی و ئینگلیزیش هاتنه‌ بواره‌كه‌وه‌ و، ئه‌وانیش چه‌ند رۆمانێكی خه‌یاڵی زانستییان نووسیون. 
ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، به‌م فۆرم و ناوه‌ڕۆكه‌ تازه‌یه‌ی، له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌میندا سه‌ری هه‌ڵدا و له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مینیشدا، له‌ وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌ پێشكه‌وتووه‌كانی وه‌كو، ئه‌مریكا و ئه‌وروپا و یه‌كێتی سۆڤیه‌تی كۆن ره‌گی كرد و خۆی سه‌لماند و گه‌شه‌ی كرد.
نووسه‌ری بلیمه‌تی فه‌ره‌نسی (جۆن فێرن: ١٨٢٨-١٩٠٥) ده‌ستپێشخه‌ربوو له‌ بنیاتنانی ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، شێوازێكی پێشكه‌وتوو و تازه‌ و فه‌نتازی به‌ به‌رداكرد. بۆیه‌ جۆن فێرن به‌ بنیاتنه‌ر و به‌ باوكی ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی ده‌ناسرێ. یه‌كه‌مین رۆمانی ئه‌م نووسه‌ره‌ به‌ ناوی ( پێنج هه‌فته‌ له‌ باڵۆنێكدا: ١٨٦٣) و ( گه‌شتێك بۆ بۆشایی زه‌وی:١٨٦٤) و ( له‌ زه‌وییه‌وه‌ بۆ مانگ:١٨٦٥) ئه‌گه‌رچی ئه‌م رۆمانه‌ی به‌ خه‌ون و خه‌یاڵ ده‌زانرا، به‌ڵام خه‌ونه‌كه‌ی هاته‌دی. ئه‌وه‌بوو ( كه‌شتیی ئاسمانی ئه‌پۆلۆ ـ ١١) له‌ (٢٠ی/ گه‌لاوێژ/١٩٦٩) دا، گه‌یشته‌ سه‌ر مانگ، كه‌شتییه‌وان ( نیـل ئارمسـترۆنگ) یه‌كه‌مین مرۆڤه‌ كه‌ پێی خسته‌ سه‌ر مانگ. به‌مه‌ش خه‌ون و خه‌یاڵ و پێشبینییه‌كه‌ی جۆن فێری هاته‌دی و بوو به‌ راستی. شایه‌نی باسیشه‌ جۆن فێری نزیكه‌ی هه‌شتا رۆمان و شانۆنامه‌ی تری نووسیون، كه‌ بایه‌خیان له‌و رۆمانانه‌ی ناومان هێنان كه‌مترنین.

گرنگی خه‌یاڵی زانستی له‌ ئه‌ده‌بی منداڵاندا
منداڵان به‌ سروشتی خاوه‌ن خه‌یاڵێكی تیژ و فراوانن، به‌ تایبه‌تیش له‌ قۆناغی یه‌كه‌م و ناوه‌ندی ژیانیان. كه‌ به‌ قۆناغی خه‌یاڵ سه‌ركه‌ش ده‌زانرێن، منداڵان بڕوایان به‌ شته‌ خه‌یاڵییه‌كان هه‌یه‌، هه‌ر وه‌كو راستیبن به‌ لایانه‌وه‌. منداڵان بڕواده‌كه‌ن كه‌، ئه‌سپی باڵدار هه‌یه‌ و ده‌فڕێت، چۆله‌كه‌ زمانی كوردی ده‌زانێ و ده‌دوێ، شاخ و ره‌شه‌با نێوانیان ته‌واو نییه‌، ئاسمان ده‌گری، پێنووس زویرده‌بێ و ده‌تۆرێ، مانگ پێده‌كه‌نێ، ئه‌ستێره‌كان  به‌ رۆژ ده‌نوون، مێرووله‌یه‌ك فیلێك یخ ده‌دات..هه‌تا.
ئه‌م قۆناغه‌ش به‌ گرنگترین و به‌ ناسكترین و به‌ هه‌ستیارترین قۆناغی ژیانی مرۆڤ هه‌ژمـارده‌كرێ. زانایانی ده‌روونناسی هـه‌رده‌م جه‌خـت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ له‌ سه‌دا هه‌شتای كه‌سایه‌تی مرۆڤ له‌م قۆناغه‌دا دروست ده‌بێت. ئێمه‌ هه‌ره‌م بیر له‌ داتوو ده‌كه‌ینه‌وه‌، منداڵانیش داهاتوون. 
خه‌یاڵی زانستی له‌ ئه‌ده‌بی منداڵان دا، رۆڵێكی گرنگی ئه‌رێنی هه‌یه‌، له‌ هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ئه‌ده‌بی منداڵانه‌وه‌ هه‌یه‌. رۆڵێكی گرنگیشی هه‌یه‌ له‌ پێشخستنی كه‌سایه‌تی منداڵ، له‌ رووی بیر و گوزارشتكردن و داهێنان و زمانه‌وه‌. 
ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی منداڵان، كه‌ زیاتر له‌ چیرۆك و شیعردا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، گرنگی و كاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌ زاخاودانی به‌هـره‌ و له‌ گه‌شه‌كردنی بیری منداڵان. گرنگترین شاكاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی منداڵان، ته‌نانه‌ت ئه‌و جوره‌ ئه‌ده‌بانه‌ش كه‌ به‌ ریالیزم واته‌ ( رووداوی راستی) ناو ده‌برێن و له‌ راستتیه‌وه‌ نزیكن، ئه‌وانه‌ش پشت به‌ خه‌یاڵ ده‌به‌ستن و. خه‌یاڵ ره‌گه‌زی سه‌ره‌كییانه‌. 
بێگومان بۆ نووسینی چیرۆك و شیعری خه‌یاڵی زانستی بۆ منداڵان ، پێویستی به‌ شاره‌زاییه‌كی زیاتری زانست و زانیاری هه‌یه‌. ئه‌و نووسه‌رانه‌ی كه‌ بابه‌تی خه‌یاڵی زانستی بۆ منداڵان ده‌نووسن، پێویسته‌ جه‌خت له‌سه‌ر فراوانكردن و گه‌شه‌كردنی خه‌یاڵ و هزر وبیری منداڵان بكه‌نه‌وه‌، به‌ تایبه‌تیش چیرۆكی خه‌یاڵی زانستی كه‌ له‌ پێشه‌نگی ئه‌و بابه‌تانه‌یه‌، زیاتر خه‌یاڵی منداڵان ده‌وروژێنی و گه‌شه‌ به‌ توانا هۆشییه‌كانیان ده‌كات. پێویستیشه‌ له‌ چوارچێوه‌یه‌كی لۆژیكی دیاریكراودا كاربكه‌ن، ره‌چاوی ئه‌و بنه‌ما و پێویستییانه‌ بكه‌ن كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ئه‌ده‌بی منداڵانه‌وه‌ هه‌یه‌. نابێت وڕینه‌ و خه‌یـاڵ پڵاو و زینده‌خه‌ونی دوور له‌ راستییه‌ زانستی و زانیارییه‌كان پێشكه‌ش به‌ منداڵان بكه‌ن، كه‌ هیچ په‌ه‌یووه‌ندییان به‌ زانیارییه‌وه‌ نییه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا، پێویسته‌ ره‌چاوی جیوازی توانای نێوان منداڵان بكه‌ن. 
بۆ نموونه‌: هه‌ندێ وا ده‌زانێ، كه‌ زنجیره‌ دراما یا فیلمی ( سۆپرمان، گرین دایزه‌ر، باتمان، پیاوی ئاسنین، شه‌مشه‌مه‌كوێره‌، فیلمی تری له‌م كه‌سایه‌تییانه‌) كه‌ خراونه‌ته‌ ریزبه‌ندی چیرۆكه‌كانی خه‌یاڵی زانستییه‌وه‌. به‌ڵام له‌ راستیدا، ئه‌م زنجیره‌ فیلمانه‌ خه‌یاڵی ئه‌فسانه‌یی پڕوپووچ و بێ بنه‌مان. چونكه‌ پاڵه‌وانه‌كانیان له‌ توانابه‌ده‌رن و هه‌رگیز كه‌س ده‌ره‌قه‌تیان نایا و نامرن و هه‌رده‌میش سه‌ركه‌وتوو و براوه‌ن. بیرۆكه‌ی ئه‌م چیرۆكانه‌ له‌سه‌ر توندوتیژی و شه‌ڕ و كوشتن و وێرانكاری و دوژمنایه‌تی و رق بنیات نراون. ئه‌م پاڵه‌وانه‌ توانابه‌ده‌رانه‌ هیچ كارێكی چاكه‌ و پیاوه‌تییان نییه‌. ئه‌م فیلمانه‌ زیانێكی گه‌وره‌ منداڵان ده‌گه‌یه‌نن، لێیانه‌وه‌ فێری رق و چه‌قاوه‌سوویی و سه‌ره‌كێشی زیان به‌خش ده‌بن. بۆیه‌ ئه‌م فیلمانه‌ ئه‌فسانه‌ن و ناچنه‌ ژێر چه‌تری ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستییه‌وه‌. چونكه‌ ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، ئامانج و مه‌به‌ستێكی پیرۆزی هه‌یه‌ و دژی شه‌ڕ و وێرانكارییه‌ و هانده‌ری پێشكه‌وتن و ئاوه‌دانییه‌. 
كاری خه‌یاڵی زانستی، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ منداڵان به‌ زانستییه‌كی فراوان گۆش و په‌روه‌رده‌ بكا و له‌ جیهانێكی پڕ له‌ خه‌ونی سه‌وز و هیوادا، بۆ جیهانێكی ئاینده‌ی ئامانجه‌كانیان به‌رێ و یارمه‌تییان ده‌دات كه‌ ببنه‌ منداڵانی هه‌میشه‌ گه‌شبین و داهێنه‌ر وهیواخواز. ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، یه‌كێكه‌ له‌ به‌رزترین پێكهاته‌كانی بنیاتنانی زه‌ینی منداڵان. ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی منداڵان، له‌سه‌ر سێ كۆڵه‌كه‌ی سه‌ره‌كی وه‌ستاوه‌:
١ـ ئه‌ده‌ب: نووسه‌ری ئه‌م بواره‌، پێویسته‌ ئه‌ه‌وه‌ بزانێت كه‌ بۆ منداڵان ده‌نووسێ و نووسینه‌كه‌ی پێشكه‌ش به‌ ئه‌وان ده‌كات. پێویسته‌ ره‌چاوی پێویستییه‌ هونه‌رییه‌كان و زمان و فه‌رهه‌نكی منداڵان و، تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی قۆناغه‌كان منداڵی و شێوازی داڕشتن و هه‌ڵبژاردنی رۆڵی شیاوی پاڵه‌وانه‌كانی نووسینه‌كانی بكات و، به‌ ئاسانترین شێوه‌ بیرۆكه‌ی نووسینه‌كانی دابڕێژێ و به‌ منداڵان بگه‌یه‌نێت. 
٢ـ خه‌یـاڵ: خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ی به‌رهه‌مدار سنووری نییه‌، كه‌ له‌سه‌ر بیرۆكه‌یه‌كی وادا بنیاتنرابێ، بمانه‌وێ په‌ره‌ی پێبده‌ین.   
٣ـ زانیـاری: گه‌لێ نموونه‌ی داهێنانی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری هه‌ن، كه‌ له‌ پێشا خه‌یاڵ به‌ پێشبینی كردن و به‌ پشتبه‌ستن به‌ راستییه‌ زا یارییه‌كان چنیونی، دواتر هاتوونه‌ته‌دی و ئاده‌میزاد سوودی لێوه‌رگرتوون. 
پێویسته‌ نووسه‌رانی ئه‌م بواره‌ زیده‌ڕۆیی نه‌كه‌ن له‌ بابه‌ته‌كانیاندا، ناشبێت پاڵه‌وان چیرۆكه‌كانیان له‌ پێستی خۆیان ده‌ربكه‌ن، تا ئه‌و راده‌یه‌ی كه‌ منداڵان له‌ راستییه‌كان دووربخه‌نه‌وه‌ و نه‌توانن له‌ نێوان ئه‌فسانه‌ و راستییه‌كاندا، جیاوازی بكه‌ن.
ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، رۆڵێكی گرنگی هه‌یه‌ له‌ په‌ره‌وه‌رده‌كردنی دروستی منداڵان دا، ده‌توانین له‌ میانه‌ی چیرۆكه‌ خه‌یاڵییه‌كانه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسان به‌ها مرۆییه‌كان و نیشتمانییه‌كان له‌ ده‌روونی منداڵاندا بڕوێنین. بۆیه‌ زانایانی بواری ده‌روونناسی و په‌روه‌رده‌ پێیان باشه‌ كه‌ ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی، به‌ تایبه‌تیش چیرۆك بخرێته‌ په‌یڕه‌و و پرۆگرامه‌كانی خوێندن له‌ قوتابخانه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كاندا. 
به‌ كورتی له‌ ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستیدا، منداڵ به‌ ئـاره‌زووی خۆی، خه‌یاڵ ده‌كات و زینده‌خه‌و ده‌بینێ و، ده‌توانێت له‌ رێی خه‌یاڵكردنه‌وه‌، دوو شاباڵ له‌ خۆی ببه‌ه‌ستێ و سنووری توانا تایبه‌تییه‌ سنوورداره‌كانی خۆی ببه‌زێنێ و، به‌ به‌ كامی دڵی به‌سه‌ر كۆسپ و كات و شوێندا بفڕێ. ده‌ست بۆ ئه‌و شتانه‌ی درێژ بكات كه‌ زه‌حمه‌ته‌ له‌ راستیدا بیان گاتی و، بتوانێت لغاو و جه‌ڵه‌ویان بكات. به‌ هه‌وه‌سی خۆشی چێژ له‌و هه‌بووه‌ زۆر و زه‌به‌نده‌ی به‌رده‌ستی وه‌ربگرێ. به‌ تیشكی هیواش رووناك ببێته‌وه‌، هۆشی كراوه‌بێت بۆ وه‌رگرتنی هه‌موو داهێنانێكی تازه‌ی ژیان و راهاتن له‌ گه‌ڵیاندا. هه‌میشه‌ش دوای شتی تازه‌ و سوودبه‌خش بكه‌وێت. 
له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا، ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی تازه‌یه‌، به‌ تایبه‌تی چیرۆكی زانستی بۆ منداڵان چرۆی كردووه‌. چه‌ند نموونه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتوومان له‌م جۆره‌ ئه‌ده‌به‌ بۆ منداڵان هه‌یه‌. به‌ڵام هێشتا له‌ قۆناغی سه‌ره‌تا و تاقیكردنه‌وه‌ داین. پێویستیمان به‌ نووسه‌ران و ره‌خنه‌گرانی به‌ توانا و شاره‌زای ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی هه‌یه‌. كه‌ ئاوزه‌نگی له‌ ئه‌سپی خه‌یاڵ و تواناكانیان بده‌ن و خۆیان و به‌رهه‌مه‌كانیان ده‌ربخه‌ن. گه‌شبینم كه‌ ئه‌م هیوایه‌مان دێته‌دی و ئاڵای ئه‌ده‌بی كوردیشمان له‌ نێو ئه‌ده‌بی گه‌لاندا ده‌شه‌كێته‌وه‌.  


(*) بۆ ئه‌م نووسینه‌م، سوودم له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگرتووه‌:
١ـ الخیال العلمی فی ادب الاگفال، كتابه‌ ــ  محمد هـزاع  و  ماجده‌ قرشی .
٢ـ فلنبدا بالخیال العلمی ـ لتنمیه‌ الابداع والموهبه‌ ــ  دكتۆر. خلیل ابو قوره‌ .
٣ـ ادب الخیال العلمی ـ یبشر بعالم جدید ــ صحیفه‌ الراكوبه‌ ـ حازم خالد .
٤ـ المچمون ومشكله‌ الخیال فی كتب الاگفال ــ  احمد نجیب.
٥ـ پنائیه‌ الواقع والخیال فی ادب الاگفال ــ  محمود رزان .
٦ـ الخیال العلمی فی ادب الاگفال ــ الدكتوره‌. نعیمه‌ حسن النجار . 
٧ـ چۆن و چی بۆ منداڵ بنووسین..؟! ــ له‌تیف هه‌ڵمه‌ت ـ كه‌ركوك: ٢٠١١


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7372
25/9/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ پاڵێوراوانی خه‌ڵاته‌كانی فیفا زه‌ بێسته‌كان به‌ بردنه‌وه‌ی جام و نازناو دیاریی ده‌كرێن یان ئاستی هونه‌ری؟ 25/9/2017
‌ بارسێلۆنا بۆندی چه‌ند یاریزانێكی نوێ ده‌كاته‌وه‌ 24/9/2017
زانست
‌ پاسێكی كارەبایی ژمارەی پێوانەیی جیهانی تێكشكاند ئایندە بۆ ئۆتۆمبیلی كارەباییە 25/9/2017
‌ وریای سوپەر مەلاریا بن 25/9/2017
‌ دیزاینەرە گەورەكەی ئەپڵ 25/9/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP