ترەمپ سیستمی نوێی جیهان‌و  شتی دیکەش
دونیا بینی کیسـنجەر ترەمپ سیستمی نوێی جیهان‌و شتی دیکەش ‌ 25/11/2016
جیفری‌ گۆڵدبێرگ-ی‌ رۆژنامه‌نووس له‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌تڵه‌نتیكی‌ ئه‌مریكی‌ گفتوگۆیه‌كی‌ دوور‌و درێژی‌ له‌گه‌ڵ هینری‌ كیسنجه‌ر-ی‌ وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ پێشووی‌ ئه‌مریكا كرد، كه‌ زۆر بابه‌ت‌و مه‌سه‌له‌ی‌ هه‌ستیار‌و ئاڵۆزی‌ جیهانی‌ له‌خۆ گرتووه‌. له‌ باره‌ی‌ زۆر مه‌سه‌له‌ی‌ ناوخۆی‌ ئه‌مریكا‌و جیهان‌و پشێویه‌كانی‌ ئێستا‌و جه‌نگ‌و كێشمه‌كانی‌ رابردوو ‌و ده‌رئه‌نجامه‌كان كیسنجه‌ر وه‌ڵامی‌ پرسیاره‌كانی‌ ئه‌و رۆژنامه‌نووسه‌ ده‌داته‌وه‌.
لەم دووتوێیەدا کوردستانی نوێی هەفتە دەقی چاوپێکەوتنەکە بەزمانی کوردی دەخاتە بەرچاوی خوێنەران.

هنری‌ ئه‌لفرێد كیسنجه‌ر، ناوه‌ ئه‌مریكاییه‌كه‌یه‌تی‌. ناوه‌ ئه‌ڵمانیه‌كه‌ی‌ (هاینز ئه‌لفرێد كیسنجه‌ر)ه‌.
27ی‌ ئایاری‌ 1923 له‌ فۆرت، باڤاریا، كۆماری‌ ڤایمار له‌دایك بووه‌.
به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك ئه‌ڵمانیه‌‌و ئاینی‌ جوله‌كه‌یه‌، باوكی‌ مامۆستا بووه‌، به‌هۆی‌ جوله‌كه‌ بوونیان‌و له‌ ترسی‌ نازییه‌كان ساڵی‌ 1938 له‌گه‌ڵ كه‌سوكاری‌ به‌ره‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا هه‌ڵاتووه‌.
ساڵی‌ 1948 ره‌گه‌زنامه‌ی‌ ئه‌مریكی‌ به‌ده‌ستهێناوه‌. هه‌مان ساڵ په‌یوه‌ندی‌ به‌ سوپای‌ ئه‌مریكاوه‌ كردووه‌‌و بووه‌ته‌ سه‌رباز.
له‌ زانكۆی‌ هاڤارد خوێندوویه‌تی‌ له‌ بواری‌ ژمێریاری‌.
1973-1977 وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا بووه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ جیرالد فۆرد.
له‌ سه‌رده‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ریچارد نیكسۆن راوێژكاری‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئه‌مریكا بووه‌.
1983 سه‌رۆك رۆنالد رێگان پۆستی‌ سه‌رۆكی‌ ده‌سته‌ی‌ فیدرالی‌ بۆ په‌ره‌پێدانی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ ئه‌مریكا له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌مریكا ناوه‌ڕاست.
رۆڵی‌ به‌رچاوو گرنگی‌ هه‌بووه‌ له‌ ره‌نگڕێژكردن‌و دارشتنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا. تاكو ئێستاش له‌و بواره‌دا سه‌رنج‌و راكانی‌ به‌ بایه‌خه‌وه‌ ته‌ماشا ده‌كرێن.
نووسه‌ری‌ چه‌ندین كتێبه‌ له‌وانه‌: (ئایا ئه‌مریكا پێویستی‌ به‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ هه‌یه‌؟) و (رووه‌‌و دیپلۆماسیه‌تی‌ سه‌ده‌ی‌ بیست‌و یه‌ك) و (ساڵانی‌ نوێ بوونه‌وه‌)
ئه‌م خه‌ڵات‌و میدالیایانه‌ی‌ به‌ده‌ست هێناوه‌: (ئیریك-م – ئاربۆرگ 1992) و (كارلسبێرز 1987) و (نۆبڵی‌ ئاشتی‌ 1973) و (میدالی‌ سه‌ربه‌رستی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌) و (خه‌ڵاتی‌ كتێبی‌ نیشتمانیی‌) و (میدالی‌ ئه‌ستێره‌ی‌ برۆنزی‌)‌و هتد.

له‌باره‌ی‌ دۆناڵد ترامپ-ه‌وه‌


* پێت سه‌یر بوو؟
- پێم وابوو هیلاری‌ ده‌یباته‌وه‌
* ئه‌وه‌ چی‌ ده‌گه‌یه‌نێت بۆ رۆڵی‌ ئه‌مریكا له‌ جیهاندا؟
- له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ رێگه‌ بدات سیاسه‌ته‌كانی‌ ناوه‌وه‌‌و ده‌ره‌وه‌مان بگونجێنین، پێشتر بۆشاییه‌كی‌ روون ئاشكرا هه‌بوو له‌ نێوان تێڕوانینی‌ گشتیی‌و تێڕوانینی‌ ده‌سته‌بژێردا، له‌ باره‌ی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكاوه‌، له‌و باوه‌ڕه‌دام سه‌رۆكی‌ نوێ ده‌رفه‌تێكی‌ له‌به‌رده‌مدایه‌ بۆ ئاشتكردنه‌وه‌یان، باشتریش وایه‌ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بقۆزێته‌وه‌.
 * را‌و بۆچوونت باشتر بووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ترامپ؟
- پێویسته‌ واز له‌و پرسیارانه‌ بهێنین، ئێستا ئه‌و سه‌رۆكه‌، پێویسته‌ ده‌رفه‌تی‌ بده‌ینێ بۆ ئه‌وه‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌كه‌ی‌ خۆی‌ په‌ره‌ پێ بدات.
* یارمه‌تی‌ ده‌ده‌یت؟
- په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵدا نابه‌ستم، من له‌وه‌ته‌ی‌ وه‌زاره‌تم جێ هێشتووه‌ هه‌ر وابووم له‌گه‌ڵ هه‌موو سه‌رۆكه‌كاندا، به‌ڵام ئه‌گه‌ر خۆی‌ داوا بكات بمبێنێت، ده‌یبینم.
* گه‌وره‌ترین ترسی‌ تۆ چییه‌ سه‌باره‌ت به‌ سه‌قامگیریی جیهانی‌ له‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌وه‌؟
- ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وڵاتانی‌ جیهان كاردانه‌وه‌یان به‌جۆرێك ده‌بێت، كه‌ تووشی‌ شۆك ده‌بن، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ش رووی‌ دا، ئه‌گه‌ره‌كان كراوه‌ ده‌بن بۆ گفتوگۆی‌ نوێ. ئه‌گه‌ر تره‌مپ به‌ گه‌لی‌ ئه‌مریكای‌ وت، ئه‌مه‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ منه‌ له‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا‌و هه‌ندێك له‌ سیاسه‌ته‌كانیشی‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌ته‌كانی‌ پێشوودا یه‌كیان نه‌گرته‌وه‌، به‌ڵام په‌یوه‌ست بوو به‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌، ئه‌وا ئه‌گه‌ری‌ كراوه‌ بۆ گفتوگۆ به‌رده‌وام ده‌بێت.
* چین وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌؟
- دڵنیام وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ چین، له‌ شێوه‌ی‌ ئاماده‌كاریدا ده‌بێت بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ رێگه‌چاره‌كانی‌. پێشم وایه‌ روسیاش هه‌مان كاردانه‌وه‌ی‌ ده‌بێت.
* له‌و باوه‌ڕه‌دایت تره‌مپ لایه‌نی‌ پوتن بگرێت؟
- نه‌خێر، به‌ڵام پێم وایه‌ كه‌وتۆته‌ داوی‌ ریكلامێكی‌ دیاریكراوه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پوتن هه‌ندێك شتی‌ باشی‌ له‌ باره‌وه‌ وت، ئه‌میش هه‌ستی‌ كرد ده‌بێ وه‌ڵامی‌ بداته‌وه‌.
* پێت وایه‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌یان پێشتر به‌ جۆڕێك له‌ جۆره‌كان ئاماده‌ كرابێت؟
- نه‌خێر.
* كه‌واته‌ له‌ مه‌ودای‌ نزیكدا پێ ناچێت روسیا سوود له‌م دۆخه‌ وه‌ربگرێت؟
- پێم وایه‌ پوتن گۆڕانكارییه‌كان ده‌بینێت، روسیا‌و ئه‌مریكا كارلێكیان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتر له‌ چه‌ند پانتاییه‌كدا كه‌ هیچیان كۆنترۆڵی‌ ته‌واویان به‌سه‌ر هه‌موو ره‌گه‌زه‌كانیدا نییه‌، بۆ نموونه‌ كێشه‌ی‌ ئۆكرانیا‌و روسیا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ره‌نگه‌ هه‌ندێك به‌ به‌شداربوانی‌ ئه‌م ململانێیه‌ سه‌ربه‌ستانه‌تر بجوڵێت، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ پوتن چاوه‌ڕوان ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی‌ رێگه‌چاره‌كانی‌ بۆ روون بێته‌وه‌.
* كه‌واته‌ ئه‌گه‌ری‌ ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ئاژاوه‌كان زیاتر بن؟
- ده‌مه‌وێ لێدوانی‌ گشتی‌ بده‌م: پێم وایه‌ زۆربه‌ی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ جیهاندا ماوه‌ی‌ شه‌ش بۆ نۆ مانگ راگیرابوو، له‌ چاوه‌ڕوانی‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا، ئه‌وان ده‌یان بینی‌ كه‌ ئێمه‌ به‌ شۆڕشێكی‌ ناوخۆییدا تێ ده‌په‌ڕین، ده‌یانه‌وێ بۆ ماوه‌یه‌ك لێی‌ بكۆڵنه‌وه‌، به‌ڵام له‌ قۆناغێك له‌ قۆناغه‌كاندا رووداوه‌كان پێویستیان به‌ بڕیارلێدان ده‌بێت، ته‌نها رێكخراوه‌ ناحكومییه‌كان له‌م ئه‌گه‌ره‌ به‌ده‌رن، چونكه‌ ئه‌وان ره‌نگه‌ هانده‌رێكیان هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ سوكایه‌تی‌ به‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی‌ ئه‌مریكا بكه‌ن‌و ببێته‌ هۆی‌ ناشیرین كردنی‌ هه‌ڵوێستمان له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهان.
* هه‌ڕه‌شه‌ی‌ رێكراوی‌ ده‌وڵه‌ت ئێستا مه‌ترسیدارتره‌؟
- رێكخراوه‌ ناحكومییه‌كان له‌وانه‌یه‌ وای‌ دابنێن، كه‌ تره‌مپ به‌ شێوه‌یه‌ك وه‌ڵامی‌ هێرشه‌ تیرۆریستییه‌كان ده‌داته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ئامانجه‌كانی‌ ئه‌واندا ده‌گونجێت.
* كاردانه‌وه‌ی‌ ئێران چی‌ ده‌بێت؟
- ئێران ده‌گاته‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ی‌ رێكه‌وتنی‌ ئه‌تۆمی‌ له‌ جاران بێ هێزتره‌، به‌ڵام پێداگریی زیاتر ده‌كات، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر فشاریشدا، ئه‌و وڵاته‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زیاتر له‌ باره‌ی‌ تره‌مپه‌وه‌ ده‌كات. سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ زۆر روون‌و ئاشكرا نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌موان به‌ قۆناغی لێكۆڵینه‌وه‌دا تێده‌په‌ڕین. زۆر به‌ وردی‌ پێت بڵێم هه‌موان لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ شێتانه‌ ده‌كه‌ن.
* پێت وایه‌ بۆچی‌ ئه‌مه‌ رووی‌ دا؟
- به‌شێكی‌ گه‌وره‌ی‌ دیارده‌ی‌ تره‌مپ، وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ له‌ ناوه‌ندی‌ ئه‌مریكاوه‌ بۆ هێرشی‌ ناوه‌نده‌ هزری‌‌و ئه‌كادیمییه‌كان بۆ سه‌ر به‌هاكانیان، هۆكاری‌ تریش هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌یان هۆكارێكی‌ گه‌وره‌یه‌.
* چۆن ئامۆژگاری‌ تره‌مپ ده‌كه‌یت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ خۆی‌ به‌ جیهان بناسێنێت؟
- یه‌كه‌م شت ده‌بێ وا ده‌ربكه‌وێت، كه‌ به‌دواداچوونی‌ هه‌یه‌ بۆ كێشه‌ دیاره‌كان. دووه‌م ده‌بێ وا ده‌ربكه‌وێت كه‌ له‌ سروشتی‌ گۆڕانكارییه‌كان تێ ده‌گات. سه‌رۆك به‌رپرسیارێتییه‌كی‌ رێزداری‌ له‌ ئه‌ستۆیه‌ بۆ ئاراسته‌كردن. هه‌وڵ بۆچی‌ ده‌ده‌ین؟ چۆن هه‌وڵی‌ بۆ ده‌ده‌ین؟ ده‌بێ سه‌رۆك ئه‌مانه‌ شی‌ بكاته‌وه‌‌و رایبگه‌یه‌نێت.
* له‌وه‌ ناچێ تره‌مپ تیۆرێكی‌ پراكتیكانه‌ی‌ هه‌بێت‌و پێ ناچێ ستراتیژێكی‌ روونیشی‌ هه‌بێت.
- سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ شێوازێك كار ده‌كات، كه‌ له‌گه‌ڵ سروشتی‌ هزری‌ ئه‌مریكیدا په‌یوه‌سته‌، ره‌نگه‌ ئه‌سته‌م بێت له‌ كاتی‌ هه‌ڵمه‌تێكی‌ سیاسیدا پلانێكی‌ روون دابنرێت، مه‌به‌ستم له‌ بابه‌تی‌ گه‌یشتن به‌ لێكگه‌یشتنه‌ له‌گه‌ڵ چینییه‌كاندا.
* چ ئامۆژگارییه‌كت هه‌یه‌ بۆ سه‌رۆكی‌ چلوپێنجه‌مین؟
- سه‌رۆك ده‌بێ پرسیار بكات: چی‌ به‌ده‌ست ده‌هێنین، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ ته‌نیاش هه‌وڵی‌ بۆ بده‌ین؟ ده‌بێ خۆمان له‌ چی‌ بپارێزین، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ ته‌نیاش له‌گه‌ڵیدا بجه‌نگین؟ وه‌ڵامی‌ ئه‌م پرسیارانه‌ هه‌ندێك لایه‌نی‌ هه‌یه‌ كه‌ ناكرێ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌مان خۆی‌ لێ لابدات، هه‌روه‌ها ده‌بێ ببنه‌ بنه‌ما بۆ بڕیاره‌ ستراتیژییه‌كانمان. جیهان پڕه‌ له‌ ئاژاوه‌، هه‌ندێك پشێوی‌ گه‌وهه‌ری‌ روو ده‌دات له‌ زۆر شوێنی‌ جیهاندا، زۆریشیان مه‌حكومن به‌ بنه‌مای‌ جیاجیا. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م دوو كێشه‌داین: یه‌كه‌میان پێویسته‌ ئه‌و ئاژاوه‌یه‌ی‌ جیهان كه‌م بكه‌ینه‌وه‌، دووه‌میشیان ده‌بێ سیستمێكی‌ جیهانی‌ نوێی‌ تۆكمه‌ دروست بكه‌ین، له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ك بنیات نرابێت، كه‌ پێك بێین له‌سه‌ری‌‌و بۆ سیستمه‌ گشتییه‌كه‌ش پێویست بێت.
* قه‌یرانه‌كان روو ده‌ده‌ن، پێش ئه‌وه‌ی‌ سه‌رۆكه‌كان كاتیان هه‌بێت بۆ دروست كردنی‌ سیستمێكی‌ جیهانیی تۆكمه‌، وا نییه‌؟
- له‌ پراكتیكدا، هه‌موو لایه‌نه‌كانی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست‌و چین‌و روسیا، تاڕاده‌یه‌ك ئه‌وروپاش رووبه‌ڕووی‌ بڕیاری‌ ستراتیژی‌ گه‌وره‌ ده‌بنه‌وه‌.
* چ شتێك چاوه‌ڕوانیان ده‌كات؟
- ده‌ستنیشان كردنی‌ هه‌ندێك بڕیاری‌ گه‌وهه‌ری‌ بۆ سیاسه‌ته‌كانیان. چین بۆ سروشتی‌ پله‌و پایه‌ی‌ خۆی‌ له‌ جیهاندا، روسیا بۆ ئامانجی‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كه‌ی‌، ئه‌وروپا ده‌بێ بزانێ به‌ زنجیره‌ هه‌ڵبژاردنێك به‌ره‌و كوێ ده‌ڕوات، ئه‌مریكا ده‌بێ واتایه‌ك ببه‌خشێ به‌و ئاژاوه‌یه‌ی‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردن هاتۆته‌ ئاراوه‌.
* به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ناوخۆییه‌ هه‌میشه‌ییه‌كانی‌ ئه‌مریكا چین؟
- به‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌م، كه‌ ده‌بێ باوه‌ڕمان به‌ خۆمان هه‌بێت. ئه‌مه‌یان بابه‌تێكی‌ نه‌گۆڕه‌. ئێمه‌ نابێ سیاسه‌ت به‌ ته‌نها له‌ زنجیره‌یه‌ك بڕیاری‌ تاكتیكیدا كورت بكه‌ینه‌وه‌، یان خه‌ریكی‌ خۆ تۆمه‌تبار كردن بین، به‌ڵكو پرسیاره‌ ستراتیژییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌و شته‌ چییه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك رێگه‌ ناده‌ین روو بدات؟
* كه‌واته‌ پێ ده‌چێ لێدوانه‌كانی‌ ئه‌م دواییه‌ی‌ تره‌مپت به‌ دڵ نه‌بێت؟
- من پێشتر به‌شداری‌ هه‌ڵمه‌تی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆكایه‌تیم نه‌كردووه‌، به‌ڵام له‌ زۆر بابه‌تدا، له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستی‌ تره‌مپ-دا نیم، له‌و باوه‌ڕه‌شدام رۆڵی‌ من له‌م قۆناغه‌دا ده‌بێ بێلایه‌ن بم سه‌باره‌ت به‌ تێڕوانینی‌ هه‌ردوو حزبه‌كه‌، واته‌ حزبی‌ كۆماری‌‌و دیموكراتیش، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا له‌ سه‌رده‌مێكی‌ مێژوویی ناهه‌مواردا ده‌ژی‌، كه‌ تیایدا كاندیده‌كانی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ به‌ ئاشكرا یه‌كتر تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن، له‌ جیاتی‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ جددی‌ دانیشن‌و له‌باره‌ی‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كه‌مانه‌وه‌ گفتوگۆ بكه‌ن.
* به‌ تێڕوانینی‌ تۆ، ده‌كرێ بڵێین تره‌مپ له‌ ئاستی‌ كه‌سێكدا نییه‌ كه‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌مریكا بكات؟ ده‌بێ هه‌ڵوێستێكی‌ روونت هه‌بێت، به‌ راستی‌ تره‌مپ به‌ كه‌ڵكی‌ ئه‌م پۆسته‌ نایه‌ت، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ زۆرێك له‌ كۆمارییه‌ پسپۆڕه‌كانی‌ بواری‌ ئاسایش ده‌یانوت؟
- من له‌ ته‌مه‌نی‌ 94 ساڵیدام، ناتوانم رۆڵی‌ گرنگ ببینم له‌ گۆڕینی‌ زۆرێك له‌ واقیعه‌كان، یان له‌ جێبه‌جێ كردنی‌ سیاسه‌تێكی‌ دیاریكراودا، به‌ڵام هێشتا له‌ توانامدا هه‌یه‌ له‌ رێگه‌ی‌ هزره‌وه‌ یارمه‌تیده‌ر بم بۆ توێژنه‌وه‌ی‌ ستراتیژی‌ ئامانجدار، كه‌ یه‌كانگیر بێت له‌گه‌ڵ رۆڵی‌ ئێمه‌ له‌ پێكهاته‌ی‌ جیهانی‌ دوای‌ جه‌نگدا. پێش ئه‌وه‌ی‌ هیلاری‌ بچێته‌ كێبڕكێی‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌وه‌، دان به‌وه‌دا ده‌نێم كه‌ زۆر لێدوانم داوه‌ كه‌ پیاهه‌ڵدان بووه‌ به‌ هزر‌و بۆچوونه‌كانی‌ هیلاری-دا، ئه‌وانه‌ له‌ مێژووی‌ لێدوانه‌كانمدا تۆمار كراون، به‌ڵام هه‌ڵوێستی‌ دۆستانه‌ی‌ من به‌رامبه‌ری‌ زیاتر له‌سه‌ر ئاستی‌ كه‌سیی بووه‌، نه‌ك وه‌ك كاندیدێكی‌ پۆستی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌.
* رێگه‌م پێ بده‌ پرسیاره‌كه‌م به‌ شێوه‌یه‌كی‌ تر دابڕێژمه‌وه‌، پێت وایه‌ تره‌مپ ئه‌لف‌و بێی‌ حوكمڕانی‌ فێر ده‌بێت؟
- هه‌ر سه‌رۆكێكی‌ ئه‌مریكا، له‌ خولی‌ یه‌كه‌می‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌یدا كه‌ دێته‌ سه‌ر حوكم، شتێكی‌ تازه‌ فێر ده‌بێت. هیچ كه‌سێك به‌ ته‌واوی‌ ئاماده‌ نییه‌ بۆ هه‌موو ئه‌و قه‌یرانانه‌ی‌ دوای‌ بوونه‌ سه‌رۆكی‌ روو ده‌ده‌ن. به‌ڵام كاتێك تره‌مپ هه‌ڵده‌بژێردرێت، ئیداره‌ی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی ئه‌مریكا ده‌بێ هیواخواز بێت كه‌ تره‌مپ ئه‌لف‌و بێی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ پێگه‌یشتوو فێر بێت.
* تۆ ده‌زانی‌ تره‌مپ سه‌ركردایه‌تی‌ حزبێكی‌ دیموكراتی‌ لیبراڵ ده‌كات؟
- هه‌ندێك شتی‌ له‌و بابه‌ته‌ی‌ وت، هه‌روه‌ها زۆر قسه‌ی‌ دژبه‌یه‌كیشی‌ هه‌یه‌. من نامه‌وێ بچمه‌ ناو ئه‌و دژبه‌یه‌كییه‌ تاكه‌ كه‌سیانه‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ش من تره‌مپ باش ناناسم. هه‌روه‌ها ده‌مه‌وێ به‌شدار بم له‌ باشتر كردنی‌ ره‌وتی‌ گفتوگۆی‌ نیشتمانی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتیی، پێویست ناكات وام لێ بكه‌یت بچمه‌ ناو ره‌هه‌نده‌ تاكه‌كه‌سییه‌كانه‌وه‌.
بیروباوه‌ڕی‌ باراك ئۆباما
* چۆن سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ سه‌رۆك ئۆباما پێناسه‌ ده‌كه‌یت؟
- راپۆرتێكم بۆت نووسی‌ كه‌ له‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌تڵه‌سی‌ بڵاوت كرده‌وه‌، بیروباوه‌ڕی‌ ئۆباما له‌گه‌ڵ به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ زۆر ناوچه‌ی‌ جیهان ناكۆكه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ قورسه‌ پێناسه‌یه‌ك بۆ ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ بدۆزینه‌وه‌، كه‌ ئۆباما ئاوای‌ پێناسه‌ ده‌كات: «به‌شداری‌ ئه‌مریكا له‌ چه‌سپاندنی‌ كۆڵه‌كه‌ی‌ به‌هاكان له‌ جیهاندا، له‌ رێگه‌ی‌ كشانه‌وه‌ی‌ ده‌بێت له‌و جێگایانه‌ی‌ به‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ خراپتری‌ ده‌كات». به‌ڵام ده‌بێ وریا بین كه‌ ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌ خراپه‌ی‌ ئۆباما كه‌ شكستی‌ هێنا نه‌بێته‌ سیفه‌تی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌.
* تۆ وای‌ ده‌بینیت كه‌ بیروباوه‌ڕی‌ ئۆباما ده‌یه‌وێ جیهان له‌ ئه‌مریكا بپارێزێت؟
- به‌ تێڕوانینی‌ من ئۆباما وا سه‌یری‌ خۆی‌ نه‌ده‌كرد، وه‌ك به‌شێك له‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌، به‌ڵكو وه‌ك كه‌سێكی‌ ناوازه‌ خۆی‌ ده‌بینی‌، دیارده‌یه‌كی‌ سه‌یری‌ له‌گه‌ڵ خۆی‌ هێنا، كه‌ توانایه‌كی‌ ناوازه‌وه‌ی‌ له‌گه‌ڵدا بوو. ئه‌و وای‌ ده‌بینی‌ كه‌ ئه‌ركی‌ سه‌ر شانیه‌تی‌ رێگه‌ له‌ هه‌ندێك ره‌گه‌زی‌ هه‌ستیاری‌ ناو ئیداره‌ی‌ ئه‌مریكا بگرێت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ سه‌قامگیریی جیهانیی تێك نه‌ده‌ن. هه‌میشه‌ له‌وه‌ ده‌ترسا كه‌ به‌ربه‌سته‌ كاتییه‌كان ببنه‌ به‌ربه‌ستی‌ هه‌میشه‌یی، وه‌ك پیاوێكیش خۆی‌ ده‌بینی‌ كه‌ خاوه‌نی‌ ژیرییه‌كی‌ گه‌وره‌یه‌، له‌و باوه‌ڕه‌شدا بوو كه‌ پێویسته‌ به‌شداری‌ بكات له‌ پێكهێنانی‌ مێژوودا، نه‌ك له‌سه‌ر هه‌مان رێگای‌ ئه‌وانه‌ی‌ پێش خۆی‌ بڕوات.
* وه‌ك سه‌رۆك، له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵانه‌ی‌ پشتگوێی‌ خستوون كه‌متر سه‌رزه‌نشت ده‌كرێ، وه‌ك له‌و هه‌ڵانه‌ی‌ كردوونی‌؟
- ئه‌وه‌ راسته‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ سه‌رۆك له‌سه‌ر ئه‌و كاره‌ساتانه‌ سه‌رزه‌نشت ده‌كرێ كه‌ بۆته‌ هۆی‌ دروست بوونیان، به‌ چاوپۆشین له‌ هۆكاره‌كانی‌ دروست بوونیان. 
* تۆ وه‌ك پیاوێكی‌ دپلۆماسی‌، چوون بۆ وڵاتێكی‌ تر‌و داننان به‌ هه‌ڵه‌كانی‌ پێشووی‌ ئه‌مریكادا سوودی‌ چییه‌؟
- به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئه‌گه‌ر سه‌رۆك له‌سه‌ر خاكی‌ وڵاتان نهێنییه‌كای‌ دركاند، ئه‌و كات وڵاتانی‌ بیانی‌ لێپێچینه‌وه‌مان له‌گه‌ڵ ناكه‌ن، ئه‌وان پێیان وایه‌ ئه‌و سه‌ردانانه‌ خواستی‌ تری‌ له‌ پشته‌وه‌یه‌‌و له‌ پێناوی‌ دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ رابردوودا نییه‌. باوه‌ڕم وایه‌ ئه‌گه‌ر پێویست بكات هه‌وڵی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ به‌ درێژایی مێژوو هه‌ڵسه‌نگێندرێت، ئه‌وا ده‌بێ گه‌لی‌ ئه‌مریكا ئه‌و كاره‌ بكات، نه‌ك كه‌سێكی‌ تر.
* ئه‌ی‌ بیانووه‌كان؟
- ده‌بێ هاوسه‌نگی‌ كاریگه‌ریی رێوشوێنه‌ حكومییه‌كان به‌سه‌ر سیاسه‌ته‌وه‌، له‌گه‌ڵ كاریگه‌ریی تاكه‌كان به‌سه‌ر سیاسه‌ته‌وه‌ رابگیرێت. به‌ڵام پێویست ده‌كات، هه‌ر كارمه‌ندێكی‌ گشتی‌ ئه‌مریكا پێی‌ وابێت كه‌ بۆچوونه‌كانی‌ به‌شداریی ده‌كات له‌ پێكهاتنی‌ مێژووی‌ سیاسی‌ چل ساڵی‌ داهاتوو حكومه‌ته‌كانی‌ ئاینده‌؟ ئه‌ی‌ هه‌ر وه‌زاره‌تێكی‌ ده‌ره‌وه‌ مافی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ بزانێت له‌ ده‌یان ساڵی‌ رابردوودا چی‌ رووی‌ داوه‌؟
* له‌و باوه‌ڕه‌دام هیلاری‌ كلینتۆن زیاتر له‌ تۆ ده‌چێت تا باراك ئۆباما، ئه‌مه‌ ده‌ڵێم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پێم وایه‌ هیلاری‌ كلینتۆن ده‌ڵێ، ئه‌و شتانه‌ی‌ ئه‌مریكا له‌ جه‌نگی‌ سارددا كردوونی‌ شایسته‌ی‌ نه‌مانی‌ یه‌كێتیی سۆڤێت بوون، هه‌روه‌ها بیانوو بۆ سه‌رپێچییه‌كان‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌كانیش دێنێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و ده‌یڵێ له‌گه‌ڵ تێگه‌یشتنی‌ تایبه‌تی‌ تۆ بۆ جیهان ده‌گونجێت. ئه‌مه‌ راسته‌؟
- میهره‌بانانه‌ نییه‌ قسه‌ی‌ وا به‌و ده‌ڵێیت، به‌ڵام من پێم وانییه‌ مه‌به‌ستی‌ له‌ قسه‌كانی‌ ئه‌وه‌ بێت، له‌و چوارچێوه‌یه‌دا باوه‌ڕ ناكه‌م وشه‌ی‌ سه‌رپێچی‌ واتا راسته‌قینه‌ی‌ خۆی‌ هه‌بێت.
 * گرنگ نییه‌ به‌لامه‌وه‌ پێم بوترێ میهره‌بانه‌ یان نا.
- به‌ڵام به‌وه‌ رێ خۆش ده‌كه‌یت بۆ سه‌ندرزی‌ توندڕه‌و كه‌ هێرش بكاته‌ سه‌ری‌.
* له‌و باوه‌ڕه‌دام جیاوازی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ له‌ نێوان ئۆباما‌و كلینتۆن-دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیلاری‌ بۆ جه‌نگاوه‌رێكی‌ جه‌نگی‌ سارد ده‌ست ده‌دات، به‌ڵام ئۆباما ده‌كرێ جه‌نگاوه‌رێكی‌ دوای‌ جه‌نگی‌ سارد بێت، كه‌ ته‌نها وڵاتانی‌ تازه‌ پێگه‌یشتوو به‌لایه‌وه‌ گرنگه‌.
- جا كێ جه‌نگاوه‌ر نه‌بوو له‌ جه‌نگی‌ سارددا؟ ئه‌و كات به‌رده‌وامییه‌كی‌ زۆر باش هه‌بوو له‌ نێوان ئیداره‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا كه‌ بیرۆكه‌ی‌ كۆنترۆڵ كردنی‌ یه‌كێتیی سۆڤیتیان هان ده‌دات. له‌ سه‌ره‌تادا ساڵی‌ 1948 گفتوگۆیه‌كی‌ توند هه‌بوو له‌ باره‌ی‌ ئه‌و دژایه‌تییه‌ تونده‌ی‌ والاس پێكی‌ هێنابوو، به‌ڵام دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ یه‌كێتیی سۆڤێت شكستی‌ هێنا، ناكۆكی‌ نه‌ما له‌باره‌ی‌ ئامانجه‌ ستراتیژییه‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌. هه‌روه‌ها زۆر كه‌س وتیان، هه‌ڵه‌مان كرد كه‌ محه‌مه‌د موسه‌ده‌ق-ی‌ سه‌رۆك وه‌زیری‌ پێشووی‌ ئێرانمان رووخاند.
* وابزانم ئۆباماش هه‌ر وای‌ ده‌وت.
- له‌و چاوپێكه‌وتنانه‌دا كه‌ له‌گه‌ڵ ئۆباما كردوومه‌، زۆر جار ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ له‌ زۆر شوێنی‌ جیهان، پێویسته‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌مریكا به‌شداری‌ بكه‌ن، به‌ڵام ناتوانین ئه‌وه‌ بكه‌ین به‌ هۆی‌ ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی‌ كه‌ پێشتر گرتبوومانه‌به‌ر. بۆ نموونه‌ حوكمدان به‌سه‌ر موسه‌ده‌قدا بۆ ماوه‌ی‌ 70 ساڵ ده‌ستی‌ به‌ستین له‌ ئێران. له‌ به‌رامبه‌ردا ئه‌گه‌ر لێبورده‌ بووینایه‌ له‌گه‌ڵیدا تاڕاده‌یه‌ك هه‌ڵه‌ بوو، به‌ڵام كاتێك لێبورده‌ نه‌بووین له‌گه‌ڵیدا ئه‌وه‌ هه‌رایه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ نایه‌وه‌ له‌ جیهاندا. ئێستا هه‌مان شت له‌گه‌ڵ توركیا‌و میسردا دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌، ئێمه‌ به‌ ئاشكرا ناڕه‌زایی خۆمان ده‌رنابڕین سه‌باره‌ت به‌و سیاسه‌ته‌ ناوخۆییانه‌ی‌ پیاده‌ی‌ ده‌كه‌ن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆر له‌گه‌ڵیاندا ناكۆكین.
* به‌ڵام له‌و چوارچێوه‌یه‌دا، ده‌كرێ بڵێین ئۆباما به‌و بێده‌نگییه‌ی‌ به‌رامبه‌ر به‌ زۆر وڵات، هه‌وڵی‌ به‌دیهێنانی‌ ستراتیژێك ده‌دات؟
- پرسیارێكی‌ به‌جێیه‌، هه‌ندێك كه‌س له‌ ئیداره‌ی‌ ئه‌مریكا ده‌یانوت، به‌شداری‌ ئۆباما له‌ هه‌ڵگرتنی‌ گه‌مارۆی‌ ده‌یان ساڵه‌ له‌سه‌ر فرۆشی‌ چه‌كی‌ ئه‌مریكا به‌ ڤیه‌تنام، هه‌نگاوێكی‌ ره‌مزیی بووه‌‌و ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ هه‌ڵوێستێكی‌ 40 ساڵ له‌مه‌وبه‌ری‌ ئه‌مریكایه‌. به‌ڵام باوه‌ڕ ناكه‌م ڤیه‌تنامییه‌كانیش هه‌مان تێڕوانینیان هه‌بێت بۆ ئه‌و هه‌نگاوه‌. من دڵنیام ئه‌وان پێشوازییان له‌ بڕیاری‌ هه‌ڵگرتنی‌ گه‌مارۆكه‌ كردووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پشتیوانییه‌كی‌ ناڕاسته‌وخۆیه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌، بۆ دژایه‌تی‌ كردنی‌ دوژمنه‌ هاوبه‌شه‌كه‌یان كه‌ چینه‌. به‌ڵام چین هیچ گرنگییه‌كی‌ نه‌دا به‌و مه‌ترسییه‌. له‌و باوه‌ڕه‌شدام كه‌ زۆرینه‌ی‌ وڵاتانی‌ جیهان له‌ ره‌مزی‌ ئه‌و هه‌نگاوه‌ی‌ ئۆباما یان ئیداره‌كه‌ی‌ تێنه‌گه‌یشتوون. هه‌روه‌ها گومانیشم هه‌یه‌ وڵاتانی‌ جیهان زانیبێتیان گه‌مارۆ له‌سه‌ر فرۆشتنی‌ چه‌ك به‌ ڤیه‌تنام هه‌یه‌.
* ئه‌و هه‌نگاوه‌ی‌ ئۆباما لای‌ من زۆر گرنگ بوو، پێم سه‌یره‌ كه‌ لای‌ تۆ ته‌نها به‌هایه‌كی‌ ره‌مزی‌ هه‌یه‌.
- له‌وانه‌یه‌ ئامانجی‌ ئۆباما له‌و هه‌نگاوه‌ ئه‌وه‌ بووبێت، كه‌ چینییه‌كان دڵنیا بكاته‌وه‌ له‌وه‌ی‌ به‌ نیاز نین چه‌ك به‌ ڤیه‌تنام بفرۆشین. نازانم ئامانجه‌ راسته‌قینه‌كه‌ی‌ چییه‌، گرنگه‌ به‌لامه‌وه‌ بیزانم.
* له‌ یه‌كێك له‌ گفتوگۆكاندا ئۆباما هه‌ندێك شتی‌ پێ وتم نیگه‌رانی‌ كردم، وه‌ك مه‌سه‌له‌ی‌ روسیا‌و ئۆكرانیا به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ ئه‌مریكا، به‌ڵام ئۆكرانیا خۆی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی‌ لاوه‌كییه‌ بۆ ئه‌مریكا. ئه‌وه‌شی‌ وت كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ به‌ ده‌ستهاتووه‌كان لاوه‌كین، هه‌ر ده‌بێ واش بیری‌ لێ بكه‌ینه‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌سه‌ر تیۆره‌كه‌یدا جێبه‌جێ ده‌بێت كه‌ ده‌ڵێ: تێكهه‌ڵكێشبوونی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان هانده‌رن بۆ پێكه‌وه‌ كاركردن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر هه‌مان به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌شمان نه‌بێت، ناتوانین پێكه‌وه‌ كار بكه‌ین. ئاماژه‌ی‌ بۆ ئه‌وه‌ش كرد، كه‌ له‌ راستیدا هه‌موو یه‌كتر بینینه‌كانی‌ سه‌رۆكه‌كان ره‌سمی‌ بێت، یان ناڕه‌سمی‌ تایبه‌ته‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ وڵاته‌كانیانه‌وه‌. ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش بێت وا له‌ ئۆباما بكات كه‌ خۆی‌ به‌ سیاسه‌تمه‌دارێكی‌ واقیعی‌ بزانێت‌و هه‌مان هزری‌ برێنت سكۆكرۆفت-ی‌ هه‌یه‌. هه‌روه‌ها پێشم وایه‌ له‌ واقیعی‌ بوونه‌كه‌دا له‌گه‌ڵ تۆ یه‌ك ده‌گرێته‌وه‌.
- تێڕوانینی‌ ئۆباما له‌باره‌ی‌ چۆنێتی‌ كاركردن بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نیشتمانییه‌كان راسته‌، به‌ڵام نابێ ئیداره‌ی‌ ئه‌مریكا وا سه‌یری‌ ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندیانه‌ بكات كه‌ جێگیر‌و دیاریكراون، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ نیشتمانی‌ دینامیكییه‌‌و جێگیر نییه‌، هه‌روه‌ها جیهانییه‌‌و هه‌رێمیی نیه‌، له‌ راستیدا به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هه‌رێمییه‌كان دابه‌شبوونی‌ لقه‌كانی‌ سیستمی‌ جیهانییه‌. به‌ڵام هونه‌ری‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌، په‌یوه‌سته‌ به‌ تێكه‌ڵ كردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ لاوه‌كییه‌كان به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانه‌وه‌، له‌ پێناو به‌دیهێنانی‌ ئاسایشی‌ جیهانیدا. تاڕاده‌یه‌ك ده‌بێ سیاسه‌ت هه‌وڵ بدات گه‌وهه‌ری‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان كه‌ له‌یه‌ك بداته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كان بگۆڕێت بۆ هاوكاری‌ نێوان ده‌وڵه‌ته‌كان. به‌ڵام هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ گه‌شه‌ی‌ ئاراسته‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ ئاینده‌، له‌ رێگه‌ی‌ زانینی‌ جیاوازی‌ نێوان گۆڕا‌و‌و نه‌گۆڕاوه‌كانه‌وه‌ ده‌بێت، له‌ رێگه‌ی‌ زانینی‌ جیاوازی‌ نێوان دپلۆماسیی خراپ‌و دپلۆماسیی پێشبینیكه‌ره‌وه‌ ده‌بێت.
* یه‌كێك له‌ خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كان له‌ نێوان تۆ‌و ئۆبامادا، تیڕوانینتانه‌ بۆ مافی‌ مرۆڤ، كه‌ هیچ كامتان گرنگییه‌كی‌ زۆر به‌و بابه‌ته‌ ناده‌ن له‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا.
- تێڕوانینی‌ خراپی‌ ئۆباما به‌ به‌شێك له‌ مێژوو داده‌نرێ، هه‌رچه‌نده‌ دیوێكی‌ تر له‌ ره‌فتاره‌كانیدا هه‌یه‌ كه‌ جێگه‌ی‌ سه‌رسوڕمانه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چۆن كه‌سێكی‌ زۆر زیره‌ك له‌ وتاره‌كانیدا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ناشیرین باسی‌ هاوتاكانی‌ خۆی‌ ده‌كات، ئه‌مه‌ جێی‌ سه‌رسوڕمانه‌، چونكه‌ كه‌سێك بگاته‌ ئه‌و پله‌‌و پایه‌یه‌ ده‌بێ خاكی‌ بێت.
پێگه‌ی‌ ئه‌مریكا له‌ جیهاندا
* ئه‌و شتانه‌ چین كه‌ ده‌ته‌وێ سه‌رۆكی‌ چلوپێنجه‌مینی‌ ئه‌مریكا ئامۆژگاری‌ بكه‌یت كه‌ بیانكات؟
- ده‌بێ سه‌رۆكی‌ داهاتوو له‌ خۆی‌ بپرسێ: ئه‌و شتانه‌ چین كه‌ ده‌مانه‌وێ به‌دی‌ بهێنین؟ یان ئه‌و شتانه‌ چین ده‌بێ خۆمانی‌ لێ بپارێزین، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ناچار بوو به‌ ته‌نیاش له‌گه‌ڵیدا بجه‌نگێ؟ وه‌ڵامی‌ ئه‌م پرسیارانه‌ بنه‌مای‌ سه‌ره‌كین بۆ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌مان، ده‌بێ ببنه‌ بناغه‌ی‌ بڕیاره‌ ستراتیژییه‌كانی‌ سه‌رۆكیش. جیهان پڕه‌ له‌ ئاژاوه‌، هه‌ندێك پشێوی‌ گه‌وهه‌ری‌ روو ده‌دات له‌ زۆر شوێنی‌ جیهاندا، زۆریشیان مه‌حكومن به‌ بنه‌مای‌ جیاجیا. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م دوو كێشه‌داین: یه‌كه‌میان پێویسته‌ ئه‌و ئاژاوه‌یه‌ی‌ جیهان كه‌م بكه‌ینه‌وه‌، دووه‌میشیان ده‌بێ سیستمێكی‌ جیهانی‌ نوێی‌ تۆكمه‌ دروست بكه‌ین، له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ك بنیات نرابێت، كه‌ پێك بێین له‌سه‌ری‌‌و بۆ سیستمه‌ گشتییه‌كه‌ش پێویست بێت.
* قه‌یرانه‌كان روو ده‌ده‌ن، پێش ئه‌وه‌ی‌ سه‌رۆكه‌كان كاتیان هه‌بێت بۆ دروست كردنی‌ سیستمێكی‌ جیهانیی تۆكمه‌، وا نییه‌؟
- له‌ پراكتیكدا، هه‌موو لایه‌نه‌كانی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست‌و چین‌و روسیا، تاڕاده‌یه‌ك ئه‌وروپاش رووبه‌ڕووی‌ بڕیاری‌ ستراتیژی‌ گه‌وره‌ ده‌بنه‌وه‌.
* چ شتێك چاوه‌ڕوانیان ده‌كات؟
- چاوه‌ڕێی‌ رێكخستنی‌ كاره‌كانیانن، بۆ نموونه‌ چین بۆ سروشتی‌ پله‌و پایه‌ی‌ خۆی‌ له‌ جیهاندا، روسیا بۆ ئامانجی‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كه‌ی‌، ئه‌وروپا ده‌بێ بزانێ به‌ زنجیره‌ هه‌ڵبژاردنێك به‌ره‌و كوێ ده‌ڕوات، ئه‌مریكا ده‌بێ واتایه‌ك ببه‌خشێ به‌و ئاژاوه‌یه‌ی‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردن هاتۆته‌ ئاراوه‌.
* به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جێگیر‌و هه‌میشه‌ییه‌كانی‌ ئه‌مریكا چین؟
- به‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌م، كه‌ ده‌بێ باوه‌ڕمان به‌ خۆمان هه‌بێت. ئه‌مه‌یان بابه‌تێكی‌ نه‌گۆڕه‌. ئێمه‌ نابێ سیاسه‌ت به‌ ته‌نها له‌ زنجیره‌یه‌ك بڕیاری‌ تاكتیكیدا كورت بكه‌ینه‌وه‌، یان خه‌ریكی‌ خۆ تۆمه‌تبار كردن بین. به‌ڵكو پرسیاره‌ ستراتیژییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌و شته‌ چییه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك رێگه‌ ناده‌ین روو بدات؟
* مه‌به‌ستت له‌م قسه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ ڤلادیمێر پوتن ده‌یه‌وێ له‌ 2017دا لاتفیا داگیر بكات؟
- به‌ڵێ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌. لێره‌دا ده‌بێ پرسیاری‌ دووه‌م له‌ باره‌ی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا بكه‌ین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌مانه‌وێ چی‌ به‌دی‌ بهێنین؟ ئێمه‌ نامانه‌وێ ئاسیا‌و ئه‌وروپا، یان خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست بكه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی‌ یه‌ك وڵاتی‌ دژه‌وه‌، له‌ كاتێكدا هه‌وڵ ده‌ده‌ین خۆمان له‌و دوژمنكارییه‌ بپارێزین، به‌ پێی‌ تێڕوانینی‌ تایبه‌تی‌ خۆیشم، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئێمه‌دا نییه‌ هیچكام له‌ ئاسیا‌و ئه‌وروپا‌و خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست بكه‌ونه‌ ژێر ده‌ستی‌ هیچ هێزێكی‌ جیهانییه‌وه‌.
* پێت وا نییه‌ ئه‌م تێڕوانینه‌ كه‌ ئه‌مریكا له‌ دوای‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانییه‌وه‌ ره‌چاوی‌ كردووه‌، به‌ ته‌نها تێڕوانینی‌ ئۆباما نه‌بێت؟ به‌ تێڕوانینی‌ تۆ هه‌ر چوار كاندیده‌كه‌ش تید كرۆز، دۆناڵد تره‌مپ، بێرنی‌ ساندرز‌و هیلاری‌ كلینتۆن-یش دوای‌ هه‌مان نموونه‌ی‌ باوی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌وتوون؟
- پێم وایه‌ ته‌نها هیلاری‌ كلینتۆن له‌گه‌ڵ ئه‌و نموونه‌ باوه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا ده‌گونجێت.
* مه‌به‌ستت چییه‌ له‌و قسه‌یه‌؟
- له‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانییه‌وه‌، ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جاره‌ ئه‌مریكا نه‌یتوانیبێت سروشتی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ داهاتووی‌ خۆی‌ له‌گه‌ڵ جیهاندا یه‌كلایی بكاته‌وه‌.
* هیلاری‌ كلینتۆن له‌ ئۆباما زیاتر به‌ ته‌قلیدی‌ داده‌نرێت، له‌و مه‌سه‌لانه‌دا كه‌ به‌رپرسیارێتی‌ نێوده‌وڵه‌تییان تێدایه‌، به‌ڵام پێت وایه‌ تێگه‌یشتنی‌ ئه‌مریكاییه‌كان بۆ ریزبه‌ندی‌‌و پله‌به‌ندیی گۆڕابێت، به‌ جۆرێك كه‌ هیلاری‌ كلینتۆن ببه‌سترێته‌وه‌ به‌ هه‌ندێك رێسا‌وه‌ كه‌ له‌ تواناكانی‌ كه‌م بكاته‌وه‌؟
- سه‌باره‌ت به‌ زۆرێك له‌ سه‌ركرده‌كان له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ جیهاندا، تا ئێستاش ئۆباما مه‌ته‌ڵێكی‌ سه‌یره‌، ته‌نانه‌ت دوای‌ هه‌شت ساڵی‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌شی‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هیلاری‌ سه‌ركه‌وێت، تایبه‌تمه‌ندییه‌كی‌ تێدایه‌ كه‌ كه‌سی‌ تر نییه‌تی‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ نوێنه‌ری‌ رووه‌ ته‌قلیدییه‌كه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكا، جێی‌ ئاماژه‌ پێدانه‌ هه‌ر له‌و چاوپێكه‌وتنانه‌دا كه‌ له‌گه‌ڵ ئۆباما كردووته‌، شانازی‌ به‌وه‌وه‌ ده‌كرد كه‌ رێگر بووه‌ له‌به‌رده‌م روودانی‌ هه‌ندێك شت، یان ده‌ركردنی‌ هه‌ندێك بڕیاردا.
* له‌ ساڵی‌ 1948وه‌ یان پێش ئه‌وه‌ش تا ئه‌مڕۆ به‌رده‌وام ئاگاداری‌ سیاسه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی ئه‌مریكا بوویت؟
- به‌ڵێ، تاڕاده‌یه‌ك به‌شداریشم كردووه‌ له‌ ساڵی‌ 1955وه‌.
* له‌م ماوه‌یه‌دا كۆده‌نگییه‌كی‌ رێژه‌یی له‌ناو هه‌ردوو حزبه‌كه‌ی‌ ئه‌مریكادا هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ گرنگی‌ رۆچوونی‌ قوڵی‌ ئه‌مریكا به‌ جیهاندا؟
- ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جاره‌ گومان له‌و كۆده‌نگییه‌ بكرێت، به‌ڵام له‌و باوه‌ڕه‌دام ده‌توانین تاڕاده‌یه‌ك تێی‌ په‌ڕێنین. من وای‌ بۆ ده‌چوون خۆئاوا ده‌یه‌وێ له‌ دوای‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانییه‌وه‌ سیستمێكی‌ ئاشتیانه‌ بنیات بنێت، گومانیشی‌ تێدا نه‌بوو كه‌ ئاماده‌ییمان تێدایه‌ قوربانی‌ بۆ پارێزگاری‌ له‌و سیستمه‌ بكه‌ین. هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش سوپای‌ گه‌وره‌مان نارد بۆ ئه‌وروپا‌و پاره‌ی‌ زۆرمان خه‌رج كرد. به‌ڵام ئێمه‌ له‌م ساته‌ وه‌خته‌دا پێویستمان به‌ سه‌رله‌نوێ زیندوو كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و رۆحیه‌ته‌ هه‌یه‌‌و بیگونجێنین له‌گه‌ڵ واقیعی‌ ئه‌مڕۆدا.
* بۆچی‌ ئه‌و دینامیكییه‌ سیاسییه‌ ئێستا گۆڕاوه‌؟
- نه‌خێر، چه‌مكی‌ هه‌ڵاوێرد كردنی‌ ئه‌مریكا هێشتا هه‌ر ماوه‌، به‌ڵام ده‌سته‌واژه‌ی‌ (شاره‌ پرشنگداره‌كه‌ی‌ سه‌ر گرده‌كه‌)، پاشه‌كشه‌ی‌ كردووه‌.
* ئۆباما له‌ توانایدا هه‌بوو له‌و چه‌مكی‌ (شاره‌ پرشنگداره‌كه‌ی‌ سه‌ر گرده‌كه‌)ه‌‌و چه‌مكی‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ هه‌ڵاوێرده‌كه‌ تێ بگات؟
- نا به‌و واتایه‌ نا، نابێ له‌ هه‌وڵدان بۆ جێبه‌جێ كردنی‌ به‌هاكانمان بوه‌ستین، چونكه‌ ده‌ستووریی بوون‌و كاركردن به‌ گیانی‌ له‌خۆبورده‌ییه‌وه‌ له‌ پێناو مافی‌ مرۆڤدا یه‌كێكه‌له‌ ده‌ستكه‌وت‌و سه‌روه‌رییه‌كانی‌ ئه‌مریكا. بێگومان زیاده‌ڕۆییمان كرد له‌وه‌دا كه‌ بتوانین دیموكراسی‌ له‌ ڤیه‌تنام‌و عیراق به‌دی‌ بهێنین، ئه‌ویش له‌ رێگه‌ی‌ تێكشكاندنی‌ دوژمنه‌كانمانه‌وه‌ به‌ رێگه‌چاره‌ی‌ سه‌ربازی‌‌و هه‌روه‌ها له‌ رێگه‌ی‌ نیازپاكیمانه‌وه‌. زیاده‌ڕۆیشمان كرد كاتێك پرۆسه‌ سه‌ربازییه‌كانمان له‌گه‌ڵ ستراتیژی‌ ئاسایشی‌ ناوچه‌كه‌دا گونجاو نه‌بوو. به‌ڵام تاكه‌ شتێك كه‌ تونیبێتمان به‌دی‌ بهێنین، ده‌رخستنی‌ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ هه‌ڵاوێرده‌ییه‌ی‌ ئه‌مریكا بوو. له‌ سه‌رده‌می‌ جه‌نگی‌ سارده‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ هه‌ڵاوێرده‌ی‌ ئه‌مریكا نه‌مابوو، به‌ڵام ئه‌ركی‌ سه‌ره‌كی‌ ئیداره‌ی‌ نوێ خۆگونجاندنه‌ له‌گه‌ڵ بارودۆخه‌كه‌دا. هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك مافی‌ خۆیه‌تی‌ به‌رچاوی‌ روون بێت سه‌باره‌ت به‌ داهاتووی‌، كه‌ له‌سه‌ر هه‌ست كردن به‌ تاوانباریی بنیات نه‌نرابێت. به‌ڵام ناكرێ نكۆڵیی له‌وه‌ بكه‌ین كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌كان به‌ درێژایی مێژووی‌ مرۆڤایه‌تی‌ جۆرێك له‌ داڕمانی‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، كه‌ خۆ به‌گه‌وره‌زانینی‌ تاكه‌كان رێگره‌ له‌وه‌ی‌ دانی‌ پێدا بنێت، به‌ڵام پێویستی‌ به‌ خاكی‌ بوون‌و متمانه‌ به‌خۆبوونه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ دان به‌و كۆت‌و به‌نده‌دا بنێت كه‌ به‌سه‌ریدا سه‌پێنراوه‌، به‌و پێیه‌ی‌ نه‌مانی‌ متمانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا یه‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌كانی‌ داڕمانی‌ پێشوه‌ختی‌ ده‌وڵه‌ته‌كان.
* پێت وابوو كه‌ ئه‌مریكا ئه‌و جۆره‌ داڕمانه‌ به‌خۆیه‌وه‌ نابینێت؟
- ناتوانم باوه‌ڕ بكه‌م شتی‌ روو ده‌دات، هه‌موو رووداوه‌كانیش كه‌ مێژوو به‌خۆیه‌وه‌ ده‌یبینێت ئاماژه‌ن بۆ پێچه‌وانه‌كه‌ی‌. بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا تووشی‌ داڕمانی‌ له‌و جۆره‌ نه‌بێت، ده‌بێ به‌رده‌وام بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ بنه‌ماكانی‌ به‌ها‌و بیروباوه‌ڕه‌ ته‌قلیدییه‌كانمان، به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ ئێمه‌ هه‌میشه‌ پێویستمان به‌وه‌یه‌ گۆڕانكارییه‌كی‌ كه‌م بكه‌ین له‌و بنه‌مایانه‌دا، به‌ تایبه‌ت كاتێك پێكدادان له‌گه‌ڵ زۆرێك له‌ كه‌لتووری‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی‌ تردا روو ده‌دات، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌و ته‌نگژانه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ هه‌میشه‌ تێی‌ ده‌كه‌وین.
* له‌ دواهه‌مین كتێبتدا دوو خاڵی‌ دژبه‌یه‌كت باس كردووه‌: یه‌كه‌میان وتووته‌ ئه‌مریكا رووبه‌ڕووی‌ كێشه‌ بۆته‌وه‌ له‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌یدا، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ جیاوازییه‌كی‌ زۆریش له‌ بۆچوونه‌كانی‌ ئیداره‌ جیاجیاكاندا هه‌یه‌. له‌ دووه‌میاندا ده‌ڵێیت، هه‌موو ئه‌و سه‌رۆكانه‌ی‌ له‌ دوای‌ جه‌نگه‌كانه‌وه‌ هاتوون چه‌مكی‌ هه‌ڵاوێردی‌ ئه‌مریكا‌و پێویستبوونی‌ ئه‌مریكایان له‌خۆ گرتووه‌. تۆش وای‌ نابینیت ئه‌م دوو بیركردنه‌وه‌یه‌ دژبه‌یه‌كن؟ پێت وایه‌ سه‌رۆك ئۆباما له‌ ماوه‌ی‌ حوكمڕانی‌ خۆیدا توانیویه‌تی‌ چه‌مكی‌ پێویستبوونی‌ ئه‌مریكا جێبه‌جێ بكات؟
- له‌ ماوه‌ی‌ هه‌موو سه‌رۆكایه‌تییه‌كان له‌ مێژووی‌ ئه‌مریكادا، باوه‌ڕبوون به‌ هه‌ڵاوێردی‌ ئه‌مریكا ئاماده‌ بووه‌، ئه‌وه‌یان ئه‌ملاولای‌ تێدا نییه‌، به‌ڵام جێبه‌جێ كردنی‌ ئه‌و چه‌مكه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی‌ واقیع له‌ ئیداره‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ئیداره‌یه‌كی‌ تر جیاوازی‌ هه‌بووه‌. میتۆدی‌ ته‌قلیدی‌ ئه‌مریكا پێی‌ وایه‌ ده‌بێ ئه‌مریكا به‌رگری‌ له‌ رۆڵی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ خۆی‌ بكات، له‌ رێگه‌ی‌ به‌ها هه‌ڵاوێرد‌و تایبه‌ته‌كانییه‌وه‌ له‌ ناوخۆدا، بۆ ئه‌وه‌ی‌ رۆشنكه‌ری‌ رێگه‌ بێت بۆ هه‌موو جیهان. به‌ڵام له‌ سه‌ده‌ی‌ بیستدا وا سه‌یر ده‌كرا كه‌ به‌رگریكاری‌ دیموكراسییه‌ له‌ جیهاندا، كه‌ هاوكاری‌ وڵاتانی‌ تر ده‌كات له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ دوژمنی‌ ده‌ره‌كی‌‌و له‌ به‌هێز كردنی‌ گه‌شه‌ی‌ دیموكراسی‌، ئه‌گه‌ر پێویستی‌ كردبێت رێگه‌چاره‌ی‌ سه‌ربازیشی‌ به‌كار هێناوه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ مافی‌ مرۆڤ پێشێل ده‌كه‌ن. جێگه‌ی‌ خۆیه‌تی‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ش بكه‌ین كه‌ ئه‌م دوو میتۆده‌ له‌ رووی‌ كرداره‌وه‌ لێك جیاوازن، به‌ڵام هه‌مان ئامانج ده‌پێكن، كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی‌ ئه‌ركی‌ ئه‌مریكا بڵاو كردنه‌وه‌ی‌ به‌هاو بنه‌ماكانی‌ خۆیه‌تی‌ به‌ هه‌موو جیهاندا. ئێمه‌ ئێستا له‌ قۆناغێكدا ده‌ژین، كه‌ چه‌مكی‌ هه‌ڵاوێرده‌یی پێداچوونه‌وه‌ی‌ بۆ ده‌كرێ، له‌ كۆتایی جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانیدا نزیكه‌ی‌ 55%ی‌ داهاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی هه‌موو دنیامان هه‌بوو، ئه‌مه‌ وای‌ كرد وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا، داهات ته‌رخان بكات بۆ هه‌ر ناوچه‌یه‌ك له‌ جیهاندا، له‌ تواناشیدا هه‌بوو رووبه‌ڕووی‌ هه‌ر كۆسپێك بێته‌وه‌ كه‌ دێته‌ به‌رده‌می‌. به‌ڵام ئێستا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ته‌نها 22%ی‌ داهاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی جیهانمان هه‌یه‌، پێویستمان به‌وه‌یه‌ رێزبه‌ندی‌‌و پله‌به‌ندییه‌كانمان رێك بخه‌ینه‌وه‌ له‌ جیاتی‌ ئه‌وه‌ی‌ دان به‌وه‌دا بنێین كه‌ ناتوانین بێ هاوكاری‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ تر ده‌ست له‌ كاروباری‌ زۆر ناوچه‌ی‌ جیهان وه‌ربده‌ین. بۆ به‌شداری‌ له‌ دامه‌زراندنی‌ سیستمێكی‌ جیهانیی سه‌قامگیرتر، ئێمه‌ پێویستمان به‌ به‌هێز كردنی‌ په‌ی‌ بردن به‌ هزری‌ هاوبه‌شایه‌تی‌ هه‌یه‌، كه‌ پێشتر ئه‌مریكا كارامه‌ بووه‌ له‌ تێكشكاندنی‌ ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ی‌ رێگر بوون له‌ جێبه‌جێ كردنیدا، به‌و شێوه‌یه‌ش ده‌توانین بڵێین ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌مریكا تا ئێستا نه‌یتوانیوه‌ بیبینێت، ئه‌و دیدگا تازه‌یه‌یه‌ بۆ ئاینده‌ی‌ سیستمی‌ جیهانیی. كلیلی‌ هونه‌ری‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ تا چه‌ند ئاماده‌یی له‌ ئارادایه‌ بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌و ناڕوونییه‌ی‌ له‌ زۆر له‌ بڕیاره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ئاڵاوه‌‌و هه‌روه‌ها چۆنێتی‌ تێپه‌ڕاندنی‌ ئه‌و ته‌نگژه‌یه‌. سه‌باره‌ت به‌ زانینی‌ هونه‌ری‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ش كاركردنه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانی‌ پێشتر بۆ سیاسه‌ته‌كانی‌ پێشوو، كه‌ هیچ سیاسییه‌ك ناتوانێ ئاستی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ ده‌ستنیشان بكات، كاتێك كه‌ خۆی‌ به‌رپرسیاره‌ له‌ جێبه‌جێ كردنی‌. هه‌روه‌ها پێداگرتن له‌سه‌ر روون كردنه‌وه‌ی‌ ئامانجه‌كانی‌ پشت هه‌ر بڕیارێكیش به‌ره‌و سه‌رهه‌ڵدانی‌ قۆناغی‌ سستیی سیاسی‌ ده‌مانبات.
* پێت وایه‌ بۆچوونه‌كانی ئۆباما زۆر سواون، یان زیاد له‌ پێویست سلبین، به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ سه‌رۆكی‌ پێشووه‌وه‌ كه‌ بۆچوونه‌كانی‌ زیاد له‌ پێویست پێش رووداوه‌كان ده‌كه‌وت؟
- ره‌نگه‌ به‌ رێژه‌یه‌ك وابێت، چونكه‌ ئه‌و بۆچوونه‌كانی‌ له‌ باوه‌ڕ‌و فه‌لسه‌فه‌ی‌ تایبه‌تی‌ خۆیه‌وه‌ هه‌ڵده‌هێنجێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت هه‌ر هه‌نگاوێك پێشبینی‌ بۆ كراو، پێشبینییه‌كه‌ی‌ راست ده‌رچووبێت. به‌ تێڕوانینی‌ من سه‌رۆكی‌ پێشوو كه‌ رێزێكی‌ زۆری‌ هه‌بوو، له‌سه‌ر هه‌ق بوو كه‌ رژێمی‌ سه‌دامی‌ رووخاند، به‌ڵام به‌دیهێنانی‌ دیموكراسی‌ له‌ عیراق، ده‌بێ به‌ هه‌وڵێكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ گشتگیر بێت، نه‌ك به‌ ته‌نها هه‌وڵی‌ ئه‌مریكا.
* تێڕوانینی‌ ئه‌مریكاییه‌كان بۆ رۆڵی‌ ئه‌مریكا له‌ جیهاندا گۆڕاوه‌؟
- زۆر له‌ ئه‌مریكاییه‌كان گومانیان له‌ راده‌ی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ سیاسه‌تی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ ده‌كرد، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ زۆریان شكستی‌ هێناوه‌. به‌ڵام پێم وایه‌ هه‌ر سه‌رۆكێكی‌ ئه‌مریكا پشتیوانی‌ گه‌له‌كه‌ی‌ به‌ ده‌ست ده‌هێنێت، ئه‌گه‌ر بوێر بێت‌و ئه‌جێندایه‌كی‌ سیاسی‌ روونی‌ هه‌بێت.
* به‌رگه‌ی‌ لێكه‌وته‌كانی‌ پاشه‌كشه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ده‌كه‌ین؟
- ئێمه‌ ناتوانین له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست پاشه‌كشه‌ بكه‌ین. ئێمه‌ پێویستمان به‌وه‌یه‌ ستراتیژێكی‌ روون دابڕێژین بۆ شێوازی‌ ده‌ستێوه‌ردانه‌كه‌مان له‌و ناوچه‌یه‌، نه‌ك كشانه‌وه‌. جیهان دۆخێكی‌ وه‌رچه‌رخان به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت، كه‌ وای‌ كردووه‌ له‌ جۆرێك دامركانه‌وه‌دا بژی‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ زۆر وڵات زۆر بڕیاری‌ دواخستووه‌، له‌ چاوه‌ڕوانی‌ ئه‌وه‌دا كه‌ بزانێت هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی‌ ئه‌مریكا به‌ كوێ ده‌گات. ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ی‌ وا ده‌كات هه‌ندێك شت روو بدات‌و كاریگه‌ریشی‌ ده‌بێت بۆ سه‌ر زۆر له‌ پێدراوه‌كانی‌ جیهان.
دیالێكتیكی‌ متمانه‌ له‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكادا
* زۆرێك له‌ ره‌خنه‌گران له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ باراك ئۆباما-ی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا گومانی‌ هه‌یه‌ له‌ هه‌ندێك بانگه‌شه‌ی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ په‌یوه‌ست به‌ رۆڵی‌ ئه‌مریكا له‌ جیهاندا، له‌و گفتوگۆیانه‌شدا كه‌ له‌گه‌ڵم كردووه‌، سه‌باره‌ت به‌وه‌ی‌ كه‌ بۆچی‌ رێوشوێنی‌ توندی‌ به‌رامبه‌ر به‌ به‌شار ئه‌سه‌د نه‌گرتۆته‌ به‌ر كاتێك به‌شار چه‌كی‌ كیمیایی به‌كار هێناوه‌، وتوویه‌تی‌ ئاماده‌ نیم كه‌سێك بته‌قێنمه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئاماده‌یه‌ كه‌سێكی‌ تر بته‌قێنێته‌وه‌. وابزانم كاتێك ئه‌و قسانه‌ی‌ بۆ ده‌كردم مه‌به‌ستی‌ كه‌مبۆدیا بوو.
- كاتی‌ ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌مبۆدیا رۆڵێكی‌ ره‌مزی‌ بگێڕێت له‌ جیهاندا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ تاكه‌ شوێنه‌ له‌ هیندی‌- چینیدا كه‌ جه‌نگی‌ لیبرالی‌ به‌خۆیه‌وه‌ نه‌دیوه‌، كاتێك پابه‌ندبوونی‌ سه‌ربازیمان به‌رامبه‌ر به‌ ڤیه‌تنام ده‌ستی‌ پێ كرد، ئه‌و كاته‌ی‌ كینیدی‌ بووه‌ سه‌رۆك‌و دواتر به‌ جۆنسۆن كۆتایی هات، نیكسۆن به‌رپرس بوو له‌ هێرش كردنه‌ سه‌ر بنكه‌‌و باره‌گاكانی‌ كۆمۆنیسته‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ كه‌مبۆدیا، ئه‌و ناوچه‌ بچووكه‌ به‌ توندی‌ بۆردومان كرا‌و دواتریش ناڕه‌زاییه‌كی‌ زۆری‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ میللی‌ لێ كه‌وته‌وه‌. ئیداره‌كه‌ی‌ ئۆباماش بۆردومانێكی‌ هاوشێوه‌ی‌ بۆ مه‌به‌ستێكی‌ هاوشێوه‌ له‌ پاكستان‌و سۆماڵ‌و یه‌مه‌ن ئه‌نجام دا، به‌ڵام له‌ رێگه‌ی‌ فڕۆكه‌ی‌ بێ فڕۆكه‌وانه‌وه‌. ئه‌و كات پشتیوانیم له‌و ته‌قینه‌وانه‌ كرد، پێم وابوو ئیداره‌ی‌ ئه‌مریكا سیاسه‌تێكی‌ ده‌ره‌كی‌ داهێنه‌رانه‌ی‌ كردووه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ توانایدا ده‌بێت خۆی‌ له‌ هه‌موو دروشمه‌ كۆنه‌كان ده‌رباز بكات‌و هه‌وڵیش بدات به‌سه‌ر كۆسپه‌كانی‌ ئێستادا زاڵ بێت.
* مه‌به‌ستم له‌ قسه‌كه‌م كه‌ ئۆباما بیری‌ له‌ كه‌مبۆدیا ده‌كرده‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو، وه‌ك خۆی‌ ده‌یوت بیری‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ ده‌كرده‌وه‌ كه‌ نیكسۆن‌و كیسنجه‌ر هاتنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات، ئه‌و دوانه‌ی‌ كه‌ هه‌ستیان ده‌كرد پێویستیان به‌وه‌یه‌ متمانه‌ له‌گه‌ڵ هانۆی‌-دا بنیات بنێن، ئه‌ویش له‌ رێگه‌ی‌ هه‌ڵگیرساندنی‌ جه‌نگ له‌گه‌ڵیدا. ئه‌مه‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و بوو بۆ ئه‌مریكا كه‌ چۆن خۆی‌ له‌ كێشه‌كانه‌وه‌ ده‌گلێنێت؟
- ئه‌وه‌ راست نییه‌، دوای‌ مانگێك له‌ ده‌ستبه‌كار بوونمان له‌و پۆسته‌دا، زیاتر له‌ دوو هه‌زار كه‌س كوژران كه‌ له‌ كه‌مبۆدیا له‌ په‌ناگه‌كاندا بوون. له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویست ده‌بوو بجوڵێین‌و ئه‌و جه‌نگه‌ كۆتایی پێ بهێنین.
* به‌ڵام ئه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ رای‌ جه‌ماوه‌رێكی‌ زۆریشی‌ له‌ پشت بوو.
- ده‌زانم، كه‌ ده‌سه‌ڵاتمان گرته‌ ده‌ست هێرشكه‌ی‌ ڤیه‌تنامی‌ باكوور له‌ ماوه‌ی‌ دوو هه‌فته‌دا ده‌ستی‌ پێكرد، نزیكه‌ی‌ 500 قوربانیی لێ كه‌وته‌وه‌ له‌ یه‌ك هه‌فته‌دا‌و ناچار بووین كه‌مبۆدیاش بۆردومان بكه‌ین، به‌ڵام نه‌مان ده‌ویست بۆردومانی‌ باكوور دووباره‌ ده‌ست پێ بكه‌ینه‌وه‌. مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ هه‌ڵگیرسانی‌ جه‌نگێكی‌ نوێوه‌ نه‌بوو له‌ كه‌مبۆدیا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و وڵاته‌ خۆی‌ شه‌ڕی‌ تێدا بوو.
* ئۆباما پاشه‌كشه‌ی‌ له‌و هێڵه‌ سووره‌ی‌ بۆ به‌شار ئه‌سه‌د دانرابوو له‌ كاتی‌ به‌كارهێنانی‌ چه‌كی‌ كیمیاییدا، به‌ تێكشكاندنی‌ یارییه‌كه‌ی‌ واشنتۆن دانا‌و وتی‌: له‌و باوه‌ڕه‌دا نییه‌ به‌ ده‌ست هێنانی‌ متمانه‌ی‌ ئه‌مریكا ته‌نیا له‌رێگه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ هێزه‌وه‌ بێت. تێڕوانینی‌ تۆ چییه‌ له‌ باره‌ی‌ ئه‌و مشتومڕه‌ له‌سه‌ر هێڵی‌ سوور؟
- له‌و باوه‌ڕه‌دام هێڵی‌ سوور، به‌ر له‌ هه‌موو شت مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ ره‌مزییه‌. پێشم وایه‌ بڕیارێكی‌ حه‌كیمانه‌ نه‌بوو له‌ دیمه‌نێكی‌ سیاسیدا كه‌ پڕه‌ له‌ بابه‌تی‌ دژبه‌یه‌ك. به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌ستپێكی‌ ده‌ركه‌وتنی‌ هه‌ندێك كێشه‌ی‌ قوڵ بوو له‌ ئیداره‌ی‌ ئه‌مریكادا. ده‌بوو له‌و كاته‌دا هێزی‌ سه‌ربازی‌ به‌كار بهێنرێت.
* چۆن وه‌سفی‌ په‌یوه‌ندی‌ نێوان دپلۆماسیی‌و هێز ده‌كه‌یت؟ وه‌ك ده‌زانن جۆن كیری‌ به‌ درێژایی ساڵی‌ رابردوو هه‌وڵی‌ دا فشار بخاته‌ سه‌ر ئۆباما بۆ ئه‌وه‌ی‌ هێرش بكاته‌ سه‌ر به‌شار ئه‌سه‌د، بۆ ئه‌وه‌ی‌ ناچاری‌ بكات رێگه‌چاره‌ی‌ دپلۆماسی‌ هه‌ڵبژێرێت. ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی‌ جۆن كیری‌ زۆر جوان بوو، ئه‌و پیاوه‌ی‌ ژیانی‌ پیشه‌یی به‌ ناڕه‌زایی له‌ شه‌ڕی‌ ڤیه‌تنام ده‌ست پێ كرد، ئێستاش لایه‌نگری‌ لێدانی‌ سه‌ربازییه‌ له‌ سوریا بۆ گێڕانه‌وه‌ی‌ متمانه‌ بۆ ئه‌مریكا.
- من رێز له‌ بوێری‌‌و رژدیی جۆن كیری‌ ده‌گرم. له‌ لێدوانیكیدا وتی‌، هه‌وڵ ده‌دات حكومه‌تێكی‌ ئیئتیلافی‌ له‌ هه‌موو لایه‌نه‌ به‌شه‌ڕ هاتووه‌كان پێك بهێنێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر بیتوانیایه‌ حكومه‌تێكی‌ له‌و جۆره‌ش پێك بهێنێت، ده‌بێ ئه‌و هێزه‌ كاریگه‌ره‌ ده‌ستنیشان بكات كه‌ توانای‌ كۆتایی هێنان به‌‌و ململانێیانه‌ی‌ هه‌یه‌، كه‌ دووباره‌ سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌، چونكه‌ بوونی‌ حكومه‌تێك مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ شه‌رعییه‌تی‌ هه‌یه‌‌و هه‌موو لایه‌نه‌كان به‌ گوێی‌ ده‌كه‌ن. ئێستا كاتی‌ ئه‌وه‌ هاتووه‌ جۆن كیری‌ له‌وه‌ تێ بگات كه‌ پێویسته‌ فشاری‌ تر به‌كار بهێنێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ بگاته‌ ئه‌و ئامانجه‌. هه‌روه‌ها ده‌بێ هه‌ڵوێستی‌ خۆیشی‌ له‌باره‌ی‌ جه‌نگی‌ ڤیه‌تنامه‌وه‌ بگۆڕێت، كه‌ به‌كار هێنای‌ هێز وه‌ك سزایه‌ك بۆ دپلۆماسیی ده‌بینێت، چونكه‌ ناتوانین ئه‌و دوو چه‌مكه‌ لێك جیا بكه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام په‌یوه‌ندییه‌كه‌شیان مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ هه‌ر جارێك خاوه‌خاوت كرا له‌ دانوستانه‌كاندا، ده‌توانی‌ په‌نا ببه‌یت بۆ به‌كار هێنانی‌ هێز، به‌ڵكو دژایه‌تی‌ به‌رده‌وام بۆ بنه‌مای‌ دانوستان، له‌وانه‌یه‌ بگاته‌ خاڵی داڕمان‌و ئه‌و كاته‌ش هه‌وڵ ده‌ده‌یت ئیراده‌ی‌ خۆت بسه‌پێنیت، به‌و شێوه‌یه‌ش ده‌گه‌ینه‌ بنبه‌ست‌و دپلۆماسی‌ شكست ده‌هێنێت. هه‌روه‌ها گه‌یشتن به‌ رێگه‌چاره‌ی‌ سه‌پاندنی‌ هێز، پێویستی‌ به‌وه‌یه‌ سێ شتت هه‌بێت: یه‌كه‌م هێزی‌ پێویست، دووه‌م ئاماده‌یی تاكتیكی‌ بۆ سه‌پاندنی‌ ئه‌و هێزه‌، سێیه‌م باوه‌ڕێكی‌ ستراتیژی‌ كه‌ توانای‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ سیستمی‌ هه‌بێت.
* تا ئێستاش رۆشنایی له‌سه‌ر تێگه‌یشتنی‌ تایبه‌تی‌ تۆیه‌ بۆ متمانه‌.
- ئه‌وانه‌ی‌ گه‌مانیان هه‌یه‌ له‌ تیۆری‌ متمانه‌، وه‌ك ره‌گه‌زێكی‌ گرنگی‌ سیستمی‌ جیهانیی، هه‌میشه‌ به‌وه‌ پاساو بۆ تێڕوانینه‌كه‌یان ده‌هێننه‌وه‌، كه‌ بانگه‌شه‌كارانی‌ ئه‌م تیۆره‌ شوێن نه‌فسیه‌تی خزمه‌ت كردن به‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ خودیی كه‌وتوون وه‌ك ستراتیژ. به‌ڵام من تێڕوانینێكی‌ جیاوازم هه‌یه‌ بۆ ئه‌و بابه‌ته‌. پێم وایه‌ كه‌ متمانه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت گرنگه‌، به‌ قه‌د گرنگی‌ بوونی‌ ئه‌و سیفه‌ته‌ له‌ مرۆڤێكدا، كه‌ ده‌بێته‌ گره‌نتییه‌ك بۆی‌ كه‌س ناتوانێ ره‌تی‌ بكاته‌وه‌، بۆ ده‌وڵه‌تیش، وڵاتانی‌ دۆست پشتی‌ پێ ده‌به‌ستن‌و دوژمنانیش هه‌ڕه‌شه‌كانی‌ به‌ جددی‌ وه‌ر ده‌گرن، به‌و شێوه‌یه‌ متمانه‌ له‌ بنه‌ماكانی‌ هه‌ر ستراتیژێك داده‌نرێت، نه‌ك دووكه‌رت بوونی‌ ده‌روونی‌. گرنگی‌ سه‌لماندنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ متمانه‌ له‌لایه‌ك به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ سیاسه‌تی‌ دپلۆماسییه‌وه‌‌و له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ به‌ پله‌به‌ندییه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، بۆ وڵاتانێك كه‌ له‌ نێوان خۆیاندا رێكه‌وتوون له‌سه‌ر هه‌ندێك بنه‌ما‌و ئامانجی‌ دیاریكراو، دپلۆماسیی زۆر گونجاوه‌. به‌ڵام كاتێك ئامانجی‌ هاوبه‌ش‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌ش له‌گۆڕێ نییه‌، لۆژیكی‌ به‌كارهێنانی‌ هێز باڵاده‌سته‌. ئه‌مه‌ش مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ دۆخی تایبه‌ت‌و له‌رێسا ده‌رچوو بوونی‌ نییه‌. 
جێی‌ ئاماژه‌ پێدانه‌ دپلۆماسیی هێزی‌ خۆی‌ له‌ هۆشیاربوون به‌ لێكه‌وته‌كانی‌ شكستی‌ سیاسه‌تی پشت پێ به‌ستراو وه‌ر ده‌گریچت. كاتێك جه‌نگه‌كان ته‌واو ده‌بن، دپلۆماسی‌ دێته‌ پێشه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ره‌وتی‌ پرۆسه‌ سیاسییه‌كه‌ ده‌ستنیشان بكات‌و بیكاته‌ جێگره‌وه‌ی‌ جه‌نگ، به‌و پێیه‌ش رێساكانی‌ تایبه‌ت به‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ نیشتمانیی ده‌بێ ده‌ستنیشان بكرێت، كه‌ پێویسته‌ له‌ شێوه‌ی‌ ستراتیژێكدا شه‌قڵ ببه‌ستێ، ئه‌و ستراتیژه‌ش تێكه‌ڵه‌یه‌ك بێت له‌ هه‌ردوو بواره‌كه‌. پێداگریی له‌سه‌ر متمانه‌، ده‌بێ له‌ رێگه‌ی‌ توانای‌ جێبه‌جێ بوونییه‌وه‌ له‌ بارودۆخه‌ جیاجیا نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا حوكمی‌ به‌سه‌ردا بدرێت. كاتێك ریچارد نیكسۆن ساڵی‌ 1969 سوێندی‌ یاسایی‌ خوارد بۆ پۆستی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌، یه‌كێتیی سۆڤێت به‌ ناوی‌ رێكه‌وتنی‌ وارشۆوه‌ چیكسلۆڤاكیای‌ داگیر كرد، ئه‌ویش له‌ماوه‌ی‌ كه‌متر له‌ ساڵێكدا، هه‌ڕه‌شه‌ی‌ گه‌مارۆی‌ سه‌ر به‌رلین-یشی‌ كرد بۆ ماوه‌ی‌ ده‌یه‌و نیوێك، قه‌یرانی‌ مووشه‌كه‌كانی‌ كۆبا حه‌وت ساڵ پێش ئه‌م رووداوه‌ بوو. له‌و كاته‌دا سوپای‌ سۆڤێت گرنگی‌ خۆی‌ له‌ سه‌ر سنووری‌ چین چڕ ده‌كرده‌وه‌، پلانی‌ داگیر كردنیشی‌ هه‌بوو. به‌ڵام له‌ چین ماو ئاماده‌یی خۆی‌ راگه‌یاند بۆ له‌ناو بردنی‌ 300 ملیۆن مه‌ده‌نی‌ له‌ جه‌نگێكی‌ ئه‌تۆمیدا، هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا وڵاته‌كه‌ شۆڕشێكی‌ رۆشنبیری‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینی‌‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ش ته‌نها یه‌ك باڵیۆزی‌ هه‌بوو. 
له‌و سه‌رده‌مه‌دا هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ دپلۆماسی‌ له‌ نێوان ئه‌مریكا‌و چیندا دروست نه‌بوو، تا بیست ساڵیش چه‌ند گرێبه‌ستێكی‌ كه‌م نه‌بێت، كه‌ جێی‌ باس نین، ئیمزا نه‌كرا. له‌ ماوه‌ی‌ ده‌ ساڵێكدا ئه‌مریكا ورده‌ ورده‌ به‌ره‌و هیندی‌ چینی‌ ده‌كشا، كه‌ نزیكه‌ی‌ 500 هه‌زار سه‌ربازی‌ له‌وێ خڕكرده‌وه‌، ئه‌و ژماره‌یه‌ش به‌ پێی‌ خشته‌یه‌ك بوو كه‌ ئیداره‌ی‌ ئه‌مریكا پێشتر ئاماده‌ی‌ كردبوو. به‌ڵام ڤیه‌تنام‌و په‌یوه‌ندی‌ به‌ ئه‌مریكاوه‌، یه‌كێك بوو له‌ گرنگترین ته‌وه‌ره‌كانی‌ ئیداره‌ی‌ نیكسۆن. له‌و بارودۆخه‌دا سه‌رۆك نیكسۆن‌و راوێژكاره‌كانی‌ پێنج ئامانجیان جێگیر كرد، كه‌ یه‌كه‌میان به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی‌ هێزی‌ سه‌ربازی‌ سۆڤێت‌و په‌كخستنی‌ جموجۆڵه‌كانی‌ بوو، دووه‌میان رێگه‌چاره‌ی‌ دپلۆماسی‌ بخرێته‌ به‌رده‌م سۆڤێت به‌تایبه‌تی‌ رێزگرتن له‌ بنه‌مای‌ كۆنترۆڵ كردنی‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌، سێیه‌م هه‌وڵدان بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ رێگه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی‌ چین بهێنرێته‌ ناو سیستمی‌ جیهانییه‌وه‌. چواره‌میان پێداچوونه‌وه‌ به‌ سیاسه‌تی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا، به‌و هێوایه‌ی‌ هۆكارێك بدۆزنه‌وه‌ تا په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیدا پێ دروست بكه‌نه‌وه‌‌و هه‌ژموونی‌ یه‌كێتیی سۆڤێت له‌و ناوچه‌یه‌ كه‌م بكرێته‌وه‌. پێنجه‌میش خستنه‌گه‌ڕی‌ هه‌وڵی‌ بێوچان بۆ كۆنترۆڵ كردنی‌ جه‌نگی‌ ڤیه‌تنام‌و رێگرتن له‌ ته‌شه‌نه‌كردنی‌. كه‌واته‌ روونه‌ هه‌وڵدان بۆ دانانی‌ سنوورێك بۆ جه‌نگی‌ ڤیه‌تنام له‌ پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كان بووه‌ بۆ پێكانی‌ ئامانجه‌كانی‌ تر، هه‌نگاوی‌ یه‌كه‌ممان بوو بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ پێگه‌ی‌ خۆمان‌و ئه‌و ئامانجه‌ش كه‌ هه‌وڵمان بۆ ده‌دا، له‌و قۆناغه‌دا گه‌یشتینه‌ سێ ده‌ره‌نجامی‌ تیۆری‌: یه‌كه‌م كشانه‌وه‌ی‌ ده‌ستبه‌جێ، كه‌ هیچ بنه‌مایه‌كی‌ پراكتیكی‌ یان سیاسی‌ نه‌بوو بۆ هه‌نگاوێكی‌ له‌و جۆره‌، چونكه‌ كێشانه‌وه‌ی‌ 550 هه‌زار سه‌ربازی‌ ئه‌مریكا، كه‌ به‌ نزیكه‌ی‌ 880 هه‌زار دوژمن ده‌وره‌ دراون، له‌گه‌ڵ ملیۆنێك لایه‌نگر، كه‌ به‌ رووكه‌ش لایه‌نگر بوون‌و له‌ دڵه‌وه‌ رقیان لێیان بوو، كاتێكی‌ زۆری‌ ده‌ویست، چونكه‌ پرۆسه‌كه‌ مه‌ترسییه‌كی‌ زۆری‌ هه‌بوو بۆ سه‌ر سه‌ربازه‌ ئه‌مریكییه‌كان، حكومه‌تی‌ ئه‌و كاتیش كه‌ ئاماده‌بوو ده‌سه‌ڵات جێ بهێڵێت، هیچ به‌رنامه‌یه‌كی‌ جێ نه‌هێشتبوو لێكه‌وته‌كانی‌ پاشه‌كشێی‌ ته‌واو. به‌ڵام جه‌نگ به‌ ته‌نها راگه‌یاندنی‌ كۆتاییه‌كه‌ی‌ بنبڕ نابێت، هه‌موو ئامانجه‌كانمان ده‌خرایه‌ مه‌ترسییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا سه‌ركێشی‌ بكردایه‌‌و ئه‌و هه‌نگاوه‌ی‌ بنایه‌. 
له‌ سایه‌ی‌ ئه‌و بارودۆخه‌دا دوو رێگه‌چاره‌ی‌ واقیعی‌ خۆیان ده‌سه‌پاند: یه‌كه‌میان سیاسه‌تی‌ ڤیه‌تنامچێتی‌ بوو، كه‌ نیكسۆن گرتییه‌ به‌ر بۆ بنیاتنانی‌ سوپایه‌كی‌ ڤیه‌تنامی‌، كه‌ له‌ رێگه‌ی‌ كوالێتی‌ مه‌شق‌و ژماره‌ی‌ سه‌ربازه‌ ئاماده‌ ده‌كران بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ كاتی‌ پاشه‌كشه‌ی‌ ئێمه‌دا وڵاته‌كه‌ بپارێزن. به‌ڵام رێگه‌چاره‌ی‌ دووه‌م پێشنیازی‌ گفتوگۆی‌ ئاشتیی بوو له‌ تێڕوانینێكی‌ ئه‌وپه‌ڕی‌ گشتگیره‌وه‌، خۆ ئه‌گه‌ر ره‌تیش بكرایه‌ته‌وه‌ ئێمه‌ له‌ هه‌موو حاڵێكدا هه‌ر پاشه‌كشه‌مان ده‌كرد. هه‌ردوو رێگه‌چاره‌كه‌مان له‌به‌رچاو گرت. له‌ زۆرێك له‌ نامه‌كانمدا بۆ نیكسۆن ئاماژه‌م به‌ محافزكاریی خۆم كردووه‌ سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌تی‌ ڤیه‌تنامچێتی‌ شانبه‌شانی‌ ئه‌وه‌ی‌ پێشتر‌و له‌سه‌رده‌می‌ جۆنسۆن-دا بۆ پنتاگۆنم نووسیبوو. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ من رێگه‌چاره‌ی‌ گفتوگۆم پێ باشتر بوو، گفتوگۆیه‌كی‌ راشكاوانه‌‌و رووبه‌ڕوو كه‌ پێشتر تیایدا قاڵ بووین، ساڵی‌ 1969 كاتێك ئاناتۆلی‌ دۆبرین باڵیۆزی‌ یه‌كێتیی‌ سۆڤێتمان ئاگادار كرده‌وه‌ كه‌ ئاماده‌ین سایرس فانس بنێرین بۆ دانوستان له‌گه‌ڵ ڤیه‌تنامییه‌كانی‌ باكوور له‌ مۆسكۆ له‌باره‌ی‌ ئاشتییه‌كی‌ گشتگیره‌وه‌. هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌م راوێژو وتوێژانه‌دا، ئه‌و رێگه‌چارانه‌شمان دۆزییه‌وه‌ كه‌ رێگه‌چاره‌ی‌ سه‌ربازی‌ ده‌یان ره‌خسێنێت. هانۆی‌ دانوستانی‌ ره‌ت كرده‌وه‌ به‌ ئاماده‌بوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ سێیه‌م، به‌ڵام ئێمه‌ كاتێك به‌وه‌مان زانی‌ مه‌سه‌له‌كه‌ تێ په‌ڕیبوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ هیچ وه‌ڵامێكی‌ ره‌سمیمان له‌وانه‌وه‌ پێ نه‌گه‌یشتبوو. له‌وانه‌یه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ش وای‌ له‌ سه‌رۆك نیكسۆن كردبێت رێگه‌چاره‌ی‌ ڤیه‌تنامچێتی‌ هه‌ڵبژێرێت.
*ئایا مه‌به‌ستی سه‌ره‌كیت پارێزگاریی بوو له‌ میسداقییه‌تی ئه‌مریكا؟
-ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا لانیكه‌م به‌درێژایی سێ خول پابه‌ندبوو به‌و بنه‌مایه‌وه‌ كه‌ پشت نه‌كاته‌ هیچ كام له‌و گه‌لانه‌ی كه‌ داوای به‌هاناوه‌چوونی لێده‌كه‌ن له‌ ده‌ست هه‌ژموونی كۆمۆنیزم،  ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان میحوه‌ری سیستمی نێوده‌وڵه‌تی بوو، هه‌ستمان كردبوو كه‌ ئێمه‌ ناچارین له‌ده‌ستپێوه‌گرتنی ئه‌و پابه‌ندییه‌مان كه‌ خۆی له‌ لێوه‌شاوه‌یی به‌رگریكردن له‌ هه‌رێمه‌كانی دیكه‌و هاوپه‌یمانه‌كانمان ده‌بینییه‌وه‌.
هه‌رگیز ره‌خنه‌ له‌و حكومه‌تانه‌ی پێشوومان ناگرین كه‌ ماكه‌كانی حكومه‌تێكی ژیرو لێوه‌شاوه‌یان تێدا نه‌بوو، سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ كتێبێكی نیال فریگسۆن ئه‌وه‌ی ده‌رخست كه‌ من په‌له‌م كرد له‌ده‌ربڕینی ئه‌و گومانانه‌ی كه‌ به‌مێشكمدا ده‌هات سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌ته‌كانی ئه‌و.
سه‌رباری ئه‌و سیاسه‌ته‌ دیپلۆماسییه‌ی ئێستاش له‌گه‌ڵ ڤێتنام ، به‌ڵام ئێمه‌ زیاتر نه‌رمونیان بووین له‌چه‌ند خاڵێكدا، ده‌شتوانین خشته‌ی پاشه‌كشه‌ی ئه‌مریكا به‌نموونه‌ وه‌ربگرین، به‌ڵام سه‌ره‌نجام نه‌مانده‌توانی ئه‌وه‌ په‌سه‌ند بكه‌ین كه‌ گه‌لی ڤێتنام له‌ مافی ئه‌وه‌ بێبه‌شبن كه‌ بۆچوونی خۆیان ده‌رببڕن، سه‌باره‌ت به‌ شێوازی ئه‌و حكومه‌ته‌ی كه‌ ده‌یانویست پێكی بهێنن. هه‌روه‌ك ئێمه‌ رازیی نه‌بووین له‌سه‌ر داواكاریی هه‌نوكه‌یی  هانۆی كه‌ ده‌یانویست ئه‌و حكومه‌ته‌ بڕوخێنن كه‌ هاوپه‌یمانیان بووین، بۆئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ ببێته‌ رێگه‌ خۆشكه‌رێك بۆ هه‌ر هه‌نگاوێكی دیكه‌ كه‌ ئه‌مریكا بیه‌وێت بیگرێته‌به‌ر.
ده‌ستمانكرد به‌چۆڵكردنی بنكه‌ سه‌ربازییه‌كانمان له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگدا دوای ئه‌وه‌ی به‌ڕێوه‌بردنیمان گرته‌ ده‌ست، سه‌رباری  ئه‌وه‌ی هێزه‌كانی باكووری ڤێتنامی كۆمۆنیست هێرشیان كرده‌ سه‌ر هێزه‌كانی ئێمه‌ ته‌ها دوای سێ هه‌فته‌ له‌ گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی سه‌رۆكایه‌تی له‌لایه‌ن سه‌رۆك نیكسۆنه‌وه‌، به‌مه‌ش ئه‌و رێكه‌وتنه‌یان پێشێل كرد كه‌ سه‌رۆك لیندۆن جۆنسۆن له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگی سه‌ره‌تایدا ئیمزای كردبوو له‌دوا پرۆژه‌ی دیپلۆماسیدا له‌ڤێتنام. كه‌ ئه‌و قۆناغه‌ به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ مه‌ده‌نییه‌كان مه‌ینه‌تییان هه‌بووه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی سه‌رۆك نیكسۆن جڵه‌وی حوكمڕانیی گرته‌ ده‌ست، ئێمه‌ هێشتاش لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و بژاردانه‌ ده‌كه‌ین كه‌ له‌به‌رده‌مماندان.
له‌گه‌ڵ هاتنی ساڵی 1971، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌به‌ره‌كانی جه‌نگ كشایه‌وه‌و له‌سه‌روبه‌ندی ساڵی 1972دا جگه‌ له‌ 25 هه‌زار سه‌ربازی ئه‌مریكا هیچ هێزێكمان له‌ سه‌ر خاكی ڤێتنام نه‌ما، هاووڵاتییه‌كانیشمان له‌وێ ورده‌ ورده‌ دای له‌كه‌مبوونه‌وه‌، به‌جۆرێك به‌تێكڕایی رێژه‌ی ئه‌و هاووڵاتییه‌ ئه‌مریكاییانه‌ی ئه‌وێیان به‌جێ ده‌هێشت وایلێهات هه‌فتانه‌ له‌ 500 كه‌سه‌وه‌ هاته‌ خواره‌وه‌ بۆ 25 كه‌س.
هه‌ربۆیه‌شه‌ ئه‌وه‌م بۆ باسكردیت، چونكه‌ پێموایه‌ كه‌ دۆخی ڤێتنام  له‌وكاته‌وه‌ گوتاری دیپلۆماسیی ئه‌مریكای تێكشكاندووه‌.
تا سه‌روبه‌ندی شه‌سته‌كان، ناكۆكیی توند هه‌بوو، به‌ڵام زۆربه‌یان په‌یوه‌ست بوون به‌ هێزو به‌دوور نه‌زانینی ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی كه‌ پێشتر پیاده‌ كرابوون، به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌كی زۆر ئه‌و ناكۆكییانه‌ گۆڕدران بۆ تۆمه‌تبه‌خشینه‌وه‌ی ئه‌خلاقی بۆ یه‌كتری‌و سه‌رزه‌نشتكردنی ئه‌وه‌ی له‌حكومه‌تدایه‌و جڵه‌وی حوكمڕانیی ده‌گرت به‌ده‌سته‌وه‌.
ئیدی كاتێك كه‌ تۆمه‌تگۆڕینه‌وه‌ی له‌باره‌ی تاوانی جه‌نگ بووه‌ شێوازێكی باو له‌گوتاری سیاسیدا، ئه‌وه‌ بووه‌ هۆی تێكشكاندنی یه‌كێتیی نیشتمانیمان.
وه‌ك ده‌رهاویشته‌كانی ئه‌و حاڵه‌ته‌ش ئه‌مریكا نه‌رمونیانیی دیپلۆماسیی‌و هێزی ستراتیژیی له‌ده‌ستدا، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ نه‌بوو جگه‌ له‌ حوكمێكی ستراتیژی‌و له‌ په‌رچه‌كردارێكی ده‌روونییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتبوو.
*ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندیی چی بوو به‌ داڕمانی چه‌مكی میسداقییه‌تی هاوچه‌رخی ئه‌مریكاوه‌ له‌ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا؟ به‌م دواییانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كێك له‌ به‌رپرسه‌ گه‌وره‌كانی ئاسیادا دیدارێكم هه‌بوو، له‌وانه‌ی كه‌ به‌بڕیاره‌كه‌ی ئۆباما راچڵه‌كیبوون سه‌باره‌ت به‌ «هێڵی سوور»، كه‌ ئه‌وه‌ به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ وه‌ك بوومه‌له‌رزه‌یه‌ك وابوو؟
-له‌گه‌ڵ رێزمدا بۆ ڤێتنام، ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌ لی كوان یو دیدی خۆی له‌سه‌ر هه‌ڵچنیووه‌، له‌وه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ سه‌نگافوره‌ ئه‌و وڵاته‌ بچووكه‌ی كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ له‌به‌ره‌به‌یانی مێژووه‌وه‌ چین هه‌ژموونی به‌سه‌رییه‌وه‌ هه‌بووه‌، پێویستی به‌وه‌یه‌ كه‌ وێنایه‌كی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكای بۆ ئاماده‌بكرێت له‌ هۆشیاریی چینیدا، هه‌روه‌ها هه‌ره‌سی رژێم له‌ ڤێتنام ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی لێده‌كرا كه‌ هه‌ژموونی چینی ماوی به‌شوێن خۆیدا بهێنێت‌و هاوكاربێت له‌ چاندنی هه‌رچی زیاتری سیخوڕ له‌وانه‌ی كه‌ گوێ‌و چاوه‌كانیان له‌ باشووری خۆرهه‌ڵاتی ئاسیایه‌. 
ئێمه‌ش هه‌مان بڕوای ئه‌ومان هه‌بوو، به‌وه‌ی كه‌ سه‌قامگیریی سیستمی جیهان له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌پشتبه‌ستی ته‌واوه‌تی به‌ ستراتیژی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، هه‌روه‌ك پێشمان وابوو كه‌ ده‌توانین به‌كاریگه‌رییه‌كی زیاتره‌وه‌ گره‌نتیی هێنانه‌دیی ئه‌م ئامانجانه‌بكه‌ین له‌ڕێگه‌ی گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تێك كه‌ پشت به‌ستوو بێت به‌ هێوركردنی دۆخه‌كه‌ له‌به‌ره‌ی ڤێتنام‌و پاشه‌كشه‌ی ورده‌ ورده‌ له‌ناوچه‌كه‌و پابه‌ندبوون به‌ ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی كه‌ له‌ دانوستانه‌كان ده‌كه‌ونه‌وه‌. 
ئه‌وه‌ی ئێمه‌ تێیدا حوكمی هه‌ڵه‌مان دا، مه‌سه‌له‌ی میسداقییه‌ت نه‌بوو كه‌ گرنگییه‌كی ئه‌وتۆمان پێ نه‌دابوو، به‌ڵكو ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌وكاته‌دا پێمانوابوو كه‌ ده‌بێت رێگه‌یه‌ك بدۆزینه‌وه‌ بۆ لێكتێگه‌یشتنی لایه‌نه‌كانی كێشه‌كه‌و ره‌چاوكردنی سه‌ربه‌خۆیی به‌شی باشووری ڤێتنام. سه‌باره‌ت به‌ هانۆی-ش، جه‌نگه‌كه‌ له‌ده‌وری ئه‌وه‌ نه‌ده‌سووڕایه‌وه‌ كه‌ جه‌خت بكاته‌ سه‌ر ئه‌و كاریگه‌رییه‌ رێژه‌ییه‌ی هێزه‌كانی، به‌ڵكو به‌گشتی په‌یوه‌ست بوو به‌ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ته‌واوی جڵه‌وی كاروباره‌كان‌و هه‌ر شتێك كه‌ له‌ئاستی خواسته‌كانی هانۆیدا نه‌بێت، به‌ شكست‌و شه‌رمه‌زاریی مێژوویی خۆیی ده‌زانی. له‌كاتێكیشدا كه‌ دانوستاندن ئاڵۆز ده‌بوو، ره‌خنه‌گره‌كان سه‌رۆك نیكسۆنیان تۆمه‌تبار ده‌كرد به‌ ته‌مبه‌ڵی‌و له‌ده‌ستدانی كرانه‌وه‌ی هانۆی، كاتێك كه‌ سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كانی ڤێتنام له‌ئاماده‌كاریدابوون بۆ هێرشكردن، ته‌نها له‌ ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 1972دا كاتێك هێرشه‌كه‌یان تێكشكێنرا، ئینجا هانۆی پایه‌ندبوو به‌و لاپه‌ڕه‌ی دانوستاندنه‌ی پێی درابوو ئه‌وه‌ش دوای زیاتر له‌ساڵێك، به‌ڵام هێستاش هیچ رێكه‌وتنێكی نه‌خسته‌ گه‌ردنی خۆیه‌وه‌، كاتێكیش كه‌ ده‌رفه‌ت ره‌خسا بۆ ئیمزاكردنی ئه‌و رێكه‌وتنه‌ كه‌ زۆر چاوه‌ڕوانی بووین، توانای ئه‌وه‌مان نه‌مابوو كه‌ ناچاری بكه‌ین به‌ئیمزاكردنی، به‌هۆی ئه‌و ئابڕووچوون‌و ریسوایی پاره‌ سپیكردنه‌وه‌یه‌ی كه‌ له‌مه‌قامی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردنی سه‌رۆكی دابه‌زاند‌و بووه‌ هۆی سنوورداركردنی هاریكارییه‌كان‌و ده‌ستگیرۆییه‌ سه‌ربازییه‌كان كه‌ كۆنگرێس فه‌راهه‌می كردبوو بۆ ئه‌كتیڤكردنی چالاكیی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ئه‌ندۆنیسیا. دوای ئه‌و ته‌نگژه‌ سه‌خته‌ش ، هیچ نه‌مایه‌وه‌ جگه‌ له‌مه‌سه‌له‌ی كات ئیتر ڤێتنام به‌ره‌و رووخان رۆیشت. 
*ئاخۆ ئیتر میسداقییه‌تی دیپلۆماسیی ئه‌مریكا به‌ره‌و هه‌ره‌س چوو له‌دوای ئه‌و هه‌شت ساڵه‌؟ ئه‌ی پازده‌ ساڵی دوای ئه‌وه‌ چی روویدا؟
-ئیتر له‌وێوه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی دوورو درێژ پێگه‌ی كاریگه‌ریی خۆمان له‌ده‌ست دا، هاوشێوه‌ی ڤێتنام، جه‌نگمان له‌ئه‌فغانستان‌و عیراقیش دۆڕاند، دوای ئه‌وه‌ی كه‌ شكستمان خوارد له‌و ئامانجه‌ی نیشانه‌مان لێ گرتبۆوه‌، هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ڤێتنام روویدا، هه‌موو ته‌حه‌دییه‌كانمان به‌ زه‌حمه‌تی‌و مشتومڕی ناپێویست كۆكرده‌وه‌، سه‌رباری ئه‌وه‌ش چه‌ند پاشه‌كشه‌یه‌كمان چنییه‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی دانانی سنوورێك بۆ چه‌ند جه‌نگێك كه‌ له‌جیهاندا هه‌ڵگیرسابوو، دوایی ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڤێتنامدا روویدا، هاوكاربوو بۆ گواستنه‌وه‌ی بۆناو مشتومڕی ناوخۆیی له‌ئه‌مریكا به‌نۆشینی تاڵیی‌و پشتگیریی گشتی ئامانجی سیاسیی ئه‌مریكا بۆ داخوازیی كۆتایی هێنان به‌جه‌نگ‌و دانانی ئه‌وه‌ به‌ ئامانجی سه‌ره‌كی. به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئاماژه‌ی پێ بكه‌ین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆتایی هێنان به‌ جه‌نگ نه‌بووه‌ هۆی به‌دیهێنانی سه‌قامگیریی‌و ئۆقره‌یی جیهان، تا دۆخ‌و هه‌لومه‌رجه‌كه‌ نه‌برێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بۆته‌ هۆی هه‌ڵگیرساندنی له‌سه‌ره‌تاوه‌.
*ئه‌و شته‌ چییه‌ كه‌ ده‌بێت سه‌رۆكی نوێی ئه‌مریكا بیكات تا بتوانێت میسداقییه‌ت‌و كاریگه‌ریی بگێڕێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ وه‌ك بژارده‌یه‌ك ئه‌و وشه‌یه‌ بكه‌وێته‌ به‌رده‌می تۆ؟ مافی مرۆڤ به‌گرنگترین ئامانجه‌ سیاسییه‌كانی ئه‌مریكا ده‌ژمێردرێت، هه‌روه‌ك ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ له‌دوای ئاسایشی نیشتمانییه‌وه‌ دێت؟
-ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ سیاسه‌تی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی ده‌ره‌وه‌ی كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ستراتیژی پێشبینیكراوو مسۆگه‌ر ده‌كاته‌وه‌. هه‌روه‌ك واباشتره‌ بۆ سه‌رۆكی نوێ كه‌ پۆسته‌كه‌ی وه‌رده‌گرێت، دڵنیابێت كه‌ میسداقییه‌ت دیاریكراوه‌ له‌رێگه‌ی په‌رچه‌كرداری ئه‌وه‌وه‌ به‌رامبه‌ر قه‌یرانه‌كان‌و توانای ئه‌و له‌ هه‌ڵێنجانی ئه‌و چاره‌سه‌رانه‌ی كه‌ قه‌یرانه‌ هه‌نوكه‌ییه‌كان پێویستیان پێیه‌تی، ئه‌مه‌ش ده‌شێت پێناسه‌یه‌كی روون بێت بۆ ئه‌و ته‌وه‌ر‌و مه‌ودایانه‌ی كه‌ ده‌بنه‌ جێگه‌ی گرنگیی‌و ئه‌و ئامانجانه‌ی كه‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌رمریكا جه‌ختیان له‌سه‌ر ده‌كاته‌وه‌.
گه‌وره‌ترین ته‌حه‌دیی‌و ئاڵه‌نگاریی به‌رده‌م سه‌رۆكی داهاتوو خۆی له‌ چۆنێتیی ئاراسته‌كردنی سیاسه‌تی ئه‌مریكادا ده‌بینێته‌وه‌ رووه‌و ئه‌و شۆڕشانه‌ی له‌ سه‌رجه‌م ناوچه‌كانی جیهاندا هه‌ڵگیرساوه‌، هاوكات له‌سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر تیرۆریزمدا. له‌ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌ی ئه‌م پرۆسه‌یه‌شدا له‌قۆناغه‌ مێژووییه‌ جیاجیاكان‌و  له‌لایه‌ن زۆرێك له‌ كه‌لتووره‌كانه‌وه‌، سیستمی نوێی جیهان پێویسته‌ بچه‌سپێنرێت، خۆ ئه‌گه‌ر له‌وه‌شدا شكستمان خوارد، ئه‌وا وڵات له‌ناو قه‌یراندا گلۆرده‌بێته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا یان جیهان هیچ پێشڤه‌چوونێك به‌خۆوه‌ ببینێت كه‌ شایانی باس بێت.
جیاوازیی هه‌ڵوێسته‌كانی ئه‌مریكا له‌سه‌باره‌ت به‌ ئاستی پابه‌ندییه‌كانی به‌دۆخی سوریاوه‌، كه‌ تا هه‌نوكه‌ شێواوییه‌كی پێوه‌ دیاره‌ له‌نێوان دوو دڵی‌و ره‌تكردنه‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازی بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشه‌یه‌، ئه‌مه‌ ره‌نگده‌ره‌وه‌ی ئه‌و پێداویستییانه‌یه‌.
ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌ئامانجه‌كانی پشت لاچوونی به‌شار ئه‌سه‌د ئه‌وه‌مان راگه‌یاندووه‌، به‌ڵام به‌ڵێنمان نه‌داوه‌ كه‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤێك پێشكه‌ش بكه‌ین بۆ به‌گوڕكردنی ئه‌و ئامانجه‌، وادیاربوو كه‌ ئێمه‌ پێمانوایه‌ رووخانی ئه‌سه‌د به‌شێوه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی رووده‌دات، به‌پێی ئه‌و بانگه‌وازه‌ی كه‌ ئاراسته‌مان كرد‌و كه‌ گوایه‌ ده‌ستبه‌جێ ده‌بێته‌ مایه‌ی هێنانه‌دیی دیموكراسی، به‌ڵام گه‌لی سوریا شێوازێكی فره‌یی هه‌یه‌‌و چه‌ندین كێشمه‌كێش له‌نێوان كه‌مینه‌ ئایینی‌و ئیتنیكییه‌كانیدا هه‌یه‌، كه‌ وایكردووه‌ له‌نێوان خۆیاندا شه‌ڕبكه‌ن، جگه‌ له‌وه‌ش هه‌ڵایسانی جه‌نگی ناوخۆیی له‌بری چه‌سپاندنی دیموكراسی ئه‌وه‌ی بۆ ده‌رخستین كه‌ تاچه‌ند ئامانجه‌كانمان له‌جدیبوونمانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌.
له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا روون‌و ئاشكرابوو كه‌ هیچكام له‌ كه‌مینه‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌كان له‌سوریا له‌پێناوی سه‌پاندنی هه‌ژموونی خۆیدا ئاماده‌نییه‌ پابه‌ندبێت به‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌. 
به‌هۆی گوشاری ئه‌و ده‌رهاویشتانه‌شه‌وه‌ كه‌ جه‌نگه‌كانی عیراق‌و ئه‌فغانستان‌و ڤێتنام دروستیان كردووه‌، ئاره‌زووی ئه‌وه‌مان نه‌ده‌كرد كه‌ خۆمان پابه‌ند بكه‌ین به‌دابینكردنی كه‌ره‌سته‌ی سه‌ربازیی پێویست به‌مه‌به‌ستی سه‌پاندنی سیستمی دیموكراتی.
شایانی باسه‌ ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ چه‌سپاندنی بنه‌ما‌و به‌هاكانی دیموكراسی له‌ژاپۆن‌و ئه‌ڵمانیای دوای جه‌نگی دووه‌می جیهان، پێویستی به‌ دۆڕانی دوژمنه‌كه‌ بوو به‌ته‌واوه‌تی، وێڕای ئه‌وه‌ش پاراستنی وه‌به‌رهێنانی ئه‌مریكا له‌هه‌ریه‌ك له‌و دوو وڵاته‌. به‌ڵام خۆپارێزیی ئه‌مریكا له‌گرتنه‌به‌ری هه‌ر سیاسه‌تێك له‌سوریا، ئاكامی خراپی هه‌بوو، چونكه‌ تیرۆریزم توانیی ده‌رفه‌ته‌كه‌ بقۆزێته‌وه‌‌و له‌نێوان ئامانجه‌كان‌و توانسته‌كانی به‌دیهێنان‌و چه‌مكی ستراتیژیدا.
سیاسه‌تی واقیعی له‌به‌رده‌م مافی مرۆڤدا
*تا چه‌ند ده‌بێت سه‌رۆكی ئه‌مریكا پابه‌ندبێت به‌ مه‌ترسییه‌كانی سه‌باره‌ت به‌ مافی مرۆڤ‌و ئه‌و گره‌وه‌ ئه‌خلاقیینه‌ی ده‌كرێت له‌پێناوی هێنانه‌دیی سه‌قامگیریدا، به‌به‌راورد به‌ ده‌سه‌ڵاتی باڵا؟
-چه‌ند جارێك ده‌سته‌واژه‌ی (سه‌قامگیری)ت له‌پرسیاره‌كانتدا به‌كارهێنا، سیستمی جیهانی كاتێك سه‌قامگیر ده‌بێت كه‌ پێویستییه‌كی هه‌نوكه‌یی هه‌بێت بۆ ته‌وه‌ربه‌ندی كه‌ بێته‌دی به‌بێ رووخاندنی ئه‌و سیستمه‌، هه‌روه‌ك ده‌شێ سیستمه‌كه‌ بخلیسكێت به‌ره‌و پشێوی كاتێك گره‌وه‌ گه‌وره‌كان ته‌وه‌ربه‌ندی له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و سیستمه‌ ده‌كه‌ن، پاشان گه‌شه‌ ده‌كات له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی هاوسه‌نگییه‌ ركابه‌ره‌كه‌. هه‌ربۆیه‌ ئیدی بژارده‌ی به‌به‌رنامه‌و روون ده‌سته‌به‌ر ده‌بیبت، چونكه‌ هه‌میشه‌ ده‌خوازێت كه‌ هاوسه‌نگییه‌كی پێویست بدۆزرێته‌وه‌ له‌نێوان ئاسایش‌و مافی مرۆڤدا.
*پێموایه‌ تۆ پێشه‌نگی ئه‌وانه‌یت كه‌ بڕوایان به‌ سه‌قامگیریی جیهان هه‌یه‌؟
-رێك وایه‌، به‌ڵام بڕواشم به‌ تیۆری سه‌قامگیریی گه‌شه‌سه‌ندووه‌‌و بڕواشم به‌وه‌ نییه‌ كه‌ بتوانرێت تاسه‌ر دۆخی هه‌نوكه‌یی بپارێزرێت، بۆیه‌ ده‌شێت لێره‌دا گره‌و له‌سه‌ر چۆنێتی دابه‌شبوونی سیستم بكرێت به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ وابكات هه‌ر گۆڕانكارییه‌كی به‌په‌له‌ رووبدات، بتوانێت هه‌ڵی بمژێت‌و نه‌بێته‌ مایه‌ی پێشوێیه‌كی سه‌رتاسه‌ری.
*ئه‌و چه‌مكه‌ تایبه‌ته‌ی كه‌ تۆ بڕوات پێی هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ تیۆریی گه‌شه‌سه‌ندوویی سه‌قامگیریی مایه‌ی سه‌رنجه‌؟
-ئه‌مه‌ له‌و چه‌مكه‌ سه‌نتراڵییانه‌یه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی خۆمم له‌سه‌ر بنیاتناوه‌. سه‌باره‌ت به‌ مێژووی تایبه‌تیی خۆم، مافی مرۆڤ به‌لای منه‌وه‌ تا هه‌تایه‌ وه‌ك ته‌وه‌رێكی سه‌ره‌نگیی مایه‌ی بایه‌خپێدانم ده‌مێنێته‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ قووڵبوونه‌وه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی مێژوو و بینینی چه‌ندین ئه‌زموون، وه‌ڵامی پرسیارێكی له‌وجۆره‌ به‌بێ پێچ‌و په‌ناو دژبه‌ریی شتێكی ده‌گمه‌نه‌. كاری سیاسه‌ت سازش‌و چاره‌سه‌ر‌و هه‌ندێك جار قوربانیی گه‌وره‌ش ده‌خوازێت، به‌ره‌نجامی نموونه‌یی ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌سه‌ركه‌وتنێكی سه‌نگینی دیموكراسی كه‌ له‌ئه‌نجامی گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تێك دێته‌دی كه‌ تێیدا گرنگیی زۆر به‌ كات بدرێت.
*ئاخۆ كرانه‌وه‌ به‌ڕووی چین-دا پێویستی به‌و هه‌موو قوربانییه‌ هه‌بوو به‌هۆی ئه‌و ئه‌زموونه‌ی ئه‌مریكا‌وه‌ له‌ قه‌یرانی هیندستان‌و چین‌و به‌نگلادیشدا؟
-مافی مرۆڤ به‌یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ به‌رزه‌كانی سیاسه‌تی ئه‌مریكا ده‌ژمێردرێت، به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا گرنگییه‌كی گه‌وره‌ش ده‌ده‌ین به‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌مه‌ش ناكاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ پابه‌ندین به‌وه‌ی یه‌كێكیان هه‌ڵبژێرین، سه‌رباری ئه‌م پێدراوه‌ش، به‌ڵام ده‌خرێینه‌ هه‌ندێك سه‌نگه‌ره‌وه‌ كه‌ ناچارمان ده‌كات له‌نێوان پارێزگاریی له‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی‌و هه‌ڕه‌شه‌ ده‌ره‌كییه‌كان له‌لایه‌ك‌و چه‌سپاندنی كه‌لتووری مافی مرۆڤدا له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ یه‌كێكیان هه‌ڵبژێرین. بۆیه‌ هه‌ندێك جار ئه‌وه‌ ده‌شبێته‌ مایه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی ململانێ له‌ یه‌كێك له‌وڵاته‌ سه‌ره‌كییه‌كان سه‌باره‌ت به‌ ئاسایشی ئه‌مریكا‌و سیستمی جیهانی‌و ئه‌وه‌ ره‌چاو ده‌كرێت كه‌ هه‌ندێك سیاسه‌ت گیراوه‌ته‌به‌ر كه‌ ناكۆكه‌ له‌گه‌ڵ بیروباوه‌ڕماندا، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ به‌سه‌ر سه‌رۆكدا ده‌سه‌پێنێت كه‌ رێوشوێنی پێویست بگرێته‌به‌ر. ئه‌و رێوشوێنه‌ش خۆی له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ سه‌ركردایه‌تیی ئه‌مریكا كۆمه‌ڵێك بڕیار بدات سه‌باره‌ت به‌ قه‌باره‌ی كێشه‌كه‌و ئه‌و بابه‌تانه‌ی فه‌راهه‌من بۆ چاره‌سه‌ركردنی، هه‌روه‌ك ده‌بێت سه‌رۆك ره‌چاوی ئه‌و ده‌رهاویشتانه‌ بكات كه‌ له‌ئه‌نجامی كاره‌كانی ده‌كه‌ونه‌وه‌‌و ئه‌و رێڕه‌وه‌ی كه‌ ده‌یگرێت، ئه‌وه‌ش به‌ ده‌سته‌به‌ركردنی پشتیوانیی گه‌لی ئه‌مریكا لێی‌و پێزانین به‌هه‌وڵه‌كانی.
شایانی باسه‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ی ره‌ها له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی مافی مرۆڤ، بووه‌ هۆی بنیاتنانی وڵاتێكی له‌رزۆك له‌عیراق. چاوپۆشینیش له‌و ئه‌نجامه‌ كاره‌ساتباره‌ بووه‌ مایه‌ی جینۆساید له‌ وڵاتێكی وه‌ك رواندا. هێشتاش سیاسه‌تمه‌دارانی هاوچه‌رخی ئه‌مریكا رووبه‌ڕووی ته‌حه‌دیی گه‌وره‌ ده‌بنه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌سه‌رتاسه‌ری جیهاندا‌و به‌تایبه‌تیش له‌ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا.
ناشێت پیاوی ده‌وڵه‌تمه‌دار بگاته‌ ئه‌و ئامانجانه‌ی ده‌خوازێت به‌دییان بهێنێت، به‌بێ تێپه‌ڕبوون به‌ قۆناغه‌كاندا، بێگومان ئه‌وه‌ش به‌پێی ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌ هونه‌ری سیاسه‌تی له‌سه‌ر وه‌ستاوه‌، كه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ سه‌ركه‌وتن له‌و بواره‌دا پێویستی به‌ پلیكانه‌ی سیاسی هه‌یه‌، تا شكسته‌كان تێپه‌ڕێنێت به‌ره‌و سه‌ركه‌وتنه‌كان.
ئه‌و پرسیاره‌ی ده‌كرێت له‌باره‌ی به‌نگلادیشه‌وه‌، ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ چۆن چه‌مكه‌كان پێكداچوون‌و بابه‌ته‌كه‌ جۆره‌ ئیلتیباسێكی پێوه‌ دیاره‌ له‌كاتی مشتومڕی گشتی له‌وباره‌یه‌وه‌. دیاره‌ بۆ ئه‌و ته‌نگژه‌ی به‌نگلادیش‌و به‌رده‌وامی له‌پڕۆسه‌ی كرانه‌وه‌ی ئابووریی له‌گه‌ڵ چین به‌خۆوه‌ی ده‌بینی، بژارده‌ی جیاجیا نه‌بوو، بۆیه‌ زه‌حمه‌ته‌ بچیته‌ ناو ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌وه‌و په‌لبهاویت بۆ سه‌رجه‌م بابه‌ته‌ په‌یوه‌سته‌كان پێیه‌وه‌و به‌وردیی هه‌موو بابه‌ته‌كان بخه‌یته‌ به‌رباس‌و گفتوگۆ له‌ دیدارێكی له‌م شێوه‌یه‌دا، به‌ڵام ئه‌مه‌ رێگر نییه‌ له‌وه‌ی بتوانین هه‌ندێك خاڵی روون بكه‌ینه‌وه‌:
1-كرانه‌وه‌ به‌ڕووی چین-دا له‌ساڵی 1969وه‌ ده‌ستیپێكرد.
2-قه‌یرانی به‌نگلادیش له‌ ئازاری ساڵی 1971 ده‌ستپێكرد.
3-له‌و ماوه‌ كورته‌دا، هه‌ندێك ئاڵووێری نهێنیمان له‌گه‌ڵ چین-دا كرد‌و په‌یوه‌ندییه‌كانمان له‌سه‌روبه‌ندی ئه‌وه‌دا بوو كه‌ كرانه‌وه‌یه‌ك به‌خۆوه‌ ببینێت.
4-ئه‌م ئاڵوێره‌ به‌نێوه‌ندگیریی پاكستان به‌ڕێوه‌ده‌چوو كه‌ واده‌رده‌كه‌وت گونجاوترین لایه‌ن بوو بۆ چاودێریی راوێژه‌كانی نێوان په‌كین‌و واشنتۆن.
5-قه‌یرانی به‌نگلادیش له‌بنه‌ڕه‌تدا دروستكراوبوو له‌لایه‌ن به‌نگاله‌وه‌ كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا ده‌یویست سه‌ربه‌خۆیی به‌ده‌ستبهێنێت، پاكستانییه‌كانیش زۆر به‌توندیی به‌ڕووی ئه‌وه‌دا وه‌ستابوونه‌وه‌و به‌شێوه‌یه‌كی بێ په‌روایانه‌ مافی مرۆڤیان پێشێل ده‌كرد.
6-هه‌روه‌ك ئیدانه‌كردنی ئه‌و پێشێلكارییه‌ زه‌قه‌و سه‌رزه‌نشتكردنی به‌شێوه‌ی ئاشكرا ده‌بووه‌ مایه‌ی تێكدانی ئه‌و كه‌ناڵی په‌یوه‌ندییه‌ی پاكستان كه‌ ئه‌وپه‌ڕی پێویستیمان پێی هه‌بوو به‌درێژایی ئه‌و چه‌ند مانگه‌ تا راوێژه‌كانمان له‌گه‌ڵ چین ته‌واوبكه‌ین كه‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی له‌پاكستانه‌وه‌ بوو. حكومه‌تی سه‌رۆك نیكسۆنیش پێیوابوو كه‌ پرۆگرامی كرانه‌وه‌ به‌ڕووی چین-دا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ بگاته‌ ئاستی په‌یوه‌ندیی دیپلۆماسییه‌كی چاوه‌ڕوانكراو بۆ داڕشتنی په‌یوه‌ندییه‌كانمان له‌گه‌ڵ یه‌كێتیی سۆڤێتی‌و به‌دیهێنانی ئاشتی. به‌ڵام دیپلۆماتكاره‌كانی ئه‌مریكا كاتێك ئه‌و مه‌ینه‌تییانه‌یان بینی پڕۆژه‌ی كرانه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ چین پشتگوێ خست‌و هه‌وڵیاندا كه‌ حكومه‌تی ئه‌مریكا له‌ قه‌باره‌ی ئه‌و كاره‌ساته‌ مرۆییه‌ وریا بكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام ئێمه‌ نه‌مانتوانی به‌ئاشكرا ئیدانه‌ی ئه‌و كاره‌ساته‌ بكه‌ین‌و ته‌نها به‌پێشكه‌شكردنی هاریكاریی  خۆراكی بۆ دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ كۆتاییمان پێهێنا‌و جه‌ختمان كرده‌ سه‌ر هه‌وڵه‌ دیپلۆماسییه‌كانمان بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و دۆخه‌.
7-دوای كرانه‌وه‌مان به‌ڕووی چین-دا له‌ڕێی پاكستانه‌وه‌، ئه‌مریكا ده‌ستیكرد به‌ هاندانی پاكستان بۆئه‌وه‌ی ئۆتۆنۆمی بدات به‌ به‌نگلادیشییه‌كان. ئه‌وه‌بوو له‌ تشرینی دووه‌می ئه‌و ساڵه‌دا سه‌رۆكی پاكستان له‌گه‌ڵ هاوتا ئه‌مریكاییه‌كه‌یدا رێككه‌وت كه‌ له‌ئازاری داهاتوودا سه‌ربه‌خۆییان پێ ببه‌خشێت.   
 8-له‌مانگی كانوونی یه‌كه‌مدا، هندستان باكووری پاكستان‌و به‌نگلادیشی داگیركرد، دوای ئه‌وه‌ی كه‌ رێكه‌وتنێكی سه‌ربازیی له‌گه‌ڵ یه‌كێتیی سۆڤێتدا ئیمزاكرد، كه‌ به‌و پێیه‌ سۆڤێت هاوكاریی سه‌ربازیی ده‌دا به‌ هیندستان.
9-له‌و سه‌روبه‌نده‌دا ئه‌مریكا ناچاربوو كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و گوشارانه‌دا بكات كه‌ یه‌كێتیی سۆڤێت سه‌پاندبووی، سه‌رباری ئامانجه‌كانی هیندستان‌و نه‌ته‌وه‌ی پاكستان، وێڕای گومانه‌كانی چینیش. بۆیه‌ ئه‌و هه‌مواركارییانه‌ی كه‌ ده‌بوو ئه‌مریكا بیكات زۆربوون، هه‌رچی حكومه‌تیشه‌ ئاماده‌نه‌بوو هیچ پۆزشێك بهێنێته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌‌و ئه‌نجامانه‌ی هاتبوونه‌ ئاراوه‌.
له‌سه‌ره‌تای ئازاری ساڵی 1972دا به‌نگلادیش سه‌ربه‌خۆیی خۆی به‌ده‌ستهێنا به‌كه‌متر له‌ساڵێك له‌ دوای سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و قه‌یرانه‌ له‌ناوچه‌كه‌دا‌و به‌وه‌ش جه‌نگه‌كه‌ی نێوان هیندستان‌و پاكستان كۆتایی هات‌و سه‌ركه‌وتنی ته‌واوبوونی پڕۆژه‌ی كرانه‌وه‌ به‌ڕووی چینیش راگه‌یه‌ندرا به‌رله‌و كۆبوونه‌وه‌ی لوتكه‌یه‌ی كه‌ شوباتی 1972دا به‌سترا. 
هه‌رچی كۆبوونه‌وه‌ی لوتكه‌ی مۆسكۆ له‌ ئایاری هه‌مان ساڵیشه‌، بووه‌ مایه‌ی ئیمزاكردنی رێكه‌وتنی سه‌ره‌كیی بۆ چاودێریی چه‌كی ئه‌تۆمی كه‌ به‌ رێكه‌وتنی (سالت 1) ناوزه‌دكرا.
له‌ساڵی 1974یش په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ هیندستان گه‌ڕایه‌وه‌ دۆخی ئاسایی خۆی‌و لیژنه‌یه‌كی هاوبه‌ش له‌نێوان هه‌ردوو وڵاتدا پێكهێنرا كه‌ گرنگیی به‌ هاریكاریی ئابووریی‌و بازرگانی‌و زانستی‌و ته‌كنۆلۆژیی‌و كه‌لتووریی ده‌دا كه‌ تا هه‌نوكه‌ش ئه‌وه‌ به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌بنه‌ماكانی په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌كانی نێوان ئه‌مریكا‌و هیندستان. كه‌ به‌به‌راورد به‌و دۆخه‌ی كه‌ ململانێكان له‌سوریاو لیبیا‌و میسر‌و عیراق‌و ئه‌فغانستان پێی گه‌یشتوون، ئه‌و قوربانییانه‌ی كه‌ ئه‌مریكا پێشكه‌شی كردوون له‌ساڵی 1971، هیچ ئه‌نجامێكی به‌رجه‌سته‌ی نه‌بووه‌.
*ئاگات له‌گوتاره‌كه‌ی خاتوو سامانسا هه‌یه‌، سه‌باره‌ت به‌و هێزه‌ی ئاماژه‌ت پێكرد له‌باره‌ی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌؟
-ئه‌وه‌ له‌ ئازیزترین دۆسته‌كانمه‌، به‌ڵام دیدگایه‌كی  هه‌ندێك جیاوازی هه‌یه‌ له‌وه‌ی من، كه‌ بێگومان رێز له‌و جیاوازییه‌ی ده‌گرم، له‌و دیبه‌یته‌دا باسی ئه‌و مشتومڕه‌ی كرد كه‌ له‌ رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ڕێوه‌ده‌چێت‌و دانی به‌وه‌دا نا كه‌ ئاشكرایه‌ زۆربه‌ی ئه‌و مشتومڕانه‌ له‌چوارچێوه‌ی به‌ها‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا ده‌سووڕێنه‌وه‌،  من بۆخۆم تا ئه‌وپه‌ڕی پشتگیریی له‌و رایه‌ی ده‌كه‌م كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ كاریگه‌ریی پاساوه‌ ئه‌خلاقییه‌كان سه‌باره‌ت به‌ بڕیاره‌ سیاسییه‌كان، به‌ڵام پێویسته‌ ئه‌و پاساوانه‌ په‌یوه‌ستیش بێت به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئه‌منییه‌كانمانه‌وه‌ بۆ مه‌ودایه‌كی دوور. من هانی ده‌ده‌م‌و پێموایه‌ كه‌ ئه‌و خاتوونه‌ كارێكی مه‌زن ده‌كات، ئه‌گه‌رچی له‌ڕه‌خنه‌گره‌ سه‌رسه‌خته‌كانی منیش بێت.
با بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر ئۆباما‌و سیاسه‌ته‌كانی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ خۆ به‌دوورگرتن له‌ ئه‌گه‌ری ئه‌و مه‌ترسییانه‌ی كه‌ ره‌نگه‌ به‌زوویی له‌دژی به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌مریكا رووبده‌ن، من بۆخۆم به‌مانای وشه‌ به‌سیاسه‌تمه‌دارێكی واقیعبین‌و لێبڕاوی ده‌بینم، به‌ڵام، ئه‌وه‌ی من خۆمی لێ به‌دوور ده‌گرم، تێڕوانینی ئه‌وه‌ بۆ پێگه‌ی سه‌رۆك له‌دیدگای شه‌خسییه‌وه‌، كه‌ وایلێكردووه‌ پێیوایه‌ كه‌ ئه‌و هه‌ندێك ره‌هه‌ندی نایابی بۆ ئه‌و پۆسته‌ زیادكردووه‌. 
*وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت، هیچ گوشارێك له‌ناوخۆدا نییه‌ بۆ گرتنه‌به‌ری هیچ جموجۆڵێك سه‌باره‌ت به‌ دۆخی سوریا؟
-با وای دابنێین كه‌ سبه‌ینێ ئه‌سه‌د ده‌سه‌ڵات به‌جێ ده‌هێڵێت، ئه‌ی ئێمه‌ دوای ئه‌وه‌ چی ده‌كه‌ین؟ بڕیاره‌ ئه‌خلاقییه‌كان چیمان به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنن كه‌ بڕیاری سزادانی بده‌ین؟ ئاخۆ ته‌نها به‌ رووخاندنی ئه‌سه‌د سه‌ركه‌وتوو ده‌بین له‌چه‌سپاندنی دیموكراسیدا؟ ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌كه‌ به‌و ساناییه‌ نه‌بێت، ئه‌و داڕشته‌ حكومییه‌ نموونه‌ییه‌ كامه‌یه‌ كه‌ ده‌شێت بهێنرێته‌ كایه‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌كان چه‌ند قات ببنه‌وه‌؟ 
*تۆ چیت ده‌كرد له‌ڕواندا؟
-به‌و پێیه‌ی من چاودێرێكی ئه‌كادیمیی بووم سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌ له‌گۆڕه‌پانی جیهاندا رووده‌دات، ئه‌وپه‌ڕی هه‌وڵی خۆمم ده‌خسته‌گه‌ڕ بۆئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵكوژیی له‌ رواندا روونه‌دات‌و هه‌زاران كه‌سی بێتاوان نه‌كوژرێن، له‌كاتێكدا كه‌ جیهان ده‌ست به‌ستراوبوو و ده‌ستكۆتابوو له‌هاوكاریی كردنی ئه‌و وڵاته‌. خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ نه‌بووایه‌، ئه‌وا ئه‌وكاته‌ تێچووی ده‌ستێوه‌ردان زۆر كه‌متر ده‌بوو. جا ئاخۆ من په‌نام بۆ هه‌مان شت ده‌برد ئه‌گه‌ر له‌و پۆسته‌دا بوومایه‌؟ به‌ڕاستی من هاوسۆزم له‌گه‌ڵ ئه‌و سیاسه‌تمه‌دارانه‌ی كه‌ ناچاربوون روبه‌ڕوی ئه‌و ته‌حه‌دییه‌ ببنه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وان له‌هه‌ڵوێستێكدا بوون كه‌ به‌غیلییان پێ نه‌ده‌برا.
تادوای كۆتاییهاتنی جه‌نگی ڤێتنامیش له‌ده‌سه‌ڵاتی سه‌رۆكی ئه‌مریكادا نه‌بوو كه‌ هێز ره‌وانه‌ی هیچ شوێنێكی ئاڵۆز بكات، به‌بێ ئه‌وه‌ی تووشی هێرشێكی دوژمنكارانه‌‌و به‌په‌له‌ ببێته‌وه‌.
چین
*په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا‌و چین زیاتر له‌ تیرۆریزمه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌؟
-تیرۆریزم، لێكه‌وته‌ی خۆی هه‌یه‌ به‌سه‌ر ئاسۆی سیستمی جیهانییه‌وه‌ له‌مه‌ودایه‌كی كورتدا، جیاواز له‌په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ چین-دا كه‌ هاوكاره‌ له‌ پێكهێنانی ره‌هه‌نده‌كانی سیستمی جیهانی بۆ مه‌ودایه‌كی دوورو درێژ.
له‌داهاتوودا ئه‌مریكا‌و چین دوو وڵات ده‌بن كه‌ زۆرترین هه‌ژموون‌و كاریگه‌رییان به‌سه‌ر جیهانه‌وه‌ ده‌بێت، هه‌رئه‌وه‌شه‌ كه‌ ده‌بێت هه‌نوكه‌ كۆنترۆڵی هه‌ردوولایان به‌سه‌ر ئابووریی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ ره‌چاوبكه‌ین، به‌ڵام ده‌شبێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌و دوو هێزه‌ كۆمه‌ڵێك ئاڵوگۆڕی ناوخۆیی بێ پێشینه‌ به‌خۆیانه‌وه‌ ده‌بینن. خۆ ئه‌گه‌ر بشمانه‌وێت هه‌نگاو به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بنێین، له‌پێناوی به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌دا، پێویسته‌ هه‌وڵبده‌ین گه‌شه‌ به‌تێگه‌یشتنی هاوبه‌ش بده‌ین، بۆ زانینی چۆنێتی هاریكاریی نێوانمان به‌مه‌به‌ستی به‌دیهێنانی هاوسه‌نگییه‌كی چاوه‌ڕوانكراو له‌جیهاندا، لانیكه‌م پێویسته‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ رێكبكه‌وین كه‌ سنوورێك بۆ ناكۆكیی‌و جیاوازییه‌كانمان دابنێین‌و جه‌خت بكه‌ینه‌ سه‌ر ژیاندنه‌وه‌ی پڕۆژه‌ هاوبه‌شه‌كانی نێوانمان.
*پێتوایه‌ سه‌رۆكی چل‌و پێنجه‌مین ده‌بێت چۆن چۆنی سیاسه‌تی ئه‌مریكا سه‌باره‌ت به‌چین دابڕێژێته‌وه‌؟
-دوای تێپه‌ڕبوونی ساڵانی سه‌ره‌تای بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا به‌پێی پێویست به‌خت یاروه‌ری بوو تا له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی داگیركاریدا نه‌بێت له‌ قۆناغی گه‌شه‌سه‌ندنیدا، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ست بوو به‌ پێگه‌ جوگرافییه‌كه‌یه‌وه‌، چونكه‌ قه‌ده‌ری وابوو كه‌ پێگه‌ی ئه‌و وڵاته‌ بكه‌وێته‌ نێوان دوو زه‌ریای زه‌به‌لاحه‌وه‌، له‌ئه‌نجامی پارێزراویی جوگرافییه‌كه‌شییه‌وه‌، تێڕوانینمان بۆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ له‌شێوه‌ی زنجیره‌یه‌ك ته‌حه‌دیی پچڕپچڕدا بوو، كه‌ ده‌بوو به‌شێوه‌ی سه‌رپێیی بێت‌و په‌یوه‌ست بێت به‌كاتی روودانییه‌وه‌، نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای پلان‌و به‌رنامه‌ بێت‌و تادوای جه‌نگی دووه‌می جیهانیش بیرمان له‌ دانانی سیاسه‌تی هه‌مه‌لایه‌نه‌‌و به‌رده‌وامی ده‌ره‌وه‌ نه‌ده‌كرده‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای دارایی. هه‌روه‌ك ئه‌و گۆڕانكارییه‌ له‌شێوازی شرۆڤه‌كردنمان بۆ دۆخی جیهان له‌ئارادا نه‌بوو، تا ئه‌وكاته‌ نه‌بێت كه‌ تاڕاده‌یه‌ك بارودۆخه‌كه‌ هێوربۆوه‌. 
لانیكه‌م به‌درێژایی 20 ساڵ، به‌وریاییه‌وه‌ سیاسه‌تی هاوپه‌یمانی به‌ستنمان پیاده‌ ده‌كرد وه‌ك هۆكارێك بۆ دامركاندنه‌وه‌ی ناكۆكیی له‌گه‌ڵ هه‌ندێك لایه‌ندا‌و هه‌روه‌ها بۆ داڕشتنی ستراتیژێكی تایبه‌ت به‌خۆمان. له‌وێوه‌ به‌ره‌ودوا ئیتر پێویسته‌ ستراتیژێكی نه‌رمونیانتر بگرینه‌به‌ر به‌مه‌به‌ستی رێكردن له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كانی جیهاندا‌و به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌ش، ئه‌وه‌مان به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت كه‌ شرۆڤه‌ی مێژوو و كه‌لتووری هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌ ئاكتیڤه‌كانی سه‌ر گۆڕه‌پانی نێوده‌وڵه‌تی بكه‌ین‌و به‌به‌رده‌وامی خۆمان له‌كاروباری نێوده‌وڵه‌تی هه‌ڵبقورتێنین.
*ئه‌ی سه‌باره‌ت به‌به‌رده‌وامیی هاوبه‌شیی له‌گه‌ڵ چین-دا چی ده‌ڵێن؟
-چین له‌ زۆربه‌ی قۆناغه‌كانی مێژوویدا به‌دابڕاوی له‌جیهان ژیاوه‌، به‌ده‌ر له‌و 100 ساڵه‌ی كه‌ چین له‌ژێر ده‌سته‌یی كۆمه‌ڵگه‌ خۆرئاواییه‌كاندا ژیاوه‌، ئه‌م وڵاته‌ هه‌رگیز نیازی ئه‌وه‌ی نه‌بووه‌ كه‌ تێكه‌ڵ به‌ سیستمی جیهانی ببێت‌و به‌هیچ جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌ك خۆی به‌جیهانه‌وه‌ گرێ بدات‌و له‌ چوارچێوه‌ی كیشوه‌ری ئاسیا بێته‌ ده‌ره‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ش به‌ كۆمه‌ڵێك وڵاتی بچووك ده‌وره‌ دراوه‌ كه‌ له‌توانایاندا نه‌بووه‌ دۆخی ئاشتیی ناوچه‌كه‌ تێكبده‌ن، تا كاتی هه‌ڵگیرسانی شۆڕشی ساڵی 1911، په‌یوه‌ندیی ئه‌و وڵاتانه‌ له‌گه‌ڵ چیندا له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی بۆنه‌كانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برا كه‌ هه‌ر وڵاتێكی بێگانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ پۆلێن كردبوو كه‌ له‌بری په‌كین وڵاته‌كه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن‌و چین له‌تێڕوانینیدا بۆ جیهان پشت به‌وه‌ نابه‌ستێت كه‌ وڵاتان به‌چه‌مكی سه‌ربه‌خۆیی به‌ڕێوه‌ده‌چن، چونكه‌ پێیوابوو وڵاتانی بێگانه‌ خاوه‌نی خۆیان نین‌و قه‌واره‌ی یه‌كسانیان نییه‌.
*پێتوایه‌ كه‌ وڵاتی هاوسنووری چین هه‌بێت‌و هه‌ست به‌وه‌ نه‌كات كه‌ وه‌ك قه‌واره‌ی یه‌كسان مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت؟
-چین پڕۆسه‌یه‌كی ریفۆرمی زۆرباش به‌خۆوه‌ ده‌بینێت، سه‌رۆك شی جین بینگ دوو ئامانجی له‌به‌رچاو گرت، به‌ ئامانجی دووسه‌د ساڵه‌ ناوزه‌دی كردن، كه‌ ئه‌وانیش به‌كورتی خۆی له‌ ئاهه‌نگی یادی سه‌د ساڵه‌ی دامه‌زراندنی حزبی كۆمۆنیستی چین‌و ده‌وڵه‌تی كۆمۆنیستیی چین-دا ده‌بنێته‌وه‌، یه‌كه‌میان ده‌كه‌وێته‌ ساڵی 2021ه‌وه‌و ئه‌وی دووه‌میشیان ده‌كه‌وێته‌ ساڵی 2049وه‌، به‌درێژایی ماوه‌ی نێوان ئه‌و دوو یاده‌ سه‌د ساڵییه‌، چین ده‌بێته‌ وڵاتێكی یه‌كسان به‌ هه‌ر وڵاتێكی نوێی دیكه‌. به‌پێی ئه‌وه‌ش كه‌ خۆیان حسابیان بۆكردووه‌، چین تائه‌وكاته‌ یه‌كسان ده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا له‌ڕووی ستراتیژی‌و مادییه‌وه‌، هه‌روه‌ك هه‌ندێك له‌ پسپۆڕه‌ ستراتیژییه‌كانی چین ئه‌و پرسیاره‌ ده‌وروژێنن كه‌ ئاخۆ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌شوێنی ئه‌مریكا بووینایه‌، وڵاتانی دیكه‌مان بێبه‌ش ده‌كرد له‌وه‌ی بگه‌نه‌ ئه‌و شوێنه‌ی ئێمه‌ی تێداین تا ببنه‌ شوێنگره‌وه‌ی ئێمه‌؟ ئاخۆ ئه‌مه‌ به‌س نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ نیگه‌رانیی نێوان چین‌و ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ له‌هه‌وڵی به‌دیهێنانی ئه‌و خه‌ونه‌دان؟ 
به‌پێی ئه‌و مشتومڕه‌ ناوخۆییانه‌ی ناوه‌وه‌ی چین، دوو وه‌ڵام بۆ ئه‌و پرسیاره‌ له‌ئارادایه‌، سه‌باره‌ت به‌ توندڕه‌وه‌كان، وه‌ڵامه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌مریكا قۆناغێكی پاشه‌كشه‌ی ئاشكرا به‌خۆوه‌ ده‌بینێت، كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تێكی زیاتریان پێ ده‌دات كه‌ به‌سه‌ریدا سه‌ركه‌ون‌و ئه‌وان هانی چین ده‌ده‌ن كه‌ ده‌ستپێشخه‌رییه‌كی وا بكه‌ن‌و ده‌ڵێن: «بۆچی نا، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ مقه‌وماتی پێویستمان هه‌بێت  له‌ناو ته‌مومژی جه‌نگی سارددا؟». سه‌باره‌ت به‌ تێڕوانینی دووه‌میش كه‌ سه‌رۆك «شی» نوێنه‌رایه‌تیی ده‌كات، روبه‌ڕوبونه‌وه‌یه‌كی له‌وجۆره‌ سه‌ركێشییه‌كی زۆر مه‌ترسیداره‌، چونكه‌ سه‌ركردایه‌تیكردنی چین بۆ جه‌نگی سارد له‌دژی ئه‌مریكا له‌م كاته‌دا هیچ ئامانجێكی ئابووریی چاوه‌ڕوانكراو به‌دیی ناهێنێت‌و هه‌روه‌ك چوونه‌ ناو جه‌نگێكی ماڵوێرانكه‌ری له‌و جۆره‌وه‌ سه‌رباری بوونی چه‌كی كۆكوژ، رامانده‌كێشێت بۆ كاره‌ساتێكی مرۆیی كه‌ زیانه‌كانی له‌وه‌ گه‌وره‌تر ده‌بێت كه‌ ماڵوێرانییه‌كانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان به‌شوێن خۆیدا هێنای‌و ره‌نگه‌ هه‌ر بۆخۆی هیچ سه‌ركه‌وتوویه‌ك له‌و جه‌نگه‌دا نه‌بێت، هه‌روه‌ك پێویسته‌ ئه‌وه‌ش ره‌چاو بكرێت كه‌ سیاسه‌تی هاوچه‌رخ واده‌خوازێت نه‌یاره‌كان پێكه‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ی شه‌راكه‌ت‌و هاریكاریدا كاربكه‌ن بۆ به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی هه‌ردوولا.
*واته‌ پێتوایه‌ سه‌رۆكی چین كه‌سێكی میانڕه‌وو هاوسه‌نگه‌؟
-سه‌رۆك شی، دوو ئامانجی سه‌ره‌كیی بۆ چین دیاریكرد، یه‌كه‌میان بریتی بوو له‌وه‌ی ئاسیا قۆرغه‌ بۆ ئاسیاییه‌كان، دووه‌میشیان بریتی بوو له‌وه‌ی كه‌ په‌رۆشی بوو بۆئه‌وه‌ی كه‌ نه‌یاره‌كان بكرێنه‌ هاوبه‌ش. به‌بۆچوونی من ده‌بێت جه‌خت بكه‌ینه‌ سه‌ر ئامانجی دووه‌م‌و بیكه‌ینه‌ چوارچێوه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان چین‌و ئه‌مریكا، هه‌روه‌ك پێشموایه‌ كه‌ ده‌بێت سوود له‌ تێڕوانینی لێبڕاوی چینییه‌كان بكه‌ین كه‌ ته‌واو پێچه‌وانه‌ی تێڕوانینه‌كانی ئێمه‌یه‌، پێویسته‌ هه‌موو هێزه‌كانمان كۆبكه‌ینه‌وه‌و توانا سه‌ربازیی‌و دیپلۆماسییه‌كانمان یه‌كبخه‌ین ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت خۆڕاگربین‌و له‌گه‌ڵ پێدراوه‌كانی سه‌رده‌می نوێدا رێبكه‌ین. به‌ڵام ئاخۆ ئه‌وه‌ رێی تێده‌چێت له‌جیهانێكدا كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ بوونی جبه‌خانه‌یه‌كی گه‌وره‌ی چه‌كی كۆكوژ‌و توانایه‌كی به‌رچاوو حساب بۆكراو؟
ئه‌و ئاسته‌نگانه‌ی كه‌ ده‌بنه‌ رێگر له‌به‌رده‌م به‌دیهێنانی ئه‌مجۆره‌ هاوبه‌شییه‌دا، بوونی ئه‌و كه‌لێنه‌ كه‌لتوورییه‌یه‌، هه‌رچی ئه‌مریكایه‌ جیهان له‌دیدگای ئاشتیی هه‌میشه‌ییه‌وه‌ ده‌بینێت، كه‌ دۆخی جیهان سروشتی نییه‌، تا ئاشتی باڵ نه‌كێشێت‌و ئاسایش ده‌چه‌سپێت. ئه‌گه‌ر دۆخه‌كه‌ش شلۆق بێت، كه‌ شتێكی سه‌ره‌تاییه‌ ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر دروستكراویش بێت، دواتر ئاسووده‌نابن، مه‌گه‌ر سه‌ركه‌ون به‌سه‌ر ئه‌و دوژمنه‌دا‌و جیهان بگێڕنه‌وه‌ دۆخی جارانی.
به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌شه‌وه‌، چینییه‌كان بڕوایان به‌ بوونی چاره‌سه‌ری هه‌میشه‌یی نییه‌، به‌لای په‌كینه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ته‌نها وه‌رگرتنی ڤیزایه‌ بۆ چوونه‌ ناو دۆزه‌خێكی دیكه‌‌و ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ش ئه‌و گرنگیدانه‌یانمان بۆ شیبكاته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ململانێكان‌و ئاراسته‌كانی، كه‌ ده‌بینین هه‌میشه‌ له‌وجۆره‌ پرسیارانه‌ ده‌كه‌ن وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌ڵێن «تۆ بۆ كوێ ده‌چیت؟ جیهان پاش 15 ساڵی دیكه‌ چۆن ده‌بێت؟
وه‌ك به‌ره‌نجامێكیش بۆ ئه‌و كه‌لێنه‌ كه‌لتوورییه‌، هه‌میشه‌ ده‌بینین كۆبوونه‌وه‌كانی سه‌رۆكی چین له‌گه‌ڵ هاوتا ئه‌مریكاییه‌كه‌یدا ئه‌نجامی نادیاری ده‌بێت.  به‌ڵام به‌گشتی راوێژ‌و مشتومڕه‌كان هێشتا له‌نێوان هه‌ردوولادا به‌رقه‌راره‌ سه‌باره‌ت به‌ گۆڕانكاریی كه‌شوهه‌واو مه‌سه‌له‌ هاوچه‌رخه‌كان له‌مه‌ودای نزیك‌و مه‌ترسییه‌ ئابوورییه‌كان، به‌ڵام به‌ تێڕوانین له‌ گوشاری كات‌و میدیاكانیش، هێشتا ئه‌جێندای بنه‌ڕه‌تیی په‌یوه‌ست به‌ په‌ره‌پێدانی دیدگای ئاینده‌ییی هاوبه‌ش، گرنگییه‌كی كه‌متری پێدراوه‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌بوو بكرێت.
 *ئه‌دای سه‌رۆك ئۆباما‌و به‌ڕێوه‌بردنی په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌كانی ئه‌مریكا‌و چین چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنیت؟
-پێموایه‌ كه‌ پێویسته‌ نمره‌ی زۆرباشه‌ی پێ بدرێت.
*ئه‌وه‌ به‌ڕاسیتە نمره‌یه‌كی باشه‌.
-ئه‌و نمره‌یه‌م به‌پێی پێوه‌ره‌كانی ئێستا پێداوه‌، ئه‌گه‌رنا نمره‌كه‌ خراپتره‌ به‌پێوه‌ری سه‌ره‌تای تێكچوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا‌و چین، چونكه‌ ئه‌و چاره‌سه‌ری كاتیی پێشكه‌ش كرد كه‌ باش بوون، به‌ڵام نه‌یتوانی هیچ زیاده‌ پێشكه‌ش بكات به‌جۆرێك كه‌ یارمه‌تیده‌ربێت بۆ پته‌وكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانمان له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌ بۆ مه‌ودایه‌كی دوور.
*پێتوایه‌ چین له‌مێژووی خۆیدا ماوه‌ی دابه‌زینی به‌خۆوه‌ بینیووه‌؟
-به‌ڵێ، چین له‌مێژووی خۆیدا قۆناغی داخزان‌و دابه‌زینی به‌خۆوه‌ بینی، چونكه‌ چینییه‌كان پێیانوابوو كه‌ شانشینه‌كه‌یان سه‌نته‌ری ئاسیا بووه‌‌و داگیركردنی به‌شێك له‌هه‌رێمه‌كانی ده‌وروبه‌ری له‌لایه‌ن ئه‌وروپاوه‌ له‌سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا بۆئه‌وان وه‌ك شۆك وابووه‌‌و هێشتا‌و تا ئه‌مڕۆش  به‌ده‌ست شوێنه‌واره‌كانی ئه‌و شۆكه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت‌و چینی هاوچه‌رخیش پێیوایه‌ رۆژێك دێت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و پێگه‌ مێژووییه‌ باڵایه‌ی جارانی.
جیاوازییه‌كی دیكه‌ش هه‌یه‌ كه‌ ناكرێت هه‌روا به‌ئاسانی بازی به‌سه‌ردا بده‌ین، كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی هه‌ردوو وڵات پێیانوایه‌ ئه‌وان دوو وڵاتی جیاواز‌و ناوازه‌ن، له‌لایه‌كه‌وه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا پێیوایه‌ ئێمه‌ جیاوازیی‌و ناوازه‌ییه‌كمان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وه‌ ئه‌ركی رۆشنبیركردنی ئه‌وانی دیكه‌ ده‌خاته‌ ئه‌ستۆمان، چونكه‌ هه‌ركاتێك گه‌لانی دیكه‌ هاتنه‌ سه‌ر بیروباوه‌ڕه‌كانی ئێمه‌، ئه‌وا جیهان ده‌بێته‌ جیهانێكی ئارام‌و سه‌قامگیرتر.
له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ هه‌رچی چینییه‌كانن هه‌وڵی ئه‌وه‌ ناده‌ن كه‌ گه‌لانی دیكه‌ بچنه‌ سه‌ر بیروباوه‌ڕی ئه‌وان، چونكه‌ ئه‌وان پێیانوایه‌ ئه‌گه‌ر تۆ سه‌ربه‌ كه‌لتوورو رۆشنبیریی چین نه‌بیت، ئه‌وا ناكرێت ببیته‌ چینی، هه‌روه‌ها پێشیانوایه‌ كه‌ ئه‌مریكا هیچ مافێكی ئه‌خلاقیی نییه‌ كه‌ ده‌ستوه‌ربداته‌ كاروباری ناوخۆیی چینه‌وه‌، ئه‌گه‌رچی له‌مه‌دا هاوشێوه‌ییه‌كیان له‌نێواندایه‌، له‌وه‌ی كه‌ چین وا دابنرێت كه‌ مه‌زنیی ئه‌داكه‌ی هۆكارێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ گه‌وره‌ی كۆمه‌ڵگه‌كانی دیكه‌و به‌مه‌ش ناچاربن ته‌به‌نیی بیروباوه‌ڕه‌كانی بكه‌ن‌و په‌رۆش بن كه‌ به‌پێی پێویست شوێنپێی شێوازی چین هه‌ڵبگرن تاببنه‌ یه‌كێك له‌شوێنكه‌وته‌ سیاسی‌و كه‌لتوورییه‌كانی‌و ته‌نها ئه‌وكاته‌ ده‌شێت ئه‌و هێزه‌ دانی پێدابنێت.
*به‌ڵام ئه‌مریكا هه‌میشه‌ له‌ بۆسه‌دایه‌ بۆ ئه‌و تێڕوانییه‌ی كه‌ ده‌ڵێت: «ئاسیا بۆ ئاسیاییه‌كانه‌»، واته‌ ئاسیا قۆرغه‌ بۆ چینییه‌كان؟
-له‌مێژه‌ چینییه‌كان پێیانوابووه‌ كه‌ هه‌ر لایه‌نێك ژیربێت ئه‌م راستییه‌ به‌سنگفراوانییه‌وه‌ په‌سه‌ند ده‌كات، بۆ به‌دیهێنانی ئه‌و تێڕوانینه‌شیان هێزی سه‌ربازیی به‌كارده‌هێنن، به‌پێچه‌وانه‌ی هاوتا روسییه‌كه‌یانه‌وه‌، كه‌ به‌ئامانجی قه‌ناعه‌ت پێهێنانی ئه‌وانی دیكه‌یه‌، نه‌ك داگیركردنی. 
به‌ڵام به‌لای ئێمه‌وه‌، ئێمه‌ جه‌نگێكی وێرانكه‌رمان  له‌ڤێتنام كرد، بۆ هاوكاریكردنی گه‌لی ڤێتنام‌و گواستنه‌وه‌یه‌كی چۆنایه‌تیی بۆ گه‌لێكی دیموكرات، به‌ڵام چین پارێزگاكانی باكووری بۆ ماوه‌ی چوار مانگ داگیركرد تا ڤێتنامییه‌كان فێری بنه‌ماكانی سیستم بكات، كه‌ به‌ زمانی ڤێتنامی پێی ده‌وترا (دنگ)، «بۆ فێركردنی رێز».
*ئه‌مه‌ زۆر ورده‌، ئه‌گه‌ر تۆ سه‌رۆكی ئه‌مریكا بیت، هه‌وڵی دروستكردنی سیستمی هاوپه‌یمانیی له‌گه‌ڵ وڵاتانی ژێر چاودێریی چین ده‌ده‌یت؟
-بێگومان.
*ئایا هیچ دیدێكی رۆشن هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌  جه‌نگ له‌نێوان چین‌و ئه‌مریكادا بگێڕێته‌وه‌؟
-به‌ ره‌چاوكردنی ئه‌و چه‌كانه‌ی كه‌ هه‌ردوو وڵات هه‌یانه‌، هه‌ر ململانێیه‌كی سه‌ربازیی له‌نێوان ئه‌و دوولایه‌نه‌دا دۆخه‌كه‌ به‌ره‌و كاره‌سات ده‌بات‌و جیهان ناچاری دابه‌شبوون ده‌كات‌و ره‌نگه‌ به‌ وێرانكاریی كۆتایی پێ بێت‌و مه‌رج نییه‌ لایه‌ك سه‌ركه‌وتوو بێت تێیدا‌و زه‌حمه‌ته‌ لایه‌نی براوه‌ دیاریی بكرێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر توانیشمان واتایه‌ك بۆ سه‌ركه‌وتن دیاری بكه‌ین، ئه‌وا زه‌حمه‌ته‌ پێشبینی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ براوه‌ داوای چی له‌ دۆڕاو ده‌كات! لێره‌دا ته‌نها باسی كه‌ره‌سته‌ی سه‌ربازیی ناكه‌م، به‌ڵكو قسه‌م له‌سه‌ر سه‌ره‌نجامی ئه‌و پاشماوانه‌یه‌ كه‌ له‌ به‌كارهێنانی ئه‌و چه‌كانه‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ له‌حساب نایه‌ت له‌شێوه‌ی چه‌كه‌ پێشكه‌وتووه‌كان.
له‌دانوستانه‌ ته‌قلیدییه‌كاندا ته‌ئكید له‌وه‌ كرایه‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ هه‌ر لایه‌ك توانا سه‌ربازییه‌كانی رابگه‌یه‌نێت، به‌مه‌به‌ستی دانانی سنوورێك بۆ چه‌كسازیی، به‌ڵام له‌سایه‌ی جه‌نگی سیبرانیدا (جه‌نگی‌ سیبرانی‌: زاراوه‌یه‌كه‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ شه‌سته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردووه‌وه‌ بۆ چه‌ند مه‌به‌ستێك به‌كار دێت، له‌ سه‌ره‌تادا به‌ جه‌نگ یان كێبه‌ڕكێی‌ وڵاتان ده‌وترا له‌سه‌ر ئاسمانگه‌ڕی‌‌و ئه‌و كاره‌ زانستیانه‌ی‌ له‌ بۆشایی‌ ئاسمان ده‌كرێن له‌ جۆری‌ هه‌ڵدانی‌ كه‌شتی‌ ئاسمانی‌‌و مانگی‌ ده‌ستكرد، دواتر له‌ سه‌ره‌تای‌ نه‌وه‌ده‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوه‌وه‌ هه‌مان وشه‌ بۆ هێرش‌و په‌لاماره‌ ئه‌لیكترۆنییه‌كانی‌ وڵاتان‌و دامه‌زراوه‌ مافیاییه‌كانی‌ وڵاتانیش بۆسه‌ر یه‌كتری‌ به‌كار ده‌برێت- كوردستانی‌ نوێ‌ –ی‌ هه‌فته‌)، هه‌ردوولا دوو دڵن له‌وه‌ی كه‌ توانا سه‌ربازییه‌كانیان ئاشكرا بكه‌ن‌و جگه‌ له‌وه‌ش هیچ هۆكارێك نییه‌ بۆ گه‌مارۆدانی جه‌نگی سیبرانی. هه‌روه‌ك زیره‌كیی پیشه‌سازیش تونوتیژیی دۆخه‌كه‌ زیاتر ده‌كات.
ئامێره‌كان توانای ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ له‌ڕێی ئه‌زموونی تایبه‌تی‌و په‌یوه‌ندییان پێكه‌وه‌ فێرببن، هه‌روه‌ك توانای ئه‌وه‌شیان هه‌یه‌ كه‌ له‌ڕووی مادی‌و ئه‌خلاقییه‌وه‌ پێشبكه‌ون، بۆ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌رێك به‌مه‌به‌ستی رێگرتن له‌ره‌گه‌زی مرۆڤ تا یه‌كتریی وێران نه‌كه‌ن، بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌مریكا‌و چین چاره‌سه‌رێكی مام ناوه‌ندیی بدۆزنه‌وه‌.
*ته‌نها بۆ روونكردنه‌وه‌، كه‌وابێ به‌رده‌وامیی جیهان وابه‌سته‌یه‌ به‌ مه‌ودای لێكتێگه‌یشتنی به‌هێزترین دوو وڵاتی جیهان؟
-هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ كه‌ ده‌خوازێت هه‌ردوولا شه‌فاف بن‌و پاڵه‌نه‌ره‌كانیان ئاشكرابكه‌ن، پێده‌چێت ئه‌وه‌ش بۆ دپلۆماتكاره‌ ته‌قلیدییه‌كان شتێكی نامۆ بێت.
*ئایا به‌لای تۆشه‌وه‌ ئه‌وه‌ به‌نامۆ ده‌رده‌كه‌وێت؟
-تاڕاده‌یه‌ك، به‌ڵام ئه‌گه‌ر من بچمه‌وه‌ سه‌ر ده‌قی قسه‌وباسه‌كانم له‌گه‌ڵ چۆ ئه‌ن لای-ی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئه‌وكاتی چین كه‌ له‌ساڵی 1971 به‌نهێنی له‌گه‌ڵی كۆبوومه‌وه‌ وه‌ك به‌شێك له‌و هه‌وڵانه‌ی كه‌ ده‌دران بۆ چاككردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵات، ئه‌وا تێبینی دوو مه‌سه‌له‌ ده‌كه‌یت، یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ به‌ختمان باش بوو، چونكه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی پراكتیكیمان نه‌بوو كه‌ قسه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ین جگ له‌تایوان –كه‌ خستبوومانه‌ لایه‌كه‌وه‌-‌و له‌پێناوی بنیاتنانی په‌یوه‌ندییه‌كیشدا كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای متمانه‌ی هاوبه‌ش بنیات بنرێت، واپێویست بوو كه‌ هه‌ریه‌كه‌مان فه‌لسه‌فه‌ی خۆمان به‌یه‌كتریی رابگه‌یه‌نین سه‌باره‌ت به‌ سیستمی جیهان، دووه‌میش‌و له‌ئه‌نجامی ئه‌وه‌شدا، ئێمه‌ وه‌كو دوو مامۆستای زانكۆ سه‌باره‌ت به‌ سروشت‌و داهاتووی جیهان گفتوگۆمان ده‌كرد.
ئه‌م دیالۆگانه‌ شتێكی نوێ نین سه‌باره‌ت به‌ چین‌و ئه‌مریكا، چونكه‌ سه‌ركرده‌كان بۆ مشتومڕی به‌سوود كۆده‌بوونه‌وه‌، به‌واتای ئه‌وه‌ی چه‌ند بڕگه‌یه‌كی گرنگ هه‌بوو ده‌بوو لێیان بكۆڵرێته‌وه‌و كاریان له‌سه‌ر بكرێت، به‌ڵام چین ئه‌و گفتوگۆیانه‌ی په‌كخست، ئه‌و بابه‌تانه‌ی ئه‌وان ده‌یانویست قسه‌ی له‌باره‌وه‌ بكرێت، مه‌سه‌له‌ی رووت بوون، كه‌ ئێستا بواری باسكردنی نییه‌، بۆنموونه‌ ده‌یانوت: ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌شوێنی تۆ بووینایه‌و بمانویستایه‌ پێشكه‌وتنه‌كه‌ت په‌كبخه‌ین، ئایا تۆ سه‌ركوتت ده‌كردین؟ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌یت، ئاخۆ جیهان چی به‌سه‌ر دێت له‌نێوان دوو ده‌وڵه‌تدا به‌هه‌مان توانسته‌وه‌، ئایا پێشبینیی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن؟
*ئه‌و شێوازه‌ كامه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ سه‌رۆكی ئه‌مریكا پشتی پێ ببه‌ستێت بۆ چاره‌سه‌ركردنی گرفته‌كان له‌گه‌ڵ چین دا؟
-زۆر گرنگه‌ كه‌ له‌و جیاوازییه‌ تێبگه‌ین كه‌ هه‌یه‌ له‌نێوان تێڕوانینی ئێمه‌و تێڕوانینی چینییه‌كاندا سه‌باره‌ت گرفته‌ هه‌ڵواسراوه‌كان، ئه‌مریكاییه‌كان پێیانوایه‌ كه‌ حاڵه‌تی سروشتی‌و ئاسایی بۆ جیهان، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌قامگیریی‌و گه‌شه‌سه‌ندندا بێت، ئه‌گه‌ر گرفتێكیش هه‌بوو، ئه‌وا ده‌كرێت نه‌هێڵرێت له‌ڕێگه‌ی خستنه‌گه‌ڕی هه‌موو توانا به‌رده‌سته‌كانه‌وه‌، پاشان دوای كۆتاییهێنان به‌و ئه‌ركه‌، ده‌كرێت ئه‌مریكا بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حاڵه‌تی دابڕان، له‌به‌رامبه‌ردا چینییه‌كان پێیانوایه‌ كه‌ هیچ گرفتێك نییه‌ بوانرێت به‌شێوه‌یه‌كی كۆتایی چاره‌سه‌ر بكرێت، بۆیه‌ كاتێك كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و پسپۆڕه‌ چینییانه‌دا قسه‌ ده‌كه‌یت، كه‌ ستراتیژی چین دیاریی ده‌كه‌ن، باسی رێڕه‌وێكی دوورو درێژت له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن نه‌ك له‌باره‌ی دۆخێكی كاتی، به‌ڵام كاتێك له‌گه‌ڵ داڕێژه‌رانی ستراتیژی ئه‌مریكادا قسه‌ ده‌كه‌یت، ئه‌وان به‌زۆری له‌باره‌ی گه‌ڕان به‌شوێن چاره‌سه‌ری كۆتایی قسه‌ت له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن.
*ئێستا چۆن له‌ ستراتیژی چین تێده‌گه‌یت؟
-دوو راڤه‌ی گریمانه‌یی هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ ستراتیژی چین، یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گریمان چین پێیوایه‌ كه‌ جیهان رووه‌و ناو له‌پی ده‌ستی ئه‌و رێ ده‌كات‌و له‌كۆتاییدا به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان ده‌چێته‌ ژێر كۆنترۆڵی خۆیه‌وه‌، به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ چینییه‌كان هه‌وڵده‌ده‌ن ده‌یانه‌وێت وامان لێبكه‌ن ئێمه‌ له‌ماوه‌ی ئه‌و گۆڕانكارییه‌دا له‌سوود‌و به‌رژه‌وه‌یی ئه‌وان بێده‌نگ بین.
*ئاخۆ پێتوایه‌ كه‌ هه‌ر به‌ڕاستی ئه‌م گه‌ڕه‌ی مێژوو له‌به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌وان رێده‌كات؟
-هه‌ندێك له‌پسپۆڕانی چین پێیانوایه‌ كه‌ وایه‌، به‌ڵام گریمانه‌ی دووه‌م كه‌ ده‌شێت له‌ڕێیه‌وه‌ ستراتیژه‌كه‌یان شیبكه‌ینه‌وه‌، ئه‌وه‌ له‌وه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ ئه‌وان پێیانوایه‌ رێڕه‌وی مێژوو رووه‌و ململانێیه‌كی حه‌تمیی نێوان وڵاتانی هاوتای وه‌ك چین‌و ئه‌مریكا كه‌ خاوه‌نی ته‌كنۆلۆژیان، بۆیه‌ بۆ خۆبه‌دوورگرتن له‌و مه‌ترسییانه‌ی كه‌ له‌ئه‌نجامی به‌كارهێنانی ئه‌و ته‌كنۆلۆژیایه‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌، پێویسته‌ ئه‌و وڵاتانه‌ به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان رێگایه‌ك بدۆزنه‌وه‌ بۆ هاریكاریی له‌نێوانیاندا. 
پێموایه‌ ئه‌وه‌ رای سه‌رۆكی چین-ه‌، به‌ڵام له‌تواناماندا نه‌بوو به‌رله‌ تێپه‌ڕبوونی نزیكه‌ی 20 ساڵ گریمانه‌ی راست دیاریی بكه‌ین، له‌و میانه‌یه‌شدا ده‌بێت سیاسه‌ته‌كانمان هه‌مه‌لایه‌نتر بێت‌و نه‌رمیی نواندنی زیاتری تێدابێت تا بتوانرێت جێی هه‌ردوو گریمانه‌كه‌ی تێدا ببێته‌وه‌.
*ئایا ئۆباما زیاد له‌پێویست ره‌فتاری دوژمنكارانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ چین؟
-نه‌خێر، زیاد له‌پێویست دوژمنكارانه‌ نه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌و له‌سه‌ر بنه‌مای مه‌ودای كورت بیری ده‌كرده‌وه‌، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت به‌ڕاستی په‌یوه‌ندییه‌كانمان له‌گه‌ڵ چیندا گه‌شه‌پێبده‌ین، پێویسته‌ په‌یوه‌ندیی هه‌میشه‌یی له‌نێوان هه‌ردوولادا هه‌بێت سه‌باره‌ت به‌ تێڕوانینه‌ گشتییه‌كان.
*ئاخۆ هه‌ست به‌مه‌ترسیی ده‌كه‌ین سه‌باره‌ت به‌وه‌ی تره‌مپ زه‌مینه‌‌و كه‌شوهه‌وایه‌ك بڕه‌خسێنێت كه‌ ببێته‌ مایه‌ی جه‌نگی ئابووریی له‌گه‌ڵ چین-دا؟
-هیچ شتێك له‌م جیهانه‌دا هێنده‌ی سه‌قامگیریی په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌مریكا‌و چین كاریگه‌ریی له‌سه‌ر هاوسه‌نگی‌و ئاشتی نێوده‌وڵه‌تی نابێت، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ شی جین بینگ-ی سه‌رۆكی  چین به‌و جۆره‌ وه‌سفی ده‌كات كه‌ ده‌ڵێت: رایه‌ڵه‌ی ئابووریی نێوان هه‌ردوو وڵات بنه‌ما‌و پاڵنه‌ری سه‌ره‌كیی په‌یوه‌ندییه‌ دوو قۆڵییه‌كانه‌، بۆیه‌ بوونی جه‌نگی ئابووریی، هه‌ردوو وڵات وێران ده‌كات.
*تۆ هه‌میشه‌‌و به‌درێژایی كات له‌په‌یوه‌ندیدایت له‌گه‌ڵ گه‌وره‌ به‌رپرسانی چین، په‌رچه‌كرداری ئه‌وان چی بووه‌ له‌باره‌ی هه‌ڕه‌شه‌كانی چین سه‌باره‌ت به‌ جه‌نگی ئابووری؟
-یه‌كه‌م په‌رچه‌كرداریان سه‌باره‌ت به‌ لێدوانه‌كانی تره‌مپ، شۆك بوو، نه‌ك به‌هۆی كه‌سایه‌تیی ئه‌وه‌وه‌، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ی شانۆی سیاسیی ئه‌مریكا ئه‌مجۆره‌ له‌مشتومڕی به‌رهه‌مهێناوه‌ كه‌ ناكۆكه‌ له‌گه‌ڵ سروشتی ئه‌م وڵاته‌دا، له‌یه‌كه‌م په‌رچه‌كرداریاندا وتیان: «ئاخۆ ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌چینه‌ جه‌نگێكی بێ ئه‌ملاو ئه‌ولاوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا؟»،  
*مه‌به‌ستی چییه‌ له‌ كۆده‌نگیی هه‌ردوو حزبی كۆماری‌و دیموكرات سه‌باره‌ت به‌ نه‌یاربوونی رێكه‌وتننامه‌ی شه‌راكه‌ت له‌ زه‌ریای ئارام؟
-ئه‌مه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی خواستی كشانه‌وه‌یه‌ له‌ شانۆی نێوده‌وڵه‌تی‌و پاشه‌كشه‌یه‌ له‌پابه‌ندیی هه‌ردوو حزبه‌كه‌ له‌ رابردوودا له‌و ئاراسته‌یه‌، هه‌رئه‌وه‌شه‌ كه‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكای پێ جیاده‌كرێته‌وه‌ به‌درێژایی نیوسه‌ده‌.
*ئایا ئه‌مه‌ به‌راوردێكی نوێیه‌ بۆ پاراستنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی؟
-له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ناكۆكم كه‌ سیاسه‌تی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی په‌یوه‌ست بێت به‌ سیاسه‌تی گه‌مارۆدانی چین، ئه‌وه‌ی به‌لای ئێمه‌وه‌ گرنگه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ئاماده‌ییمان هه‌بێت له‌ئاسیادا له‌سه‌ر ئاسته‌كانی سیاسی‌و ئابووریی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی. ناتوانین باسی هاوسه‌نگی بكه‌ین له‌ئاسیادا، ئه‌گه‌ر هه‌ندێك له‌ هه‌لومه‌رجه‌كه‌ی بۆ نه‌ڕه‌خسێنین، له‌نێویشیاندا هاوبه‌شی‌و شه‌راكه‌ت له‌ رێگه‌ی زه‌ریای ئارامه‌وه‌. به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا پێویسته‌ بكرێینه‌وه‌ به‌ڕووی چیندا‌و ده‌بێت ئه‌وه‌ روون بێا كه‌ چین له‌توانایدایه‌ ببێته‌ به‌شێك له‌و رێكه‌وتنه‌، تا كێبڕكێی ئابووریی نێوانمان مسۆگه‌ر بكه‌ین‌و له‌چوارچێوه‌ی خۆی ده‌رنه‌چێت، بژارده‌ی هاوكاریی‌و ته‌واوكاریی نێوانیشمان هه‌میشه‌یی‌و سه‌قامگیر بێت، به‌ڵام گه‌مارۆدانی چین له‌ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌بێت دوا بژارده‌ بێت كه‌ په‌نای بۆ به‌رین.
*ئاخۆ بازرگانی گرفتێكه‌ له‌نێوانماندا؟
-ئه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گرفته‌كان، هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ كه‌ هه‌نگاوی داهاتووی پاش ده‌ستبه‌كاربوونی سه‌رۆك، دامه‌زرانی كه‌سێكه‌ له‌كۆشكی سپی كه‌ به‌رپرسیاربێت له‌ سیاسه‌ته‌كانمان سه‌باره‌ت به‌ چین‌و ئه‌و كه‌سه‌ ده‌توانێت چاودێریی چۆنێتیی به‌ڕێوه‌چوونی په‌یوه‌ندییه‌كانمان بكات‌و به‌رچاوڕوونی بداته‌ سه‌رۆك له‌وباره‌یه‌وه‌.
روسیا
*ده‌شێت بتوانین په‌یوه‌ندییه‌كانمان له‌گه‌ڵ روسیا ده‌ستپێبكه‌ینه‌وه‌؟
-ده‌ستپێكردنه‌وه‌، ده‌سته‌واژه‌یه‌كی نه‌گونجاوه‌ له‌م چوارچێوه‌یه‌دا، بۆیه‌ واباشتره‌ ده‌سته‌واژه‌ی»خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ ئه‌م بارودۆخه‌ نوێیه‌ له‌م جیهانه‌ گۆڕدراوه‌دا» به‌كاربهێنین، ئه‌و پرسیاره‌ی‌ كه‌ ئێستا ده‌كرێت ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ ئه‌و دوو وڵاته‌ ده‌توانن لانیكه‌می ئامانجه‌ ئه‌منییه‌كانیان به‌دیبهێنن‌و هاوكات هاوكاریی یه‌كتریش بكه‌ن له‌پێناوی هێنانه‌دیی سه‌قامگیریی له‌ناوچه‌كانی نزیك له‌خۆیان، ئه‌مه‌ هاوكێشه‌یه‌كی زۆر باش‌و زۆر پێویستیشه‌.
*بۆچی ئه‌و پرۆسه‌ی دووباره‌ ده‌ستپێكردنه‌وه‌یه‌ی پێشوو سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو؟
-له‌و ماوه‌یه‌دا دیمیتری میدڤیدیێڤ سه‌رۆك بوو، پوتین پۆستی سه‌رۆك وه‌زیرانی به‌ده‌سته‌وه‌بوو، به‌هۆی گوشاری ده‌ستووری روسیا كه‌ رێگه‌ به‌ سه‌رۆك نادات له‌ دوو خولی یه‌ك له‌دوایه‌ك زیاتر كه‌ به‌ده‌ق هاتووه‌»پێویسته‌ لانیكه‌ك سه‌رۆك له‌گه‌ڕێكی سه‌رۆكایه‌تیدا ده‌ستبه‌رداربێت، ئه‌گه‌ر بیه‌وێت جارێكی دیكه‌ خۆی كاندید بكاته‌وه‌». له‌و ماوه‌یه‌دا واشنتۆن په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ پوتین به‌رته‌سك كرده‌وه‌‌و هه‌ندێك له‌ئه‌ندامانی حكومه‌تی ئه‌مریكا به‌هیوابوون كه‌ میدڤیدیێڤ سه‌ركه‌وێت‌و ده‌رفه‌ته‌كه‌ بقۆزێته‌وه‌ بۆ رزگاربوون له‌ پوتین له‌ڕێگه‌ی به‌خشینی له‌ ئه‌ركه‌كه‌ی وه‌ك سه‌رۆك وه‌زیران، به‌و پێیه‌ی ده‌ستووری روسیا رێگه‌ به‌وه‌ ده‌دات، كه‌ ئه‌وه‌ رێی تێده‌چوو كه‌ ده‌رفه‌تێك بۆ روسیا بڕه‌خسێنێت بۆ گرتنه‌به‌ری رێبازێكی دیموكراتییانه‌تر، هاوشێوه‌ی وڵاتانی دیكه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ئه‌وروپا كه‌ ئێستا ئه‌ندامی په‌یمانی ناتۆ-ن.     
به‌ڵام له‌و كاته‌ی كه‌ پوتین دووباره‌ له‌ساڵی 2012 گه‌ڕایه‌وه‌ بۆسه‌ر ده‌سه‌ڵات، هه‌وڵه‌كانی ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵات هه‌ره‌سیان هێنا، بۆ تێگه‌یشتنیش له‌ پوتین، پێویسته‌ كتێبه‌كانی (دۆستۆیفسكی) بخوێنینه‌وه‌، نه‌ك كتێبـی (خه‌باتی من)ی هیتله‌ر، پوتین ده‌زانێت كه‌ روسیا له‌هه‌موو كاتێك لاوازتره‌، ئاشكراشه‌ كه‌ زۆر له‌ئه‌مریكا لاوازتره‌، به‌ڵام ئه‌و سه‌ركردایه‌تیی وڵاتێك ده‌كات كه‌ به‌درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ هێزێكی ئیمپریالیستیی مه‌زن بووه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌و سه‌روه‌رییه‌ی كه‌ روسه‌كان بنیاتیان ناوه‌، له‌گه‌ڵ هه‌ره‌سهێنانی یه‌كێتیی سۆڤێتدا به‌باچوو، هه‌روه‌ك روسیا به‌ده‌ست چه‌ندین هه‌ڕه‌شه‌ی ستراتیژییه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت له‌زۆر لایه‌نه‌وه‌، له‌نێویاندا به‌تایبه‌تی مۆته‌كه‌ی دیموگرافیی نزیكی له‌ سنووری چین‌و مۆته‌كه‌ی ئایدیۆلۆژیای بیری ئیسلامیی توندڕه‌و كه‌ به‌درێژایی سنووره‌كه‌ی له‌باشووردا بڵاوبۆته‌وه‌. هه‌رچی په‌یوه‌ستیشه‌ به‌ به‌ری خۆرئاوایه‌وه‌، ئه‌وه‌ ئه‌وروپا هه‌یه‌ كه‌ له‌مێژه‌ به‌ربه‌ره‌كانێی مۆسكۆ ده‌كات، به‌ڵام له‌سایه‌ی ئه‌م هه‌موو هه‌ڕه‌شانه‌دا، مۆسكۆ هه‌وڵ ده‌دات دانپێدانانێكی نێوده‌وڵه‌تی بۆخۆی بپچڕێت كه‌گوایه‌ زلهێزێكه‌و هاوشانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان مامه‌ڵه‌ ده‌كات، نه‌ك هێزێكی ملكه‌چ بێت به‌و جۆره‌ی كه‌ واشنتۆن گه‌ره‌كێتی. 
ئه‌و گریمانه‌یه‌ی كه‌ پێی وایه‌ روسیا وڵاتێكی هاوشێوه‌ی وڵاتانی دیكه‌ی ئه‌ندامی په‌یمانی ناتۆیه‌، ته‌نها گریمانه‌یه‌كی هه‌ڵه‌یه‌‌و له‌ نه‌زانینی مێژووه‌وه‌ گه‌شه‌ی كردووه‌، كاتێك ئه‌مریكا له‌سه‌ر ده‌ستی كه‌سانێك بونیات نرا كه‌ بڕوا‌و بوێری‌و دۆزینه‌وه‌ی خاكی نوێ هانده‌ریان بوو، روسیا له‌ لایه‌ن بژارده‌یه‌كه‌وه‌ بنیات نرا كه‌ خزمه‌تكار‌و كۆیله‌یان بۆ كێڵگه‌ دووره‌كان ده‌نارد‌و له‌سه‌ر ده‌ستی قه‌یسه‌ره‌كان بنیات نرا‌و پارچه‌یه‌ك زه‌وییان دیاری ده‌كرد بۆ ئه‌وه‌ی بیكه‌ن به‌ شارێكی وه‌كو سان پوترس بۆرگ، روسه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی رۆحی به‌ خاكه‌كه‌یانه‌وه‌ په‌یوه‌ستن، وێڕای چه‌شتنی سه‌ختی‌و ئه‌و ئاواته‌ی هه‌یانه‌. بۆ چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك له‌ ژێر ده‌ستی مه‌غۆله‌كاندا ژیان، پاشان چارلزی دوانزه‌یه‌م پاشای سوید روسیای داگیر كرد‌و پێی وابوو كه‌ ئاسانه‌ دانیشتووانه‌ ناوخۆییه‌كه‌ی ناچار بكات تا ده‌سه‌ڵاتی سویدییه‌ك قبوڵ بكه‌ن، به‌ڵام تووشی سه‌رسوڕمان بوو كاتێك جووتیاره‌ رووسه‌كان به‌روبوومی كشتوكاڵی خۆیان ده‌سووتاند، تا داگیركه‌ران له‌ خواردنه‌كه‌یان بێبه‌ش بكه‌ن، ئه‌وان لایان باشتر بوو خۆیان برسی بكه‌ن‌و بمرن، تا رێگه‌ به‌بێگانه‌یه‌ك بده‌ن كه‌ وڵاته‌كه‌یان داگیر بكات.
ئه‌وكاته‌ چارلزی دوانزه‌یه‌م سه‌رتاپای ئه‌وروپای بڕیبوو، به‌ڵام شتێكی له‌و شێوه‌یه‌ی نه‌بینیبوو، له‌به‌رئه‌وه‌ی سوپاكه‌ی ناچار كرد به‌ره‌و باشوور به‌ره‌‌و ئۆكرانیا بڕۆن، تا به‌زیندوویی بمێنێته‌وه‌، له‌ كۆتاییشدا هه‌ر تووشی شكست بوون.
من ئه‌و هه‌موو راستییه‌ ده‌گێڕمه‌وه‌، تا ته‌ئكید له‌وه‌ بكه‌مه‌وه‌ كه‌ ناتوانرێت روسیا ناچار بكه‌ین له‌گه‌ڵ سیستمی  جیهانیدا یه‌كبگرێت، مه‌سه‌له‌كه‌ پێویستی به‌ دانوستان‌و یه‌كلاكردنه‌وه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ تێگه‌یشتنی هاوبه‌ش، كۆمه‌ڵگه‌ی روسی ئاڵۆز‌و ناوازه‌یه‌، پێویسته‌ له‌ رێی داماڵینی ئه‌گه‌ری سه‌ربازییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌دا بكرێت، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ كه‌رامه‌تی بریندار نه‌كرێت‌و سووكایه‌تی به‌مێژووه‌ دێرینه‌كه‌ی نه‌كرێت، به‌هه‌مان شێوه‌ش پێویسته‌ له‌سه‌ر روسیا ئه‌و وانانه‌ فێر بێت‌و وه‌ریبگرێت، كه‌ تا ئێستا ره‌تیده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌ش سووربوونیه‌تی له‌سه‌ر  مامه‌ڵه‌كردنی ره‌ق كه‌ رێزی به‌رامبه‌ره‌كه‌ی به‌ده‌ست ناهێنێت، هه‌روه‌ك سه‌پاندنی مه‌رجی یه‌ك لایه‌نه‌ سوودی نییه‌‌و له‌ هه‌موو بۆنه‌یه‌كدا نمایشی هێز پێویست نییه‌، 
* چۆن سه‌رۆكی داهاتوو ده‌توانێت له‌و كێشه‌یه‌ قوتار بێت؟
-له‌و چوارچێوه‌یه‌دا دوو قوتابخانه‌ی فیكریی هه‌یه‌، یه‌كێكیان ده‌ڵێت روسیا له‌ رێی لكاندنی نیمچه‌ دوورگه‌ی قرمه‌وه‌ یاسای نێوده‌وڵه‌تیی پێشێل كردووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ وانه‌یه‌كی توندی دابدرێت هه‌روه‌ك له‌ جه‌نگی سارددا روویدا، هه‌روه‌ك پێویسته‌ له‌سه‌رمان ناچاری بكه‌ین په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئۆكرانیا ببه‌ستێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش له‌ رێی په‌راوێزخستنی‌و سه‌پاندنی سزا به‌سه‌ریدا، خۆ ئه‌گه‌ر به‌و هۆیه‌وه‌ شكستی هێنا، ئه‌وا ده‌بێت ئه‌و باجه‌ی كه‌ پێویسته‌ بیده‌ین، تا ببێته‌ ده‌رفه‌تێك بۆ سه‌رله‌نوێ دابه‌شكردنه‌وه‌ی رۆڵه‌كان له‌ سیستمی جیهانیدا، ئه‌وه‌ بۆچوونێكی باوه‌ له‌ ریزه‌كانی دیموكراته‌ چه‌په‌كان‌و ئه‌و كۆمارییانه‌ی بڕوایان به‌ لیبراڵی نوێ هه‌یه‌. 
به‌ڵام بۆچوونی دووه‌م، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ من‌و كه‌مینه‌یه‌ك بڕوامان پێیه‌تی، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ روسیا وڵاتێكی به‌رفراوانه‌‌و به‌ته‌نگژه‌ی ناوخۆدا تێپه‌ڕ ده‌بێت، كه‌ له‌كۆتاییدا ده‌بێته‌ هۆی سه‌رله‌نوێ دامه‌زراندنه‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌. له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ له‌سه‌رمان به‌رگری له‌ خه‌ڵه‌تاندنی هێزی سه‌ربازیی بكه‌ین‌و په‌نا بۆ ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ نه‌به‌ین. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا پێویسته‌ روسیا بزانێت كه‌ ئه‌و بژارده‌یه‌ هه‌میشه‌ ده‌مێنێت‌و به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر جه‌نگێكی نوێی ساردی له‌گه‌ڵ بكه‌ین، ئه‌وا ئێمه‌ سه‌رده‌كه‌وین، به‌ڵام پیاوانی راسته‌قینه‌ی ده‌وڵه‌ت پێویسته‌ ئه‌و سنووره‌ بزانن كه‌ ناتوانن بیبه‌زێنن، له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌مریكا نییه‌ كه‌ روسیا ببێته‌ ده‌وڵه‌تێكی له‌ یه‌ك هه‌ڵوه‌شاوو داڕووخاو، وه‌ك ئه‌وه‌ی یۆگۆسلاڤیا له‌ دوای كه‌وتنی تیتۆ روویدا، هه‌ر له‌ سانت پترسبۆرگه‌وه‌ تا ڤلادیڤستۆك له‌ ململانێدا نوقم ده‌بن‌و ئه‌وروپا‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ئاسیاش تێوه‌ ده‌گلێن.
پێویست ناكات به‌شێوه‌یه‌ك له‌ روسیا بڕوانین كه‌ وڵاتێكه‌‌و ده‌كرێت ببێته‌ ئه‌ندامی ناتۆ، چونكه‌ ئه‌وه‌ شێتییه‌كه‌ی ده‌وروژێنێت‌و ئه‌و ته‌نگژه‌یه‌ قوڵ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ له‌ ئۆكرانیا رووبه‌ڕووی خۆرئاوا بۆته‌وه‌، به‌ڵكو ئامانج ده‌بێته‌ دۆزینه‌وه‌ی شێوازێكی دیپلۆماسی بۆ لێكدانی روسیا له‌گه‌ڵ سیستمی جیهانیدا، كه‌ هاوكاریی نێوان هه‌ردوو وڵات خۆش بكات.
ئێستا ئۆكرانیا بۆته‌ سیمبولی ئه‌و ته‌نگژه‌یه‌، له‌ هه‌مان كاتیشدا چاره‌سه‌ره‌ بۆ تێپه‌ڕاندنی كێشه‌كه‌، پێویسته‌ ئاماده‌بین بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هه‌ر نیازێك له‌ به‌كارهێنانی چاره‌سه‌ری سه‌ربازی، به‌ڵام پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ دیدێكی ئه‌منییه‌وه‌ سه‌یری مه‌سه‌له‌كه‌ بكه‌ین، بۆئه‌وه‌ی شێوازی دیپلۆماسی‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌كانمان پێكه‌وه‌ گرێ بده‌ین، ئه‌گه‌ر ویستمان سنوورێكی ئه‌منی بۆ ناتۆ له‌ به‌ری خۆرهه‌ڵاتی ئۆكرانیا بسه‌پێنین، ئه‌و سنووره‌ ته‌نها 300 میل له‌ مۆسكۆوه‌ دوور ده‌بێت، سه‌باره‌ت به‌ كره‌ملن-یش ئه‌وه‌ پێشهاتێكی مه‌ترسیدار‌و گۆڕانی سنووره‌، كه‌ له‌ ماوه‌ی جه‌نگی سارددا له‌ نێوان هه‌ردوو سه‌ربازگه‌كه‌دا به‌درێژایی 1000 میل له‌ خۆرئاوای رووباری ئه‌لبه‌وه‌ جێگیر كرابوو.
له‌ هه‌مان كاتدا سووربوونی روسیا له‌سه‌ر سه‌پاندنی سنووری ئه‌منی خۆی له‌ لای خۆرهه‌ڵاتی ئۆكرانیاوه‌، ئه‌و سنووره‌ ده‌كاته‌ ئاستی پۆڵه‌ندا‌و سلۆڤاكیا‌و مه‌جه‌رستان، ئه‌و وڵاتانه‌ش تائێستا زۆر باش سه‌رده‌می داگیركاریی روسیایان له‌ بیر ماوه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ به‌و گۆڕانكارییه‌ رازی نابێت، بۆ قه‌ره‌بووی ئه‌وه‌ش پێویسته‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌ ئۆكرانیا بڕوانین كه‌ وه‌كو پردێكه‌ له‌ نێوان په‌یمانی ناتۆ له‌ لایه‌ك‌و روسیا له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، نه‌ك وه‌كو ئه‌وه‌ی خاڵێكی ئه‌منی پێشه‌وه‌ بێت بۆ هه‌ردوولا، روسیا ده‌توانێت به‌شدار بێت له‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌ له‌ رێی ده‌ستبه‌ردابوون له‌ هه‌ندێك له‌ داخوازییه‌كانی به‌وه‌ی ئۆكرانیا بكاته‌ وڵاتێك له‌ ده‌وری خۆی، به‌ڵام ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و وڵاتانی ئه‌وروپا پێویسته‌ ده‌ستبه‌رداری هه‌وڵه‌كانیان بن به‌وه‌ی ئۆكرانیا بیكه‌نه‌ دوا درێژكراوه‌ی سیستمی ئه‌منیی خۆرئاوا، ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ ده‌كرێت ئۆكرانیا بكاته‌ وڵاتێك كه‌ هاوشێوه‌ی نه‌مسا‌و فنله‌ندا رۆڵی له‌ سیستمی جیهانیدا هه‌بێت، كه‌ ئازاد ده‌بێت‌و له‌توانایدا ده‌بێت ئیداره‌ی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری‌و سیاسییه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌ردوو لایه‌نی خۆرئاوا‌و روسیا بدات، به‌بێ ده‌ستوه‌ردانی حساباتی سه‌ربازی‌و هاوپه‌یمانیی ئه‌منی.
هه‌روه‌ها لایه‌نگرانی فراوانبوونی په‌یمانی ناتۆ وایده‌بینن كه‌ روسیا پێویست ناكات نیگه‌ران بێت له‌ ئه‌گه‌ری هێرشكردنه‌ سه‌ری له‌ لایه‌ن ناتۆوه‌، چونكه‌ هیچ نیازێك نییه‌ بۆ هێرشكردنه‌ سه‌ر مۆسكۆ، به‌ڵكو ئه‌زموونه‌كانی مێژوو سه‌رانی روسیا ناچار ده‌كات كه‌ له‌ چاودێریدا بن‌و توانای سه‌ربازیی دراوسێكانیان هه‌ڵبسه‌نگێنن، ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ی باسم كرد، ره‌نگه‌ دانوستان له‌ باره‌یه‌وه‌ زۆر سه‌خت بێت‌و ناتوانرێت ته‌نها به‌چوونه‌ ناو كره‌ملن‌و خستنه‌ سه‌ر مێزی گفتوگۆ به‌دی بهێنرێت، وه‌كو هه‌ر رێكه‌وتنێكی پێشوو له‌گه‌ڵ مۆسكۆ، ئه‌وه‌ پێویسته‌ به‌ تێگه‌یشتنێكی باش رۆحی روس‌و رێزگرتن له‌ مێژووی روسیا هه‌یه‌، له‌ هه‌مان كاتیشدا هێزی سه‌ربازیی پێویست بۆ ناچاركردنی روس بۆ دوور خستنه‌وه‌ی له‌و ئه‌گه‌ره‌ پێویسته‌.
* به‌هۆی جموجۆڵه‌كانمان له‌ سوریا، ئایا متمانه‌مان له‌لای روسیا له‌ده‌ستداوه‌؟
-له‌ ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌یدا له‌ ساڵی 2001 دا، پوتن هه‌وڵیدا وه‌كو شه‌ریكێكی ستراتیژی مامه‌ڵه‌ ئه‌گه‌ڵ ئه‌مریكا بكات، به‌تایبه‌تی له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی رێكخراوه‌ ئیسلامییه‌ توندڕه‌وه‌كاندا، به‌ڵام له‌و كاته‌وه‌ی ئه‌مریكا پاڵپشتی له‌ شۆڕشی پرته‌قاڵی كرد له‌ ئۆكرانیا له‌ ساڵی 2004 دا، پوتن ورده‌ ورده‌ بڕوای به‌خۆی هێنا كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان دژه‌ نه‌ك شه‌ریك، هه‌روه‌ك هاته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ ئه‌مریكا به‌رژه‌وه‌ندی خۆی له‌ لاوازبوونی روسیادا ده‌بینێ، به‌و شێوه‌یه‌ش پوتن وه‌كو هه‌ر ركابه‌رێكی وه‌ك چین‌و وڵاتانی دیكه‌ له‌ ئه‌مریكای ده‌ڕوانێ.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌وه‌ پێكهێنانی په‌یوه‌ندی باشتر له‌ نێوان ئه‌مریكا‌و روسیا ره‌ت ناكاته‌وه‌، هاندانه‌كانی پوتن بۆ هه‌ماهه‌نگی له‌ئێستادا به‌ره‌و كزبوون ده‌چێت‌و له‌و كاته‌ كه‌متر بۆته‌وه‌ كه‌ له‌ ساڵی 2001 دا باسی هاوبه‌شی ستراتیژی نێوان هه‌ردوو وڵات هه‌بوو، ئه‌وه‌ی ئێستاش به‌ره‌نگاری ده‌بینه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایا وڵاتان ده‌توانن چاو به‌هه‌ڵسه‌نگاندنی ره‌وشی ئێستا‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ دژبه‌یه‌كه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵاتدا بخشێننه‌وه‌؟
*ئه‌گه‌ر تۆ خاوه‌ن بڕیار بوویتایه‌، ئایا له‌ به‌رامبه‌ر كه‌مترین هه‌ماهه‌نگی له‌ ئیداره‌دانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، ئۆكرانیات راده‌ستی روسیا ده‌كرد؟ 
-نه‌خێر، من پێم باشه‌ ئۆكرانیا سه‌ربه‌خۆ بێت‌و له‌ رووی سه‌ربازیشه‌وه‌ سه‌ر به‌ كه‌س نه‌بێت، ئه‌گه‌ر ناوچه‌ی دۆنباس له‌ ئۆكرانیا داببڕین، ئیدی ئه‌و وڵاته‌ تا هه‌تایه‌ دوژمنی روسیا ده‌بێت، چاره‌سه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ به‌ دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌یه‌ك بۆ پێدانی جۆرێك له‌ ئۆتۆنۆمی ئه‌و یاخی بووانه‌، كه‌ له‌ ململانێ سه‌ربازییه‌كاندا ده‌نگیان هه‌بێت‌و له‌ هه‌مان كاتیشدا سه‌ر به‌ ئیداره‌ی ئۆكرانیا بن.
*له‌ مه‌سه‌له‌ی ئۆكرانیادا من بۆچوونی تۆ وه‌ك بۆچوونی ئۆباما ده‌بینم. 
-ئێمه‌ له‌ ئامانجی هاوشێوه‌ بۆ پاراستنی سه‌ربه‌خۆیی ئۆكرانیا ناكۆك نین، له‌ رووی ته‌كنیكه‌وه‌ ئۆباما ده‌یه‌وێت روسیا ناچار بكات به‌ مه‌سه‌له‌كه‌ رازی بێت، به‌ڵام من هه‌وڵ ده‌ده‌م روسیا بكه‌مه‌ شه‌ریكێكی چاره‌سه‌ره‌كه‌.

خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ ده‌می گۆڕانكارییه‌كاندا
*دیدی تۆ ده‌رباره‌ی ئه‌و سیاسه‌ته‌ چییه‌، كه‌ پێویسته‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بیگرێته‌به‌ر؟
-پێموایه‌ قسه‌ی زۆر له‌سه‌ر هه‌بوونی هێڵی سوور له‌ سوریا، لادانێكی ته‌كنیكی بوو، كێشه‌ زیاتر قوڵه‌كه‌ نه‌بوونی دیدێكی ستراتیژی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بوو، سروشتی ململانێكه‌ له‌ نێوان گروپه‌ جیاوازه‌كاندا پێویستی به‌ تێگه‌یشتن هه‌یه‌، له‌ سوریا ئیسلام‌و سوننه‌‌و شیعه‌‌و كورد‌و دروز‌و عه‌له‌وی هه‌یه‌، هه‌ر یه‌كێك له‌و تایه‌فانه‌ به‌دوای به‌دیهێنانی ئامانجه‌كانیان‌و بۆ دوورخستنه‌وه‌ی ئه‌وانی دیكه‌، تێكه‌ڵه‌ی ململانێكانن كه‌ ئێستا سوریا به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت، له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌جوڵێنرێت، ململانێی كۆنی نێوان شیعه‌‌و سوننه‌، ئه‌بێته‌ هۆی جۆرێك له‌ به‌ریه‌ككه‌وتن‌و دوژمنایه‌تی له‌ نێوان تایه‌فه‌ جیاوازه‌كاندا، به‌ڵام ئه‌وه‌ تاكه‌ هۆكار نییه‌ بۆ ئه‌م دابه‌شبوونه‌وه‌ی ئێستا، عه‌له‌وییه‌كان تیمێكن له‌ شیعه‌‌و به‌ سه‌رسه‌خت ترین دوژمنی داعش داده‌نرێن، كه‌ نوێنه‌ری نموونه‌یه‌كی توندڕه‌وی فیكری سوننه‌ ده‌كات، به‌ڵام عه‌له‌وییه‌كان له‌ هه‌مان كاتدا له‌ دژی هه‌ر چاره‌سه‌رێكی دیموكراتی له‌ سوریا ده‌وه‌ستنه‌وه‌.
ئه‌و تێكه‌ڵاوییه‌ له‌ سوریا، به‌هۆی ده‌ستوه‌ردانی هێزی بیانییه‌وه‌ مه‌ترسیدار تر ده‌بێت، بۆ نموونه‌ سێ هۆكار له‌ پشت هه‌وڵه‌كانی روسیاوه‌ن، یه‌كه‌م هه‌وڵدان بۆ گۆڕینی بارودۆخه‌كه‌ كه‌ بووه‌ هۆی جه‌نگی نێوان عه‌ره‌ب‌و ئیسرائیل له‌ 1973 دا، ئه‌وه‌ش هۆكار بوو بۆ كه‌مبوونه‌وه‌ی رووبه‌ری ده‌سه‌ڵاتی روس له‌ناوچه‌كه‌دا، دووه‌میان له‌ پێناوی پاراستنی بنكه‌ ده‌ریاییه‌كه‌ی له‌ لازقیه‌، سێیه‌میشیان‌و له‌ پێش هه‌موو شتێك، بۆ چاودێریكردنی چالاكیی رێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌كان، كه‌ ره‌نگه‌ له‌ رێی ناوچه‌ی قۆقازه‌وه‌ له‌داهاتوودا بگاته‌ روسیا.
ئه‌گه‌ر رژێمی ئه‌سه‌د بڕوخێت، ئه‌و رێكخراوانه‌ له‌و بۆشاییه‌ سوودمه‌ند ده‌بن، به‌ڵام ئێران كه‌ پاڵپشتی ئه‌سه‌د ده‌كات، ته‌نها له‌ چوارچێوه‌ی هاوپه‌یمانییه‌كی شیعیدا نییه‌، به‌ڵكو خه‌و ده‌بینێت به‌ زیندووكردنه‌وه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی كۆنی فارسی، كه‌ سنووره‌كه‌ی له‌ چینه‌وه‌ بۆ قوڵایی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بوو، به‌ڵام ئامانج له‌ هه‌ڵوێستی ئه‌مریكی له‌ نێو ئه‌و ململانێیانه‌دا، حكومه‌تێكی یه‌كێتیی نیشتمانیی بوو كه‌ بتوانێت ئیداره‌ی سوریایه‌كی یه‌كگرتوو بكات، به‌ڵام ده‌رباره‌ی ئه‌و تایه‌فه‌ عرقی‌و گروپه‌ ئایینییه‌ جۆراوجۆرانه‌وه‌ له‌ سوریا، رازی بوون به‌ هه‌ڵبژاردنێكی نیشتمانیی له‌ ئارادا نییه‌، چونكه‌ هه‌موویان بڕوایان به‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌نها یه‌ك تیم له‌و ململانێیه‌دا سه‌ر ده‌كه‌وێت‌و شكستخواردووه‌كانیش دووچاری چاره‌نووسی پاكتاوی عرقی ده‌بنه‌وه‌.
له‌به‌رئه‌وه‌ باشترین چاره‌سه‌ر بۆ كۆكردنه‌وه‌ی ئاسۆكانی دیموكراتی لێره‌‌و حه‌قیقه‌تی ره‌وشی سوریا، دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ته‌ له‌سه‌ر بنه‌مای كانتۆن‌و دابه‌شكردنی وڵات بۆ چه‌ند ناوچه‌یه‌ك به‌پێی ئه‌و تایه‌فه‌یه‌ی لێیه‌تی، دوای ئه‌وه‌ ده‌كرێت هه‌ڵبژاردن له‌ هه‌ر كانتۆنێك له‌و كانتۆنانه‌ رێك بخرێت، بۆ هه‌ڵبژاردنی هه‌ر كه‌سێك كه‌ گوزارشت له‌ بۆچوونی ئه‌و گروپه‌ی سوریا بكات كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ی خۆی هه‌یه‌تی، له‌ ده‌ستپێكردنی ئه‌و كاره‌شه‌وه‌، ده‌توانرێت به‌ دوو رێگادا بڕۆین.
ده‌وڵه‌تی سوریا به‌ سیستمی فیدراڵی كه‌ ده‌ستوور رێگه‌ی پێ بدات‌و بتوانێت پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنی نیشتمانیی رێكبخات، مافی كه‌مینه‌كان دابین بكات‌و له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی كاتدا ئامانجه‌كانی به‌دی بهێنێت. 
ره‌خساندنی ده‌رچه‌یه‌ك بۆ به‌شار ئه‌سه‌د، كه‌ له‌ ئاینده‌دا ناتوانێت سه‌ركرده‌ی هه‌موو سوریای یه‌كگرتوو بێت، به‌ڵام ده‌توانێت به‌ سه‌رده‌مێكی راگوزه‌ر رازی بێت كه‌ ماوه‌كه‌ی له‌ نێوان 10 بۆ 12 مانگدا بێت، پاشان له‌ رێگه‌یه‌وه‌ به‌ره‌و به‌شی عه‌له‌وییه‌كانی وڵات بكشێته‌وه‌‌و دواتر به‌ یه‌كجاریی سوریا به‌جێبهێڵێت.
ئه‌گه‌ر ئه‌م هه‌وڵانه‌ دران، ئه‌وا ئه‌گه‌ری زۆره‌ روسیا به‌هه‌ماهه‌نگی رازی ببێت‌و تاكه‌ ده‌رچه‌ بۆ بونیاتنان، دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌رێكی ناوخۆی یه‌كلاكه‌ه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و هێزه‌ بیانیانه‌ سه‌رپه‌شتی بكه‌ن، كه‌ ئێستا له‌ سوریا ململانێ ده‌كه‌ن، پێموایه‌ جۆن كیری وه‌زیری ده‌روه‌ی ئێستا ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ك به‌دی بهێنێت، ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ سه‌ربازییه‌ی ئێستا له‌ سوریا له‌ دژی رێكخراوی داعش هه‌یه‌، ره‌نگدانه‌وه‌ی خراپییه‌كانی ئه‌و وڵاته‌یه‌، چونكه‌ ئه‌و هه‌وڵانه‌ی له‌ ئارادان مه‌سه‌له‌یه‌كی بنچینه‌یی فه‌رامۆش كردووه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ سه‌ربازییانه‌ له‌ دژی داعش سه‌ركه‌وتوو بن، كێشه‌ی دیاریكردنی لایه‌نی ده‌سه‌ڵاتدار له‌و شوێنانه‌ی ئێستا داعش داگیری كردوون ده‌بێت، هه‌روه‌ها هه‌وڵه‌كان چاوپۆشی ده‌كه‌ن له‌ سروشتی هێزه‌ سه‌ربازییه‌ به‌شداره‌كان بۆ له‌ناوبردنی داعش، سه‌ره‌ڕای جۆری ئه‌و هێزانه‌‌و پاشینه‌كانیان كه‌ ده‌بنه‌ شتێكی سه‌ره‌كی له‌ بنیاتنانی سیاسی له‌ ئاینده‌یدا له‌ دوای له‌ناوبردنی داعش.
ئێمه‌ به‌ناوی سه‌روه‌ری ده‌وڵه‌تی عیراقه‌وه‌، مه‌شق به‌سوپای عیراق ده‌كه‌ین، به‌ڵام زۆربه‌ی كات ئه‌و سوپایه‌ سه‌ر به‌ تایه‌فه‌یه‌كی شیعه‌یه‌‌و حكومه‌تی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ به‌غدا سه‌ر به‌ تارانه‌‌و هه‌ر ناوچه‌یه‌كی سه‌ر به‌ رێكخراوی داعش‌و شیعه‌ سه‌ركه‌وتوو بێت له‌ وه‌رگرتنه‌وه‌ی، له‌ ئاینده‌دا هاوكار ده‌بێت بۆ فراوانبوونی هیلالی گه‌وره‌ی شیعه‌ كه‌ له‌ تارانه‌وه‌ به‌ره‌و به‌غدا‌و به‌یروت درێژ بۆته‌وه‌، ئه‌وه‌ش له‌ چوارچێوه‌ی هه‌وڵه‌كانی ئێران بۆ دامه‌زراندنی ئیمپراتۆرییه‌كه‌ی، هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ ده‌بێت، ئه‌وه‌ش شتێكه‌ سوننه‌ لێی ده‌ترسێت، به‌تایبه‌تی عه‌ره‌بستانی سعودی‌و به‌هه‌ر نرخێك بێت رێگری له‌ روودانی ده‌كه‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ ئامانجه‌ سه‌ربازییه‌كانی ئێستامان له‌گه‌ڵ ئامانجه‌ ستراتیژییه‌ درێژ خایه‌نه‌كاندا ناگونجێت، كه‌ پێویسته‌ لێی بڕوانین.
پێویسته‌ رێكخراوی داعش تێكبشكێنرێت، به‌ڵام چۆن‌و له‌سه‌ر ده‌ستی كێ؟ سوننه‌ یان شیعه‌؟ توندڕه‌وه‌كان یان میانڕه‌وه‌كان؟ ئه‌و پرسیارانه‌ داهاتووی ناوچه‌كه‌ دیاری ده‌كه‌ن، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مریكاشه‌ كه‌ هێزی سه‌ربازیی سوننه‌ ئه‌ركی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی داعش بگرێته‌ ده‌ست، تا هاوسه‌نگییه‌كی سه‌ربازیی له‌ نێوان سوننه‌‌و شیعه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بێت، به‌تایبه‌تی سه‌باره‌ت به‌ پارێزگای ئه‌نبار له‌ عیراق، پێویسته‌ هێزه‌ سوننه‌كان كۆنترۆڵی بكه‌ن، به‌ڵام ئایا ده‌توانین ئه‌و هێزانه‌‌و پاڵپشته‌كانیان دیاری بكه‌ین؟ ئه‌وه‌ش بژارده‌یه‌كی راسته‌قینه‌یه‌ له‌ قۆناغی داهاتوودا.
*ئۆباما وتی كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر هاوپه‌یمانه‌ سوننه‌كانمان رێگایه‌ك بدۆزنه‌وه‌ بۆ دابه‌شكردنی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌گه‌ڵ ئێران.
-سه‌قامگیری ناوچه‌كه‌‌و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئێران، له‌و به‌ره‌نگارییانه‌ ده‌چێت كه‌ دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانی له‌گه‌ڵ یه‌كێتیی سۆڤێت تووشی بووین، كه‌ له‌گه‌ڵیدا پشتمان به‌ست به‌ سیاسه‌تی (كینان) بۆ قۆرخ كردن، ئێستا ئێران له‌سه‌ر دوو ئاست كار ده‌كات، له‌ لایه‌ك وه‌كو ده‌وڵه‌تێك هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات كه‌ به‌پێی یاسای نێوده‌وڵه‌تیی ماف‌و پارێزگاری هه‌یه‌، له‌ هه‌مان كاتیشدا وه‌كو قه‌واره‌یه‌كی ئایدیۆلۆژی ره‌فتار ده‌كات، كه‌ پشتیوانی له‌ گروپه‌ توندڕه‌وه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ لوبنان‌و فه‌له‌ستین تا ده‌گاته‌ سوریاو یه‌مه‌ن ده‌كات، مه‌رجی سه‌ره‌كی بۆ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری سیاسی له‌گه‌ڵ ئێران، كۆتاییهێنانه‌ به‌سیاسه‌تی ته‌ریبی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی وه‌كو قه‌واره‌ ده‌یكات.
هه‌رگیز ناتوانین قه‌ناعه‌ت به‌ سعودییه‌كان بكه‌ین بۆ به‌شكردنی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌گه‌ڵ ئێران، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئێران 150 هه‌زار مووشه‌كی له‌ لوبنان داناوه‌‌و میلیشیای گه‌وره‌ی له‌ رووی ژماره‌‌و چه‌كه‌وه‌ له‌ ژێر ده‌ستداه‌یه‌، وه‌كو حزبوڵڵا له‌ لوبنان، هه‌روه‌ها میلیشیای دیكه‌ له‌ یه‌مه‌ن‌و عیراق‌و سوریا، پێویسته‌ ئێران رێزگرتنی سنووری نێوان وڵاتان فێربێت‌و ده‌ستبه‌رداری هه‌وڵه‌كانی بێت بۆ كۆنترۆڵكردنی ناوچه‌كه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بكات، ئه‌وا ئێران ده‌بێته‌ وڵاتێكی كه‌مێك سه‌قامگیر له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا،  به‌ڵام سه‌ره‌تا ده‌بێت بڕیار بدات به‌وه‌ی كه‌ ئایا ده‌یه‌وێت وه‌كو ده‌وڵه‌ت بێت یان قه‌واره‌یه‌ك كه‌ هه‌وڵی به‌دیهێنانی ئامانجه‌كانی ده‌دات.
پێده‌چێت ئیداره‌ی ئه‌مریكا پێیوابێت كه‌ ئێستا ده‌توانێت دانوستان بكات بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی كێشه‌كان له‌ نێوان لایه‌نه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، به‌تایبه‌تی له‌ مه‌سه‌له‌ی دژایه‌تی‌و نه‌بوونی متمانه‌ له‌ نێوان ئێران‌و عه‌ره‌بستانی سعودی، له‌ رێی ته‌ركیز كردنه‌ سه‌ر لایه‌نی ئایینی‌و ده‌روونی له‌و ململانێیه‌دا، به‌ڵام تائێستا هه‌وڵه‌كانی ئه‌مریكا ئه‌و بۆچوونه‌ی دروست كردووه‌ كه‌ ستراتیژه‌كه‌ی له‌ناوچه‌كه‌دا پاشه‌كشه‌ی كردووه‌، سه‌ركه‌وتنی ئێران له‌سه‌ر ئاستی جوگرافی‌و سیاسی‌و كه‌ ملدانی ئه‌مریكایه‌ بۆ ئامانجه‌ ئه‌تۆمییه‌كانی. خێرا بووه‌ سه‌رهه‌ڵدانی دوو سه‌ربازگه‌، یه‌كێكیان پشتی به‌فیكر‌و پره‌نسیپی سیاسی به‌ستووه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ ماوه‌ی سه‌ده‌ی 17 دا له‌ ئه‌وروپا له‌گه‌ڵ رێكه‌وتننامه‌ی ئاشتی (وستفالیا) ده‌ركه‌وت، له‌به‌رامبه‌ریشدا گروپه‌ چه‌كداره‌كان چه‌مكی ده‌وڵه‌ت ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌‌و خه‌و به‌ به‌دیهێنانی ئامانجه‌كانی وه‌كو خه‌لافه‌ت‌و ئیمپراتۆریه‌ته‌وه‌ ده‌بینن، ئێران له‌سه‌ر هه‌ردوو ده‌ستوره‌كه‌ ئیش ده‌كات‌و له‌ هه‌ر خاڵێكدا كه‌ دوو هێزی ململانێكاری توند هه‌بێت، ئه‌وا ده‌بێته‌ خوڵقاندنی ره‌وشێكی فشه‌ڵ، ئه‌وه‌ وا ده‌خوازێت كه‌ ده‌بێت هاوسه‌نگی بسه‌پێنرێت‌و ئه‌گه‌ر ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌و رۆڵه‌ نه‌بینێت، ئه‌وا رۆڵی لایه‌نی دیكه‌ ده‌رده‌كه‌وێت‌و ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ مایه‌ی ناسه‌قامگیری له‌ئاینده‌دا.  
*به‌ڵام ده‌بێت سه‌رۆكی ئه‌مریكا چی بكات تا قه‌ناعه‌تیان پێ بكات به‌وه‌ی رێگه‌ به‌كه‌س نادرێت كه‌ هه‌ژموونی خۆی به‌سه‌ر خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا بسه‌پێنێت؟
-یه‌كه‌م پێویسته‌ له‌سه‌ری كه‌ قه‌ناعه‌ت به‌ سه‌ركرده‌كانی ئێران بكات به‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانمان له‌گه‌ڵیان ستراتیژییه‌‌و فشه‌ڵ‌و كاتیی نین، په‌یوه‌ندی دیپلۆماسی ئه‌زموونی تاقیكردنه‌وه‌ی نیازپاكی یان تۆبه‌ كردن له‌ گوناهه‌كانی رابردوو نییه‌، به‌ڵو بریتییه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌یه‌ك بۆ هاوسه‌نگی له‌ نێوان به‌رژه‌وه‌ندییه‌كاندا‌و پێویسته‌ له‌سه‌ر ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بگاته‌ نه‌یاره‌كانی، به‌تایبه‌تی ئێران، په‌یامی داهاتوو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناكرێت به‌دیهێنانی په‌یوه‌ندی باش له‌گه‌ڵ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی به‌وه‌كاله‌ت‌و پشتیوانی له‌ تیرۆر‌و پێكهێنانی قه‌واره‌ی توندڕه‌و له‌ لوبنان‌و سوریا‌و عیراق‌و یه‌مه‌نی له‌گه‌ڵدا بێت، ئێوه‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌تێكی گرنگن‌و ئێمه‌ ئاماده‌ین مامه‌ڵه‌تان له‌گه‌ڵ بكه‌ین، به‌ڵام حوكم له‌سه‌ر كرده‌وه‌كانتان ده‌ده‌ین نه‌ك قسه‌كانتان.
له‌و حاڵه‌ته‌شدا ده‌كرێت ئێرانییه‌كان له‌ پێشینه‌ی خۆیات بگۆڕن، به‌ڵام زۆرجار ئه‌گه‌ر جوڵه‌یه‌كیان له‌ ئێمه‌ بینی نه‌ك وتار‌و قسه‌، ئه‌وانیش ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام سعودییه‌كان بڕوایان وایه‌ كه‌ له‌ كۆتاییدا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان چۆك دا ده‌دات بۆ هه‌ژموونی ئێران له‌ناوچه‌كه‌دا، یان لانیكه‌م سه‌رۆكی ئه‌مریكا به‌مه‌به‌ستی رزگار كردنی هاوپه‌یمانه‌كانی، هێزی زۆر ره‌وانه‌ ناكات، ئیدی مادام به‌و شێوازه‌ بیر ده‌كه‌نه‌وه‌، ئێمه‌ ناتوانین كاریگه‌ریمان له‌سه‌ر ستراتیژیان هه‌بێت، دۆستایه‌تی مێژووی نێوانمان ده‌روازه‌یه‌كمان بۆ ده‌ڕه‌خسێنێت بۆ په‌یوه‌ندیكردن له‌گه‌ڵیاندا، به‌ڵام هیچ سه‌ركرده‌یه‌ك له‌ جیهاندا نییه‌ كه‌ بڵێت: ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من سه‌رسامم به‌ وڵاته‌كه‌تان، هه‌ندێ شت ده‌كه‌م كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی وڵاته‌كه‌م بڕوام پێی نییه‌.
*ئایا پێتوایه‌ كه‌ رێكه‌وتننامه‌ی ئێران به‌ چه‌مكه‌ فراوانه‌كه‌یه‌وه‌ قابیلی سه‌ركه‌وتن بێت؟
-بیردۆزه‌ی من له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا، هه‌میشه‌ خۆی له‌ گرێدانی نێوان شه‌رعی‌و هێزدا بینیوه‌ته‌وه‌، ئه‌و ته‌نگژه‌یه‌ی ئێران دروستی كردووه‌، له‌ گرێدانی توانای ئه‌تۆمی‌و چاوچنۆكییه‌كانی ئیپریالیزم‌و سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ بۆ پاڵپشتی كردنی گروپه‌ چه‌كداره‌كان خۆی بینیه‌وه‌ته‌وه‌‌و له‌ ساته‌وه‌ختی ئیمزا كردنی رێكه‌وتننامه‌كه‌دا،  ئێران ئه‌وه‌ی به‌دیهێنا كه‌ مه‌به‌ستیه‌تی‌و له‌ عیراق‌و سوریا‌و لوبنان‌و یه‌مه‌ن ململانێكانی به‌ناڕاسته‌وخۆ به‌ڕێوه‌ ده‌برد.
پێویست بوو پرۆسه‌ی لابردنی سزاكانی سه‌ری به‌ مه‌رجی زیاتر بێت له‌وه‌ی ته‌نها كه‌مكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی پیتاندنی یۆرانیۆم له‌ دامه‌زراوه‌ ئه‌تۆمییه‌كانی‌و كه‌مكردنه‌وه‌ی ژماره‌ی سه‌نته‌ر فیوچ بێت به‌شێوه‌یه‌كی كاتی، به‌ڵكو پێویست بوو لابردنی سزاكان به‌مه‌رجی په‌یوه‌ست بوون بێت به‌هه‌ندێك له‌ پابه‌ندبوونه‌ ساسییه‌كانی، به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ قه‌واره‌ چه‌كداره‌ نایاسایه‌كانی وه‌كو حزبوڵڵاوه‌ هه‌یه‌، پێموایه‌ ده‌بێت پابه‌ندی پره‌نسیپی وریایی مامه‌ڵه‌كردن بین له‌گه‌ڵ هه‌موو خه‌ونه‌ ئه‌تۆمیه‌كان‌و ئێران‌و گرێدانی به‌ خه‌ونی ئیمپریالی‌و فیكری ئایینیه‌وه‌، له‌ چوارچێوه‌ی هه‌وڵه‌كانی بۆ كۆنترۆڵكردنی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌ڵام بۆچوونی ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ركه‌وتنی دانوستانی دیاریكراو ده‌رباره‌ی توانای سه‌ربازیی، ده‌بێته‌ هۆی ده‌رچه‌ی ده‌روونی‌و گۆڕینی شێوازی بیركردنه‌وه‌یان، ئه‌وه‌ش نه‌زانییه‌ له‌ مێژووی ئێرانی ئیمپریالی به‌درێژایی 2000 ساڵی رابردوو. 
*ئه‌گه‌ر به‌ده‌ست تۆ بوایه‌، ئایا لاپه‌ڕه‌ی رێكه‌وتننامه‌ی ئێرانت ده‌دڕاند؟
-نه‌خێر ئه‌وه‌ ناكه‌م، ئه‌گه‌ر ره‌وشه‌كه‌ باش بوایه‌ یان خراپ، له‌ هه‌موو حاڵه‌ته‌كاندا ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ ئه‌مرێكی واقیعه‌‌و ئێستا هه‌یه‌‌و له‌ رێی سازش كردنه‌وه‌، هه‌موو لایه‌نه‌كان هه‌وڵیاندا له‌گه‌ڵی بگونجێن، چی له‌ دڕاندنی لاپه‌ڕه‌ی رێكه‌وتننامه‌ به‌ده‌ستده‌هێنین؟ گه‌وره‌ترین سازش لابردنی سزاكانه‌‌و ئێمه‌ش وامان كرد‌و ته‌واو، ئێستاش ده‌ستبه‌رداربوون له‌ رێكه‌وتننامه‌كه‌، ئێران ئازاد ده‌كات له‌ هه‌مووو پابه‌ندبوونه‌كان‌و له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان زیاتر ده‌ستكه‌وتی ده‌بێت، به‌ڵام ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا جیهانێكی دوو جه‌مسه‌ری خوڵقاند‌و هاوسه‌نگیی له‌ نێوان ئه‌و دوو هێزه‌دا له‌ناوچه‌كه‌، بێگومان كارێكی سه‌خته‌، به‌تایبه‌تی كاتێك هه‌موان پێیانوایه‌ كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ هه‌وڵی پاشه‌كشه‌دایه‌ له‌ ناوچه‌كه‌، له‌ كۆتایی رێگه‌كه‌شدا ده‌بێت بگه‌ینه‌ هه‌ندێك لێكتێگه‌یشتن له‌گه‌ڵ ئێراندا، به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ ئێمه‌ رووبه‌ڕووی به‌ره‌نگارییه‌كی هاوشێوه‌ی وه‌كو له‌گه‌ڵ یه‌كێتیی سۆڤێت له‌ 1945 ده‌بینه‌وه‌، پێویسته‌ له‌سه‌رمان كه‌ ئێران له‌ چوارچێوه‌ی سنووری نه‌ته‌وه‌یی بهێڵینه‌وه‌‌و پێویسته‌ هانده‌ربین بۆئه‌وه‌ی وه‌كو ده‌وڵه‌ت ره‌فتار بكات نه‌ك وه‌كو قه‌واره‌یه‌كی ئایدیۆلۆژی، ناتوانین ده‌سته‌وستان بین له‌ به‌رده‌م حاڵه‌تێكی بۆشایی تا له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بیقۆزنه‌وه‌، پێویسته‌ قۆناغی كۆنترۆڵكردنی ئێران هه‌بێت، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا پێویسته‌ داعش له‌ ناوببه‌ین كه‌ وه‌كو نوێنه‌ری سوننه‌ خۆی نمایش ده‌كات.
ئه‌گه‌ر ئێران رازی بوو به‌وه‌ی وه‌كو ده‌وڵه‌ت ره‌فتار بكات، ئه‌وا ئه‌گه‌ری هاوكاریكردن له‌گه‌ڵیدا هه‌یه‌‌و په‌یوه‌ندیمان له‌گه‌ڵیدا جێگیر‌و به‌ردار ده‌بێت، هه‌روه‌ها ده‌بێت روسیاش بانهێشت بكرێت بۆ به‌شداریكردن له‌و هه‌نگاوه‌ دیپلۆماسیه‌دا.
*گونجاوترین چاره‌سه‌ر چییه‌ بۆ به‌دیهێنانی ئاشتی له‌ نێوان ئیسرائیل‌و عه‌ره‌ب؟
-ململانێی سوریا‌و ده‌وروبه‌ری به‌ ئاڵۆز وه‌سف ده‌كرێت، ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی ئاڵۆزتر كردنی چاره‌سه‌ری دوو ده‌وڵه‌تی فه‌له‌ستین‌و ئیسرائیل، چۆن وڵاتێكی بچووك ده‌توانێت له‌و ناوچه‌یه‌ رزگاری ببێت كه‌ له‌ سوریا‌و عیراق داڕووخاوه‌‌و توانایان نییه‌ سه‌روه‌ری‌و یه‌كێتیی خۆیان بسه‌پێنن، ئه‌وه‌ش به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌سته‌مه‌ كه‌ بتوانن به‌شداریی له‌ دابینكردنی ئاسایشی ناوچه‌كه‌دا بكه‌ن، چۆن ده‌توانرێت دانوستان له‌گه‌ڵ لایه‌نكێكی فه‌له‌ستینی‌و ئیسرائیلدا بكرێت تا ئاشتییه‌كی گشتگیر مسۆگه‌ر ببێت؟ ئه‌گه‌ر رێكه‌وتننامه‌ی ئاشتی به‌وه‌ وه‌سف بكرێت كه‌ (كۆتایی)یه‌، ئه‌وا تۆ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ كێشه‌ت خوڵقاند، هۆكاره‌كه‌شی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ تۆ به‌ (كۆتایی) وه‌سفت كرد.
ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئیسرائیل دانوستان بكرێت بۆ چاره‌سه‌ری كۆتایی‌و نه‌ته‌نیاهۆ پێی رازی بوو، ئه‌وا له‌و حاڵه‌ته‌دا حیكمه‌ته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پرسیار بكه‌ین، كام وڵاتی عه‌ره‌بی له‌ توانایدایه‌ به‌رگری له‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ بكات؟ ئایا شای سعودیه‌ ئه‌وه‌نده‌ بوێره‌ كه‌ له‌ به‌رده‌می خه‌ڵكدا بڵێت: ئێمه‌ له‌و زه‌وییه‌ عه‌ره‌بییانه‌ بۆ هه‌تا هه‌تا سازشمان كرد؟ ئایا  گوێت لێبووه‌ كه‌ وڵاتێكی عه‌ره‌بی داوای چاره‌سه‌ری كۆتایی ئه‌و ململانێیه‌ بكات؟
 ده‌كرێت هه‌ندێك ئامۆژگاری نه‌ته‌نیاهۆ بكرێت بۆ دامه‌زراندنی حكومه‌تێك له‌ كه‌رتی خۆرئاوا به‌ تاك لایه‌نه‌‌و له‌ رێگه‌ی پێدانی زۆرترین سه‌روه‌ری بۆ فه‌له‌ستینییه‌كان بیپارێزێت، پاشان ئیسرائیلییه‌كان كه‌متر له‌ كاروباری فه‌له‌ستینییه‌كان ده‌ستوه‌ربده‌ن، به‌ڵام دۆسێی دیكه‌ی هه‌ڵپه‌سێردراوی وه‌كو قودس‌و گه‌ڕانه‌وه‌ی په‌نابه‌ران، پێویسته‌ به‌ جیا به‌شێك بن له‌ دانوستانی دیكه‌، منیش پێموایه‌ كه‌ ئۆباما پلانێكی ورد داده‌نێت، پێش ئه‌وه‌ی كۆشكی سپی به‌جێبهێڵێت، بۆئه‌وه‌ی دواتر جێبه‌جێ بكرێت.
*به‌ڵام حكومه‌تی ئیسرائیلی گوێ له‌و پێشنیازه‌ ناگرێت.
-هه‌رگیز حكومه‌تی ئیسرائیل زۆرینه‌ی به‌ده‌ست نه‌هێناوه‌ كه‌ دوو یان سێ كورسی په‌رله‌مان تێبپه‌ڕێنێت، له‌به‌رئه‌وه‌ ره‌وشی سیاسی هه‌میشه‌ فشه‌ڵ ده‌بێت‌و له‌ هه‌ركاتێكدا مه‌ترسی كه‌وتنی له‌سه‌ره‌، بۆیه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر ئه‌و حكومه‌ته‌ كه‌ له‌ هه‌موو كاتێكدا كێبه‌ركێی ورد سه‌خت بكات بۆ سه‌لماندنی ئه‌و بژارده‌یه‌ی باشترینه‌، ئه‌و وانه‌یه‌ش له‌ كاتی دانوستان له‌گه‌ڵ گۆڵد مائیر فێر بووم.
*ئایا سه‌رسه‌خت بوو؟
-شتێكه‌ باوه‌ڕ ناكرێت، له‌ هه‌موو به‌رگرییه‌كی داماڵیم، چونكه‌ وه‌كو دایكێك یان داپیره‌یه‌كی به‌سۆز‌و میهره‌بان وابوو، به‌تایبه‌تی كاتێك له‌ به‌رده‌م كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن ده‌رده‌كه‌وت، له‌به‌رئه‌وه‌ نه‌متوانی به‌سه‌ریدا زاڵ ببم.
*ئایا پێتوایه‌ كه‌ تا ئێستاش چاره‌سه‌ری دوو ده‌وڵه‌ت واقیعییه‌؟
-دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی فه‌له‌ستینی به‌شێكی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌و پێشنیازه‌ی پێی ده‌وترێت دامه‌زراندنی دوو ده‌وڵه‌ت، ئه‌وه‌ش پێشنیازێكه‌ بۆ كۆتاییهێنان به‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ی خۆی له‌ جه‌نگی به‌رده‌وامی شه‌قام ده‌بینێت له‌ لایه‌ن فه‌له‌ستینییه‌كانه‌وه‌ له‌ دژی داگیركاری ئیسرائیلی، ئامانجی دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری كۆتایی به‌دانوستانی نێوان ئیسرائیل‌و سه‌ركرده‌ فه‌له‌ستینییه‌كان ده‌بێت‌و ئه‌نجومه‌نی ئاسایش له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان پشتیوانی لێده‌كات، له‌گه‌ڵ وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.
من له‌گه‌ڵ ئه‌و بیرۆكه‌یه‌دام، به‌ڵام تائێستا رووبه‌ڕووی چه‌ند ئاسته‌نگێك بۆته‌وه‌‌و نه‌توانراوه‌ به‌سه‌ریدا زاڵ بین، ئه‌و كێشه‌ درێژخایه‌نه‌ش وه‌كو رابردوو قورسه‌، وێڕای مه‌سه‌له‌ی سنوور له‌ نێوان هه‌ردوو وڵاتدا تا ئاستێك روونه‌، به‌ڵام مه‌سه‌له‌ هه‌ڵپه‌سێردراوه‌كانی دیكه‌ی وه‌كو گه‌ڕانه‌وه‌ی په‌نابه‌ران‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ كه‌مپه‌كان‌و ره‌وشی قودس، تائێستاش له‌سه‌ری رێك نه‌كه‌وتوون، ئه‌وانه‌ش مه‌سه‌له‌یه‌كن له‌ ناوجه‌رگه‌ی ململانێكاندان‌و هیچ كه‌س له‌و باره‌یه‌وه‌ نه‌رمی نیشان نادات.
كێشه‌ی ستراتیژی سه‌باره‌ت به‌ئیسرائیل له‌ ماوه‌یه‌كی دوورو درێژدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی ده‌وریان داوه‌، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ته‌كنۆلۆژیا ده‌گونجێن‌و دره‌نگ بێت یان زوو هه‌ڕه‌شه‌ له‌ بوونی ده‌كه‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ ئیسرائیلییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی توند‌و دوژمنكارانه‌ دانوستان ده‌كه‌ن، بۆئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنن كه‌ به‌هه‌نده‌وه‌ ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ وه‌رده‌گرن، به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ تێڕوانینیان بۆ چاره‌سه‌ری كۆتایی، عه‌ره‌ب له‌ناو خۆیاندا دابه‌شبوون. 
له‌ كاتی گه‌یشتن به‌ رێكه‌وتننامه‌ی كۆتایی ئاشتی، ئه‌وا توندڕه‌وه‌ عه‌ره‌به‌كان به‌دڵنیاییه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و رێكخراوه‌ عه‌ره‌بییانه‌ تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن كه‌ رێكه‌وتنه‌كه‌ ئیمزا ده‌كه‌ن‌و به‌ خائین‌و چۆكداده‌ر له‌ به‌رگریكردن له‌ خاكی داگیركراوی عه‌ره‌ب ناویان ده‌به‌ن،  ئه‌وه‌ش ئه‌و خاڵه‌ لاوازه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ رووبه‌ڕووی هه‌ر رێكه‌وتنێك ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن بێگانه‌وه‌ سه‌رپه‌رشتی ده‌كرێت، به‌ڵام من هه‌میشه‌ بیرۆكه‌یه‌كی دیكه‌م هه‌یه‌، به‌وه‌ی ده‌توانرێت هه‌ماهه‌نگی ئێستای نێوان سعودیه‌‌و وڵاتانی دیكه‌ی كه‌ندا‌وو میسر‌و ئوردن‌و ئیسرائیل پێشبخرێت‌و هاوپه‌یمانێتی نێوانیان بۆ له‌ناوبردنی داعش درێژ بكرێته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی به‌رده‌وام بێت‌و به‌ره‌و ئامانجی دیكه‌ پێش بكه‌وێ، ئه‌وانه‌ ده‌توانن بگه‌نه‌ رێكه‌وتننامه‌یه‌ك كه‌ بتوانرێت ئاستی ژیانی فه‌له‌ستینییه‌كان بۆ دوورترین مه‌ودا باش بكرێت، هه‌روه‌ك له‌ رێی جێبه‌جێكردنی ئه‌و ده‌ستپێشخه‌رییه‌وه‌، ده‌توانن جۆرێك له‌ سه‌روه‌ری به‌دیبهێنن.
چاره‌سه‌ری كۆتایی نابێت، به‌ڵام زۆرێك له‌ ئاسته‌نگه‌كان له‌ چوارچێوه‌ی گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ر ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و رێوشوێنانه‌ی ده‌بنه‌ باشكردنی ره‌وشی فه‌له‌ستینییه‌كان، جۆرێك له‌ سه‌ربه‌خۆیی له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع ده‌خوڵقێنێت، سه‌ره‌ڕای نه‌بوونی چوارچێوه‌یه‌كی یاسایی ئه‌وه‌ی تێدا هاتبێت، پێموانییه‌ كه‌ قه‌ناعه‌ت پێكردنیان بۆ رۆیشتن له‌و رێگه‌یه‌وه‌ كارێكی ئه‌سته‌م ده‌بێت، ره‌وشی ئێستا له‌ سه‌خت ده‌چێت‌و بۆ ئه‌و پێشنیازانه‌ له‌بار نییه‌، به‌ڵام سه‌یری رێكه‌وتننامه‌ی ئاگر به‌ست بكه‌ كه‌ له‌ سوریا له‌ ساڵی 1974 دانوستانی له‌سه‌ر كرا، تا ئێستا كاریگه‌ری هه‌یه‌‌و هه‌ر یه‌كێك له‌ لایه‌نه‌كان تائێستا پابه‌ندن به‌و هێڵانه‌ی كێشراون‌و كه‌سیان پێشێلیان نه‌كردووه‌.
له‌و ماوه‌یه‌یه‌دا له‌ ساڵی 1974 رێكه‌وتننانه‌كه‌ ئیمزا كرا، ئه‌و كاته‌ له‌ پارێزگای قونه‌یته‌ره‌ بووم له‌ گردی جۆلان، هه‌روه‌ها من زیاتر له‌ 40 ساڵ ته‌مه‌نم به‌سه‌ر بردووه‌ تا دانوستان له‌و رێكه‌وتننامانه‌دا ده‌كه‌م، هه‌روه‌ها له‌ هه‌موو كه‌سێكی ئه‌م جیهانه‌  به‌ ناوچه‌ی قونه‌یته‌ره‌ ئاشنا ترم، ئیسرائیلییه‌كان شێوازێكی ره‌تدانه‌وه‌یان به‌ده‌ستهێنا، به‌بێ به‌كارهێنانی هه‌ڕه‌شه‌، ئه‌وان توانییان ئه‌وه‌ بسه‌لمێنن كه‌ هێزێكی ئه‌وتۆیان هه‌یه‌ بۆ كاردانه‌وه‌ له‌ كاتی هه‌ر ده‌ستدرێژییه‌ك له‌ لایه‌ن نه‌یاره‌كانیانه‌وه‌.  
ئه‌وروپا‌و ئاینده‌ی سیستمی جیهانی
*كێشه‌كانی ئه‌وروپا له‌چیدا خۆیان ده‌بیننه‌وه‌؟
-به‌درێژایی 400 ساڵ، ئه‌وروپییه‌كان مێژووی جیهانیان دروستكرد‌و ئێستا سوود له‌ زۆرێك له‌ بیرۆكه‌ مه‌زنه‌كانیان وه‌رده‌گرین، وه‌كو ده‌سه‌ڵاتی ده‌ستووری‌و ئازادی تاك‌و بیری رۆشنگه‌ری، كه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌وروپییه‌كان له‌ ئه‌وروپا‌و سه‌رتاپای جیهان بڵاوبۆوه‌، به‌ڵام ئێستا ئه‌و ناوچه‌یه‌ كه‌ پڕبوو له‌ چالاكی‌و به‌شداریی له‌ بنیاتنانی جیهاندا ده‌كرد، ئێستا داخراوه‌و زیاتر سه‌رقاڵه‌ به‌ كێشه‌ی ناوخۆوه‌، هه‌روه‌ها خۆی پابه‌ند كردووه‌ به‌ ته‌نها به‌كارهێنانی شێوازی هێزی نه‌رم‌و نیان، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌داهاتوودا وڵاتێكی ئه‌وروپی نامێنێت كه‌ توانای قه‌ناعه‌ت پێكردنی گه‌له‌كانیان بۆ قوربانیدان له‌ پێناوی جێبه‌جێ كردنی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ هه‌بێت.
ئه‌گه‌ر ئه‌وروپا نه‌توانێت هه‌ندێك له‌ چالاكییه‌ مێژوویه‌كانی‌و ئه‌قڵیه‌ته‌ ئومێد به‌خشه‌كه‌ی بگه‌ڕێنێته‌وه‌، ئه‌وا بۆشاییه‌كی گه‌وره‌ له‌ سیستمی جیهانیدا دروست ده‌بێت، كه‌ ئێستاش له‌سه‌ر ئه‌و ره‌وته‌یه‌، چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی سوریا ده‌ستوه‌ردانی ئه‌وروپای كه‌م بوو، به‌ڵام پێكهاته‌ی سیاسه‌تی ناوخۆیان وڵاته‌ ئه‌وروپییه‌كان پاڵده‌نێت بۆ نه‌هێشتنی كێشه‌ ستراتیژییه‌ ئاڵۆزه‌كان، به‌ڵام ناتوانیت داوای قوربانی له‌ میلله‌ت بكه‌یت، تا دیدێكی دیاریكراوی پێشكه‌ش نه‌كه‌یت‌و به‌و ئاراسته‌یه‌ بیبه‌یت كه‌ ده‌ته‌وێت، ئه‌گه‌ر نه‌توانیت ئه‌وه‌ بكه‌یت، كه‌س وه‌ڵامت ناداته‌وه‌. 
*بۆچی تێڕوانینی ئه‌وروپا وه‌كو پێشوو نه‌ماوه‌؟
-له‌وانه‌یه‌ له‌ڕابردوودا به‌ده‌رده‌سه‌ری زۆردا تێپه‌ڕبووبن‌و زیانی گه‌وره‌یان كردووه‌،  ئه‌گه‌ر سه‌یری سه‌ركرده‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی به‌ریتانیا بكه‌یت له‌ سه‌ده‌ی 19 دا، ده‌بینیت كه‌ هه‌موویان پیاوانی ناوازه‌ بوون‌و سه‌ركردایه‌تی كۆمه‌ڵگه‌یان كردووه‌، له‌ میانه‌ی ئاهه‌نگ گێڕان به‌بۆنه‌ی 25 ساڵ به‌سه‌ر دانانی شا ڤیكتۆریا، یان له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی 19 دا، له‌ئاهه‌نگه‌كه‌دا 100 كه‌شتی جه‌نگی به‌ریتانیا نمایشیان كرد، به‌ڵام ئه‌مڕۆ هه‌موو هێزی ده‌ریایی به‌ریتانیا، ته‌نها پشت به‌ كه‌شتییه‌كی  زه‌به‌لاح ده‌به‌ستێت.
بێجگه‌ له‌ به‌ریتانیا، هه‌موو وڵاتانی یه‌كێتیی ئه‌وروپاش سه‌ره‌ڕای پێكهێنانی ناوچه‌یه‌كی ئابووری‌و دراوی هاوبه‌ش، ناتوانن یه‌كبگرن له‌سه‌ر نزیكبوونه‌وه‌ی ستراتیژ‌و سیاسه‌تی مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵ جیهاندا. هه‌روه‌ها پێده‌چێت دامه‌زراندنی سوپایه‌كی ئه‌وروپی هاوبه‌ش ئاسان نه‌بێت، له‌ڕاستیدا من ئێستا هیچ میكانیزمێك بۆ كیشوه‌ری ئه‌وروپا نابینم، تا له‌ رێیه‌وه‌ پلانی ستراتیژی پێشبخات، به‌و پێیه‌ی من له‌ ئه‌وروپا له‌ دایك بووم، به‌داخه‌وه‌ ده‌توانم ئه‌وه‌ بڵێم، به‌هیوای ئه‌وه‌ی ئه‌و وه‌سفه‌ ته‌نها بۆ قۆناغێك بێت نه‌ك بۆ ئاراسته‌یه‌كی جێگیر،  ئه‌گه‌ر ئه‌وروپا كه‌ بۆ چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك سیستمی جیهانی پێكهێنا، به‌ره‌و لێژی بڕوات، ئه‌وا بۆ ئێمه‌ زیانێكی گه‌وره‌ ده‌بێت. 
*ئایا پاشه‌كشه‌ی ئه‌وروپا له‌ رۆڵی جیهانیی خۆی، زیان ده‌گه‌یه‌نێت؟
-تا ئێستا نه‌خێر، به‌ڵام پێموایه‌ كه‌ مایه‌ی شۆكه‌ له‌ ماوه‌ی سێ هه‌فته‌دا‌و دوای ده‌نگدانی به‌ریتانییه‌كان بۆ كشانه‌وه‌ی وڵاته‌كه‌یان له‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا، گوێم له‌ هیچ سه‌ركرده‌یه‌كی ئه‌وروپی نه‌بوو كه‌ دیدی ده‌رباره‌ی ئاینده‌ی كێشوه‌ره‌كه‌ هه‌بێت، ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌و كیشوه‌ره‌یه‌ كه‌ دیمه‌نی نێوده‌وڵه‌تیی پێكهێنا، به‌ڵام له‌م ته‌نگژه‌یه‌ی ئێستادا هیچ كه‌س له‌گه‌ڵ دیدی چرچڵ سه‌ركرده‌ی پێشوو نییه‌، ئه‌وان قسه‌ له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ ته‌كنیكییه‌كان ده‌كه‌ن، له‌كاتێكدا خه‌ریكه‌ زیان به‌ گیانی یه‌كێتی ئه‌وروپا ده‌گه‌یه‌نن‌و ئه‌وه‌ له‌ده‌ست ده‌ده‌ن كه‌ له‌ پێناویدا تێكۆشاون، سه‌باره‌ت به‌ وازهێنان له‌ شوناسیان كه‌ له‌ مێژوودا جیا ده‌كرێنه‌وه‌. 
ئه‌مڕۆ زۆربه‌ی خه‌ڵك پێیان وایه‌ كه‌ ئه‌وروپا لاوازه‌‌و ناتوانێت سیاسه‌تێكی روونی ده‌ره‌وه‌ دابنێت، له‌به‌رئه‌وه‌ لانی كه‌م پێویسته‌ له‌ رووی ئابوورییه‌وه‌ بگونجێن، به‌ڵام به‌بۆچوونی خۆم، ئه‌وه‌ ته‌واو راست نییه‌، له‌ كۆتایی جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا، كاتێك ئه‌وروپا به‌ده‌ست وێرانی‌و لاوازییه‌وه‌ ده‌یناڵاند، چه‌ند سه‌ركرده‌یه‌ك ده‌ركه‌وتن كه‌ دیدێكی روونیان بۆ ئاینده‌ هه‌بوو، وه‌كو ئه‌دیناور له‌ ئه‌ڵمانیا‌و شومان له‌ فه‌ره‌نسا‌و دی گاسپری له‌ ئیتالیا، به‌ڵام سه‌ركرده‌كانی ئه‌وروپای دوای ئه‌وان خه‌ریكه‌ ئه‌و تێڕوانینه‌ مه‌زنه‌ بۆ بیرۆكراتییه‌كی داماو ده‌گۆڕن.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7203
24/2/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ *لیژنه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ روداوه‌كانی یاریگای زاخۆ، زاخۆش داوای لێبوردنی كرد *یارییه‌كانی ئه‌م هه‌فته‌یه‌ ده‌كرێن یان نا؟ 23/2/2017
‌ میسی بۆچی له‌ میسره‌؟ 23/2/2017
زانست
‌ هۆكاری خه‌وتنی مرۆڤ و زینده‌وه‌رانی تر ئاشكرا بوو 22/2/2017
‌ میكانیزمێكی نوێ بۆ وه‌ستاندنی خوێنبه‌ربوونی مێشك 22/2/2017
‌ كونێكی ڕه‌ش له‌ گه‌له‌ ئه‌ستێره‌كه‌ماندا خۆی شاردووه‌ته‌وه‌ 22/2/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP