جیهانێكی دەوڵەمەندو گەلانێكی هەژار
جیهانێكی دەوڵەمەندو گەلانێكی هەژار ‌ 15/2/2017
سەرچاوە: گۆڤاری فورین ئەفیرز
لەعەرەبییەوە: ئەركان جەبار

ئەو جیاوازییە گەورەیەی كە لەنێوان چینەكانی كۆمەڵگەدا دەبینرێت چ لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا بێت یاخود تازەگەشەكردووەكان، پێشبینی ئەوەی لێدەكرێت كە رووبەڕوبوونەوەو توندوتیژی توندی لێبكەوێتەوە ئەگەر بەشێوەیەكی بابەتیانە چارەسەر نەكرێت. بەتایبەت لە دوای فراوانبوونی زیاتری جیاوازییە چینایەتییەكان‌و ناڕەزایی‌و رژانە سەرشەقامی ملیۆنەها هاووڵاتی لە بەرامبەر سوكایەتیپێكردنیان، وەك ئەوەی لە وڵاتانی بەهاری عەرەبیدا بە روونی بینرا. پێش ئەوەی بۆ پایتەخی وڵاتانی جیهان بگوازرێتەوە لە ئەمریكاوە بۆ ئیسپانیا، هاوشێوەی بزوتنەوەی ناسراو بە «ۆول ستریت داگیر بكەن».
جاك گولدستون كۆمەڵناسی ئەمریكی‌و لێكۆلەری بواری بزوتنەوە كۆمەڵایەتی‌و شۆڕشەكان، تیشك دەخاتە سەر ئەو پێشكەوتنەی كە لە كۆمەڵگە دروست بووەو ئاماژە بە خاڵە هاوبەشەكانی نێو چین‌و توێژە جیاجیاكان دەكات، كە بریتییە لە دەستبەسەردا گرتنی سامان‌و داهاتی گەلان‌و هەروەها كۆژان‌و نەهامەتی پێكهاتەكانی تری كۆمەڵگە.

«هۆكاری ئەو تۆڕەییە شێتانەیە چییە؟»
وێڕای جیاوازییەكانی نێوان بزوتنەوەی ناسراو بە «ۆول ستریت داگیر بكەن»‌و بزوتنەوەی «15 مایۆ»ی ئیسپانیا لەلایەك‌و بزوتنەوە جەماوەرییەكانی تری وەكو «تی بارتی»‌و بەرەی نیشتمانیی فەرەنسا‌و بیگیدا لە ئەڵمانیا لەلایەكی ترەوە، بەڵام ئەو لێكۆڵەرە ئەمریكییە پێیوایە كە هەموو ئەو بزوتنەوانە بەشدارن لەو شەپۆلە ناڕەزایەتییەی بەرامبەر بەوانە ئەنجام دەدرێت كە پێیانوایە سوودمەندی یەكەمن لە سەر حیسابی كۆمەڵگە بەگشتی. لەكاتێكدا لایەنێك لە ئایدۆلۆجیا سیاسییەكە وایدەبێنێت كە هۆكاری ئەو توڕەییە كۆمەڵایەتییە بۆ دەوڵەمەندە چاوچنۆكەكان دەگەڕێتەوە‌و لایەنێكی دیكەش بەرپرسیارییەتیەكە دەخاتە ئەستۆی پەنابەر‌و كۆچبەرەكان، كە كارو ژیانی كرێكارە لۆكاڵییەكانیان خستۆتە مەترسییەوە‌و جێگەیان پێ لیژ كردوون.
هەرچەندە ئێستا بارودۆخی جیهان بەراورد بە پێشتر باشتربووە، لەڕووەكانی ئاستی بژێوی خەڵك لە زۆربەی وڵاتان‌و بەرزبوونەوەی نێوەندی تەمەن‌و ئاستی خوێندەواری، لەپاڵ ئەمانەشدا دەستەبەربوونی تۆڕی ئینتەرنێت كە زۆربەی خەڵكی دەتوانن بە نرخێكی هەرزان سوود لەو خزمەتگوزارییە وەربگرن، بەڵام جاك گولدستون دەپرسێت: «هۆكاری ئەو تۆڕەییە شێتانەیە چییە؟».
ئەو بەو شێوەیە شیدەكاتەوە، كە ئەو شەپۆلە ناڕەزایەتییە بۆ فراوانبوونی بۆشایی نێوان چینەكانی كۆمەڵگە دەگڕێتەوە.

كەمبوونەوەی بۆشایی لەنێوان چین‌و توێژەكانی كۆمەڵگە لەناو وڵاتە پێشكەوتووكاندا
لەساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوودا، جیهان بۆ وڵاتانی پێشكەوتوو یان دەوڵەمەندی وەك (ژاپۆن، ئەوروپا‌و باكووری ئەمریكا)، لەگەڵ وڵاتانی دواكەوتوو یاخود هەژار وەك تەواوی وڵاتانی دیكەی جیهان دابەش كرابوو. هەریەك لە كریستۆف لاكنەر‌و برانكۆ میلانۆڤیچ لە بانكی نێودەوڵەتی ئاشكرایانكرد، داهاتی مامناوەند لە وڵاتانی پێشكەوتوو لە ساڵی 1988دا، (20 - 30) هێندە بەرزتر بووە لە تێكڕای ئەو داهاتە لە وڵاتانی هەژاردا. هاوكات بەهۆی كەمبوونەوەی جیاوازی چینایەتی لەنێوان دەوڵەمەندو هەژارەكاندا لە وڵاتانی پێشكەوتوودا، بووە هۆی ئەوەی كە كۆمەڵگەی یەكسان لە داهاتدا لە دایك بێت. ئەویش بەهۆی گەشەی پیشەسازیی كە هەلی كاری زۆری بۆ دەستی كاری مامناوەند رەخساند لەبەرامبەر كرێیەكی گونجاو. بەتایبەت لە كۆتاییەكانی جەنگی دووەمی جیهانی لە ساڵی 1945 و جەنگی ڤێتنام لە ساڵی 1975.
لە وڵاتانی كەنەدا‌و ئەمریكا‌و بریتانیا‌و لەپێش جەنگی دووەمی جیهانییەوە، پشكی یەك یانە لە 100 دەوڵەمەنترین یانەكان لە داهاتی نەتەوەیی بە رێژەی لە (10%)ەوە بۆ (16%) بەرزبوونەوە. پاشان لە كۆتایی حەفتاكانی سەدەی رابردوودا بۆ (8%) دابەزی. بەڵام لە ئەوروپا‌و ژاپۆن‌و لە سەردەمی جەنگی دووەمی جیهانیدا، پشكی یەك یانە لە 100 دەوڵەمەنترین یانەكان بەشێوەیەكی مەترسیدار لە نێوان (11% - 18%) بۆ (4% - 9%) لەسەرەتای هەشتاكاندا دابەزی.

كۆچی كۆمپانیا پیشەسازییەكان بۆ ئەو وڵاتانەی كە كرێیان كەمە
جاك گولدستون ئاماژە بە كۆچی كۆمپانیا پیشەسازییە جیهانییەكان دەكات بۆ ئەو وڵاتانەی كە ئاستی كرێیان نزمە. ئەمەش بووە هۆی زیانگەیاندن بە كرێكارانی وڵاتانی پێشكەوتوو، كە هەزاران هەلی كار لەدەستچوون.
بە جۆرێك بەپێی لێكۆڵینەوەیەكی پسپۆڕانی ئابووری لە پەیمانگەی (ماساچوستس) بۆ تەكنەلۆژیا، بەهۆی گواستنەوەی كاری سەرەكی كۆمپانیا پیشەسازییەكانی ئەمریكا بۆ دەرەوەی ئەو وڵاتە، دوو ملیۆن‌و 400 هەزار هەلی كار لە ئەمریكا لەدەستچوون. هەروەوها بە درێژایی 30 ساڵی رابردوو بەرهەمی گەشەی جیهانی لە وڵاتە دەوڵەمەندەكاندا لە دەستی بەڕێوەبەر‌و بەڕێوەبەری جێبەجێكاری دامەزراوەكاندا بوون. لەكاتێكدا چینە مامناوەندەكە زیانێكی گەورەیان بەركەوت.
هەر لەوبارەیەوە‌و بەگوێرەی راپۆرتێكی سەنتەری (بیو) بۆ توێژینەوە، رێژەی پێگەیشتووانی خێزانی چینە مامناوەندەكان لە ئەمریكا لە ساڵی 1971 لە (61%) بۆ (50%) لەساڵی 2014 دابەزیوە.
هەرچەندە زۆربەی ئاماژەپێدەرەكان روونیدەكەنەوە، كە كۆچبەران هۆكار نین بۆ ئەوەی ئەمریكییەكان كارەكانیان لەدەستبدەن، بەڵام هەمیشە چینی مامناوەند لەو وڵاتە هۆكاری كۆژان‌و دەستنەكەوتنی كاركردنیان دەگەڕێننەوە بۆ هاتنی بەلێشاوی كۆچبەران بۆ وڵاتەكەیان. لەكاتێكدا هۆكاری سەرەكی‌و راستەقینە بۆ نەهامەتی ئەو چینە لە بنەڕەتدا بۆ جیهانگیری‌و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا دەگەڕێتەوە.
هاوكات لە وڵاتانی تازەگەشەسەندوودا هەست بە قوڵبوونەوەی جیاوازییە چینایەتیەكانی كۆمەڵگە دەكرێت، بە شێوەیەك دانیشتووانی گوندو ناوچە هەژارەكان یاخود ئەوانەی لە كانە مەترسیدارەكاندا كار دەكەن، بەدەست هەژاری‌و برسێتییەوە دەناڵێنن، هاوكات لە بەرامبەر دیمەنی سامان‌و ژیانی دەوڵەمەندەكاندا هەست بە سوكایەتی‌و توڕەیی دەكەن. جێگەی گومانیش نییە ئەگەر بڵێن هەر ئەو دۆخە بووە هۆی سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی لەچەند وڵاتێكدا، كە یەكێك لە هۆكارەكانی بریتی بوو لە خراپی بارودۆخی ئابووریی هاووڵاتیانی كەمدەرامەت‌و چینە مامناوەندەكە.
بەپێی راپۆرتێكی نوێی رێكخراوی نەوتەوە یەكگرتووەكان، لە نێوان ساڵانی (1990 - 2010)، بۆشایی لە تێكڕای داهاتی وڵاتانی تازەگەشەكردوو بۆ (11%) قوڵبۆوە، لەوەش گرنگتر زیاتر لە (75%)ی دانیشتووان لە كۆمەڵگە تازەگەشەكردووەكاندا لەو شوێنانە دەژین كە جیاوازی چینایەتی تیایاندا زۆرە، زیاتر لەوەی كە لە ساڵی 1990دا هەبوو.
لەئێستادا بەردەوام بوونی ئەو نا ئومێدییە كۆمەڵایەتییە گەیشتۆتە ئاستێكی جیهانی، بە جۆرێك وڵاتانی خاوەن ئابووریی گەورە‌و تازەگەشەسەندوو لە ئاسیا‌و ئەمریكای لاتین‌و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست هەست بە توڕەیی دەكەن لەوەی كە تائێستا لە ئەركی بەڕێوەبەردنی دامەزراوە جیهانییەكانی وڵاتانی پێشكەوتوو پەراوێزخراون. چونكە هێشتا سندوقی نێودەوڵەتی نەخت‌و بانكی نێودەوڵەتی‌و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان، لەلایەن یانەی ئەوروپا‌و ئەمریكاوە قۆرخكراوە.
ئەو لێكۆلەرەی بواری بزوتنەوە كۆمەڵایەتی‌و شۆڕشەكان وایدەبینێت، كە ئاسان نییە بتوانرێت چارەسەری راستەقینەو خێرا بۆ ئەو كێشە كەڵەكەبووە دیاری بكرێت. بەڵام ئەو وڵاتانە دەتوانن دەست بە دەركردنی یاسای لۆكاڵی بكەن، بەمەبەستی رەخساندنی هەلی كارو خزمەتگوزارییە سەرەكییەكان. ئەمە جگە لە دابینكردنی چاودێری تەندروستی بە نرخی گونجاو ‌و شوێنی نیشتەجێبوونی شیاو و بیمەی كۆمەڵایەتی، ئەوەش بۆ رێگریگرتن لە فراوانبوونی بۆشایی چینایەتی‌و نادادپەروەری لەناو كۆمەڵگەكاندا. هاوشێوەی هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی بەشێك لە خراپیەكانی بیمەی كۆمەڵایەتی لەلایەن ئەو كەسانەی كە ئاستی داهاتیان بەرزە.
جاك گولدستون پێیوایە، بوونی نا یەكسانی لە داهاتدا بەو شێوە گەورەیە زیانبەخش نییە ئەگەر جیاوازییەكە تەنیا بریتی بێت لە جیاوازی جۆری ئۆتۆمبێل‌و ژمارەی رۆژە پشووەكانی خاوەنەكەی، بەڵام ئەگەرهاتوو جیاوازییەكە بگاتە ئەو رادەیەی كە نەتوانرێت خوێندنێكی باش بۆ منداڵەكانی دەستبەربكات‌و خاوەنی شوێنێكی نیشتەجێبوونی گونجاو نەبێت‌و داهاتێكی باشی نەبێت‌و هاوكات تەواوی تێچووی چاودێری كۆمەڵایەتی لەئەستۆ بگرێت، ئەوكات جیاوازی‌و نا یەكسانییەكە بە سوكایەتی لێی دەڕوانێت‌و سەرەنجام دەبێتە هۆی تۆڕەبوون‌و دڵەڕاوكێ‌و نەهێشتنی متمانە.
لەسەر ئاستی جیهانیش، بارودۆخەكە وادەخوازێت كە چاوخشاندنەوە بە تەواوی یاسا‌و كاری دامەزراوە جیهانییەكاندا بكرێت. لەنێویدا دروستكردنی دامەزراوەی باشتر بۆ چۆنێتی مامەڵەكردن لەگەڵ پرسی كۆچبەرو پەنابەراندا. بەڵام لەحاڵەتی دان پێدانەنان بەم جۆرە گۆڕانكاری‌و مامەڵەكردنە لەسەر ئاستی لۆكاڵی‌و جیهانی، ئەوە بێگومان سیاسەتی ناوخۆیی لەوڵاتانی جیهان‌و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان هێندەی دیكە ئاڵۆز‌و مەترسیدار دەبن لەوەی كە پێشتر هەبووە.

وەرگەڕانی رێڕەوی جیاوازییەكان
لە دوای ئەو سەردەمە ئاڵتوونییەی چینە مامناوەندەكان لە وڵاتانی پێشكەوتوودا، ئاراستەی رێڕەوی جیاوازی چینایەتییەكان لە نێوان وڵاتانی پێشكەوتوو و تازەپێگەیشتووەكاندا لەساڵانی هەشتاكان بە دابەزین وەگەڕا. بەڵام دواتر جیاوازییەكە لەناو خودی وڵاتە دەوڵەمەندەكاندا قوڵبۆوە. هاوكات لە هەشتاكاندا وڵاتی چین كرانەوەیەكی گەورەی بەخۆوە بینی. دواتر هندستان بەڕووی ئابووریی جیهانیدا، كە بووە هۆی بڵاوبوونەوەی بەرهەمهێنانی جیهانی كە شمەك‌و خزمەتگوزاری كەمتێچووی دەستەبەركرد بەدەستی كاری ئاسیاوی، كە بە كرێیەكی كەم كار دەكەن. هاوكات وڵاتانی بەرهەمهێنەری شمەكە سەرەكییەكانی وەك: بەرازیل‌و ئیندۆنوسیاو باشووری ئەفریقیا بوونە گەورەترین بەرهەمهێنەری جیهانی. ئەمە جگە لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لەلایەن وڵاتانی ئۆپیكەوە، كە داهاتی لە جیهانی دەوڵەمەندەكانەوە بۆ وڵاتانی بەرهەمهێنی نەوت گۆڕی.
ئەو گۆڕانكارییەش لەدوای خۆیدا بەرزبوونەوەی خێرای كرێی لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو لێكەوتووە. سەرەنجام ملیۆنەها كەس لە بازنەی هەژاری لە چین‌و هندستان‌و ئەمریكای لاتین‌و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست‌و بەشێك لە وڵاتانی ئەفریقیا رزگاریان بوو. لەئەنجامیشدا جیاوازی لە نێوان وڵاتانی دەوڵەمەندو هەژارەكاندا كەمتر دەركەوتن. لە سەرتای ساڵی 2011دا، هیچ جیاوازییەكی قوڵ لە ناوەندی داهاتی نێوان وڵاتانی پێشكەوتوو و تازەگەشەسەندوو بەدینەكرا. وەك ئەوەی لەساڵی 1988دا بوونی هەبوو.
لەساڵی 1980دا‌و بەپێی داتاكانی سندوقی نێودەوڵەتی نەخت، قەبارەی ئابووریی ئەمریكا دە هێندەی قەبارەی ئابووریی چین بوو، هەروەها كۆی بەرهەمی ناوخۆیی چین هاوتا بوو بە (8%)ی كۆی بەرهەمی ناوخۆیی ئەمریكا. لە ساڵی 2014-یشدا، ئابووریی چین كەمێك پێش ئەمریكا كەوت‌و لەگەڵ ئەوەشدا تێكڕای گەشەی هندستان لەو ساڵەدا بەڕێژەی (40%) بەرزبوونەوەی بەخۆوە بینی بەرامبەر بە كۆی بەرهەمی ناوخۆیی ئەمریكا‌و (20%) بەرامبەر بە بەرازیل.
سەرچاوە: رۆژنامەی ئەلتەقریر


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7204
26/2/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ نه‌ورۆز، شیروانه‌، كه‌ركوك، پ.هه‌ولێر بۆ چوارگۆشه‌ی زێڕین 26/2/2017
‌ پێكانه‌كه‌ی‌ كازۆرلا تا كۆتایی وه‌رز درێژه‌ی ده‌بێت 26/2/2017
زانست
‌ هۆكاری خه‌وتنی مرۆڤ و زینده‌وه‌رانی تر ئاشكرا بوو 22/2/2017
‌ میكانیزمێكی نوێ بۆ وه‌ستاندنی خوێنبه‌ربوونی مێشك 22/2/2017
‌ كونێكی ڕه‌ش له‌ گه‌له‌ ئه‌ستێره‌كه‌ماندا خۆی شاردووه‌ته‌وه‌ 22/2/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP