گەندەڵی كارگێڕی و دارایی
ڕێكخراوی كاری شەفافیەت بۆنەهێشتنی گەندەڵی گەندەڵی كارگێڕی و دارایی ‌ 8/1/2017
توێژینەوەیەكی تیۆری
*بەرێوەبەری پرۆژە: جەلال هۆرێنی-سەرۆكی رێكخراوی كاری شەفافییەت.
ئامادەكاران:
* د. چیا محەمەد حەسەن-
سەرۆكی بەشی كارگێڕی و كار، پەیمانگای تەكنیكی كەلار
*دڵشاد عەبدوڵا قادر ماستەرلەبواری ژمێرباری 
بەشی یەکەم
پوختە
بڵاوبوونەوەی گەندەڵی یەكێكە لەرێگرییەكانی بەردەم رێگای پەرەپەێدانی ئابووری سەركەوتووی وڵاتان، بەڵام بڵاوبوونەوەی حاڵەتی گەندەڵی فراوان لەجیهانێكدا كەخۆشگوزەرای تێدا لەئاستێكی بێوێنە، یەكێكە لەخراپترین رووداوەكانی جیهانی ركابەری ئابووری.
هاوكات ئاڵۆزبوونی دیاردەی گەندەڵی و توانای چڕبوونەوەی لەسەرجەم جومگەكانی ژیان، پێویستی بەستراتیژییەتێكە لەسەر بنەمای گشتگیری و تەواوكاری بۆ بەرەنگاریی ئەو دیاردەیە، دەبێت پێش ئەو دیاریی كردنی تێگەیشتنی گەندەڵی و هۆكارو شێوەكانی هەبێت، پاشان كار لەسەر كەمكردنەوەی هەل و پانتاییەكانی بۆ مانەوەی یاخود پەرەپێدەرو شەرعیەتدان و پەسەندكردنی لەنێو كۆمەڵگە بكرێت.
هەروەها هەلی دۆزینەوەی لەكاتی روودانیشی پتەوتر بكرێت و سزایەكی بەرپەرچەدەریش دژی ئەنجامدەرانی دابنرێت.
ئەو كێشەیە بووەتە مایەی سەرەنجی زۆربەی توێژەران و گرینگی پێدەرانی پرسی گەندەڵی و  لەسەر رێگەچارەیەك بۆ بژاردەیەك و دامەزراندنی چوارچێوەیەكی دامەزراوەیی كراوە، تاوەكو لەرێگەی هەنگاوی جددی دیاریكراودا كێشەكە سنووردار بكرێت، ئامانجەكەش بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییە بەهەموو شێوەو دەرهاوێشتەكانی.
توێژینەوەكە زاراوەی گەندەڵی كارگێری و دارایی و شێوە جیاوازو جۆرەكان و كاریگەرییەكان و پەیوەندییەكانی بەشەفافیەت و لێپرسینەوە دیاریی كردووەو، تیشك خستنە سەر چارەسەری پێویست بۆ بەردەم لایەنە بەرپرسەكانی بەرەنگاربوونەوەی.
هاوكات توێژینەوەكە گەیشتۆتە كۆمەڵێك تێگەیشتن كەپاڵپشتی دەكات لەوەی، گەندەڵی كارگێری و دارایی دیاردەیەكی كۆنەو تووشی دەزگای كارگێری بووە، و دەبێت ئیرادەیەكی سیاسی لەلایەن سەركردایەتی باڵا لەدەوڵەتدا هەبێت بۆ بەرەنگاربوونەوە، تاوەكو لەئاستی دەوڵەت و كۆمەڵگە بێت، بۆ ئەوەی بەلایەنی كەمەوە لەگەڵ ئاراستەكانی گەندەڵی لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی پێكدادان دروست نەكات.
دەرئەنجامی ئەم توێژینەوەیەش ئەوەیە، لەدەستدانی شەفافیەت، رەنگە لەسەر ئاستی نیشتیمانی و نێودەوڵەتی پشكدار بێت لەلاوازی دارایی، چونكە پەیوەندیی لەنێوان تێگەیشتنی لێپرسینەوەو شەفافیەت دەرئەنجامی و ئاڵوگۆراوەییە، بەواتایەكی دیكە، تاچەند ئاستی شەفافیەت زیاد بێت، ئاستی لێپرسینەوە زیاد دەبێت و، پێچەوانەكەشی راستن.
لەكاتێكدا شەفافیەت و گەندەڵی دوو تێگەیشتنی دژ بەیەكن و پەیوەندییەكانیان پێچەوانەییە، هەر كاتێك شەفافیەت لەكۆمەڵگەو لەسەرجەم بوارەكان و ئاستەكاندا زیاد بوون، ئەو كات توانای بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و سنوورداركردن و كۆنترۆڵكردنەوەی ئەنجامە وێرانكراوەكان بەهێزتر دەبێت.
هەروەها گەیشتنە كۆمەڵێك راسپاردە، گرنگترینیان، لەرێگەی دامەزراوە میدیاییەكان دانانی مەنهەجی پەروەردەیی و كلتووری  بۆ ئەوەی كلتووری دەستپاكی و پاراستنی سامانی گشتی لەرێگەی قوڵكردنی رۆڵی كارگێری باڵاو كەلەچوارچێوەی هەو‌ڵەكان بۆ گۆشەگیر كردنی كێشەی گەندەڵی، تاوەكو لەكاتی بڕیاردانێكی یەكلایی كەرەوە خۆپارێز بن لەگەڕانەوەی كێشەكە.
دەبێت هەموو لایەنەكانیش  لەسەرجەم لایەنەكانی حكومەت و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و پەرلەمان و حیزبە سیاسیەكان و دامەزراوە میدیاییەكان هەماهەنگ بن لەجێبەجێكردنی پلان و ستراتیژییەكان، چونكە ئەو لایەنانە بەردی بناغەیین بۆ دانانی پاكێجێكی جێبەجێكاری و یاسایی و رێكخراوەیی، كەخۆی لەسیستەمێكی نیشتیمانی تەواوكاری دەبینێتەوە لەپاراستنی دەستپاكی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و گەندەڵكاران.

چوارچێوەی گشتی توێژینەوە
پێشەكی
دیاردەی گەندەڵی كارگێری و دارایی، یەكێكە لەدیاردە مەترسیدارەكان كەرووبەرووی وڵاتان دەبێتەوە، بەتایبەت وڵاتە تازە گەشەندووەكان، كەشۆڕ دەبێتەوە لەشی كۆمەڵگەكانی، لەئاسایشەوە دەستی پێكردووەو، ئەوەی بەدوایشی دێت ‌ئیفلجبوونی پرۆسەی بونیاتنامەوەو پەرەپێدانی ئابوورییە، كەخۆی لەوێرانكردنی ئابووری و توانای دارایی و كارگێری دەبینێتنەوە، دواتریش بێدەسەڵاتی دەوڵەت لەبەرەنگاربوونەوەی ئەگەرەكانی ئاوەدانكردنەوەو گەڕانەوەی نۆژەنكردنەوەو دروستكردنی ژێرخانی پێویست بۆ بوژانەوە دروست دەبێت.
دیاردەی گەندەڵی كارگێری و دارایی، یەكێكە لەكێشە سەرەكییەكان كەسەرجەم راپۆرتی پسپۆڕە نێودەوڵەتیەكان لەسەر كۆك بوون كەدەبێت لەوڵاتە تازە گەشەندووەكاندا چارەسەر بكرێت، ئەگەر بیانەوێت بەرنامەی پەرەپێدانی تێدا جێبەجێ بكرێت، ئەو وڵاتانە ئارەزوومەندی گەندەڵی كارگێری و دارایین، هۆكارەكەشی مێژوویی و شارستانیەتە كەتێدا دەژێت.
سەرەڕای ئەوەی هیچ ئامارێك لەبارەی قەبارەی ئەو دیاردەیە نیە، بەڵام روونبووەتەوە كەپەیڕەو كردنی هاوتاكانی گەندەڵی كارگێری و دارایی لەئێستایە گرنگییەكی تایبەتی لەوڵاتە تازە گەشەندووەكان هەیە، ئەویش هۆی كاردانەوەو كاریگەرییە نەرینیە مەترسییەكانی بۆ سەر سەقامگیری سیاسی و ئابووری كەزۆرینەی كۆمەڵگەكان تێدا وونبووە (جومعە 2008).
دیاردەی گەندەڵی كارگێری و دارایی لەكاری دامەزراوە حكومییەكان و تایبەتەكاندا، تەنها خستنەرووی هەبوونی كێشەیەكە لەئیدارەدانی دەوڵەت و لادانە لەو بنەمایانەی ئەو دامەزراوانە لەسەریدا دروستبووە، كەخۆی لەرێكخستنی پەیوەندییەكانی نێوان هاوڵاتی و دەوڵەت و بەئاراستەی گرنگیدان بە بەرژەوندی تاكە كەسی فەرمانبەران هەنگاوی ناوە.
هەروەها دیاردەیەكی جیهانیە وڵاتە هەژارو دەوڵەمەندەكان لێی ئاگادارن، رەنگە تاك بەهەڵەدا بچێت بەوەی وا هەست بكات، گەندەڵی بەسیستەمێكی ئابووری یاخود سیاسیەكی دیارییكراوە، یاخود پێی وایە سیستەمی ئابووری چەسپاو لەسەر پلاندانانی ناوەندی پەكەوتووی بوژانەوەو، هاندان و بەرژەوەندیی كەسێتی و كرێی نزمی تێدا ونبووەو، دواجاریش سامانی گشتی بەربەڵاو پاڵنەرێكی بەهێزە بۆ هەڵسوكەوتی لادەر، كەلەرێگەی گواستنەوەو پاوانخوازییەكانی بەهەلقۆستنەوەی پێگەی كارو سەرچاوە بوونی بەدەوڵەمەندی كەسێتی، تەنانەت ئەگەر زیانێكی گەورەی لەسامانی گشتی بكات.
چونكە دەوڵەت بووەتە تاكە موڵك لەوەی توانای قەرەبوو كردنەوەی هەیە، بەڵام وێنەكە لەچوارچێوەی سیستەمی ئابووری ئازاد جیاوازییەكی ئەوتۆی نیە، كەكلتووری باڵای لەسەر خۆشەویستی خودو بەگرنگدان بە بەرژەوەندی كەسێتی و چوون بەدوای بەهێزكردنی دەستكەوتی دارایی بەبێ هیچ بەهادانانێك بەهۆكارە كۆمەڵایەتیەكانە.
لەبەرامبەردا سیستەمی دیموكراتی لەگەندەڵی كارگێری و دارایی بێبەش نیە، بەڵام بەرێژەی جیاواز لەسیستەمە دیكتاتۆرییەكانە، كاتێك دیموكراتە گەندەڵەكان كەهەر ئەوانەن لەحیزبە سیاسیە براوەكانی هەڵبژاردنەكانن و پۆستی سیاسی باڵا بەدەست دەهێنن و زەمینەسازییان بۆ رەخساوە بۆ پەیڕەو كردنی گەندەڵی و دزینی سامانی گشتی.
بۆیە دەستبردن بۆ بابەتی گەندەڵی كارگێری و دارایی و رێكارەكانی بەرەنگاربوونەوەی، یەكێكە لەسیاسەتە گرنگ و پاڵپشتیەكانی چاكسازی ئابووری بەتایبەت لەجیهانی ئەمرۆدا كەپڕە لەگەندەڵی، لەپاڵ ئەوانەش وڵاتە خوازراوەكانی چاكسازی ئابووری، كەدەبێت بەقۆناغەكانی گواستنەوە تێپەرێت ، كەسیستەمی دامەزراوەیی و بۆشایی سیاسی تێدا وونبووەو، هەموویان هاندەرێكن بۆ گەندەڵی وەك ئەوەی لەعێراقدا بەدی هاتووە . (القاضی، 2007).
بەمەبەستی جێبەجێكردنی ئامانجی توێژینەوەكە، لەسەرەتا باسی چوارچێوەی گشتی توێژینەوەكە كراوەو دواتر بۆ بەشی دابەشكراوە، كەیەكەم بەشی باسی تێگەیشتن و پێناسەی گەندەڵی كارگێری و دارایی و هۆكاری دروستبوونی دەكات، لەبەشی دووهەمدا شێوەو سیمای گەندەڵی كارگێری و دارایی و كاریگەرییەكانی دەكات، لەبەشی سێهەمیشدا تەرخان كراوە بۆ پەیوەندییەكانی نێوان شەفافیەت و لێپرسینەوەو گەندەڵی، هەروەها شیكردنەوەی رێكارە پەیڕەو كراوەكانی گەندەڵی كارگێری و دارایی و، تاقیكردنەوەی بەشێك لەوتان لەبەرەنگار بوونەوەی گەندەڵی.
دواتر توێژینەوەكە بەخستنەرووی كۆمەڵێك دەرئەنجام و راسپاردە كۆتایی دێن.
كێشەی توێژینەوەو پرسیارەكانی؟
گەندەڵی زاراوەیەكی فراوانەو، مانای نەبوونی پێوەرە ئەخلاقییەكان و، نەبوونی بنەماو رێنمایی كۆنترۆڵكردنی هەڵسوكەوتی مرۆییە، كەخۆی لەدەستپاكی تاكەكات (هەڵسوكەوت، وەزیفی و دارایی)... دەبینیێتەوە، دیاردەی گەندەڵی كارگێری و دارایی هەركاتێك هەل و پاڵنەرو هۆكارەكان هەبوون دەردەكەوێت.
بەم ساڵانەی دواییدا ئابووری هەرێمی كوردستانی عێراق كەوتە ژێر كاریگەری ئەو دیاردانە، كەبووەتە هۆی بۆ نێو جومگەكانی دامەزراوەكانی شۆڕ ببێتەوەو، بێدەسەڵاتی بكات لەبەرەنگاربوونەوەی ئەو دیاردەیە، لەپاڵ ئەوانەش بەرەنگارییەكانی جیهانگیری ودروستبووەكانی دەستی جەنگ زاڵبوونی خۆی بەسەر ڕەوشەكە دروستكرد.
هاوكات گۆڕانكارییە سیاسیە نێودەوڵەتیەكان كاریگەریی هەبووە لەبەهەدەر دانی پارەیەكی گەورەی تەرخانیەكانی دووبارە نۆژەنكردنەوەو بونیاتنان، كەكاریگەری نەرێنی لەسەر قەبارەكانی بوژانەوەو  پەرەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی لەهەرێمی كوردستانی عێراق هەبوون.
بابەتە بووە هۆی ئەوەی پرسیار لەهۆكاری ئەو جۆرە هەڵسوكەوتەو، هەوڵەكانی دانانی چارەسەرێكی گونجاو بكرێن، كەبەمشێوەیە بووە:
1-ئەو هۆكارانە چین دەبنە دیاردەی گەندەڵی كارگێری و دارایی؟
2-كاریگەرییەكانی گەندەڵی كارگێری و دارایی چیین؟
3-دەكرێت چارەسەرێكی سەركەوتوو بۆ چارەسەر كردن و لەناوبردنی دیاردەكە دابرژرێت؟
4-تاقیكردنەوەی وڵاتە پێشكەوتووەكان بۆ بەرەنگاربوونەوەو لەناوبردنی گەندەڵی كارگێری و دارایی چین؟
گرنگی توێژینەوە
گرنگی توێژینەوەكە لەوە سەرچاوە دەگرێت كەپەیوەندیی بەئێستاو داهاتووی هەرێمی كوردستانی عێراق هەیە، لەكاتێكدا سەرچاوە داراییەكان بووەتە گرنگییەكی پایەبەرز، بەتایبەت لەرەوشی ئەو كەمە نەختییەی هەیە، ئەو دیاردەیەش هەڕەشە لەئامانجە گشتیەكانی پەرەپێدانی دەوڵەت دەدات و بەرنامەو پلان و پرۆژەكانیشی پەكدەخات، هەروەها یارمەتیدەرە لەئاڵۆزبوونی قەیرانە ئابوورییەكان، كەدەكرێت گرنگی توێژینەوەكە لەرێگەی ئەم خاڵانە روونبكەینەوە:
1-تیشك دەخاتە سەر دیاردەیەكی مەترسیدارو بڵاوبوونەوەیەكی فراوان و كاریگەرییەكی گەورەو تێبینكراوی لەكۆمەڵگە هەیە كەئەویش دیاردەی گەندەڵی كارگێری و داراییە.
2-دەستنیشانكردنی هۆكارەكانی ئەو دیاردەیەو سەرچاوە سەرەكییەكانی كەبوونە هۆی سەرهەڵدانێكی روونی.
3-دانانی رێكارو هەنگاوی سەركەوتوو بۆ سنوورداركردن و چارەسەر كردنێكی خێراش.
ئامانجەكانی توێژینەوە:
كۆمەڵێك ئامانج هەیە توێژینەوەكە دەیەوێت جێبەجێیان بكات لەوانەش:
1-پێشكەشكردنی نمایشێكی تیوری بۆ كاریگەریی و هۆكارەكانی گەندەڵی كارگێری و دارایی
2-ئامادەكردنی كۆمەڵێك رێكارو رێگای پێویست بۆ دەستنیشانكردنی ئەو دیاردەیە
3-سنوور دانان بۆ ئەو دیاردەیە ئەویش لەرێگەی داڕشتنی یاسا (ئەخلاقی، چاودێریی و سزادانان)
4-چارەسەركردنی ئەو دیاردەیە لەرێگەی پتوكردنی دەروونی و، دواتر كۆمەڵگە بەپەیڕەو نەركرد

تێبینی: نووسەرانی ئەم توێژینەوەیە مافی بڵاوکردنەوەیان بەڕۆژنامەی کوردستانی نوێ بەخشیوە.
وێڕای سوپاس


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7199
20/2/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ دوای یاریی بارسێلۆناو پاریسییه‌كان ده‌چێته‌ سعودیه‌ 20/2/2017
‌ بۆندێكی خه‌یاڵیی ده‌خرێته‌ به‌رده‌م ریاڵ مه‌درید 20/2/2017
زانست
‌ 500 پارچه‌ ئاسه‌وای‌ نایاب گه‌ڕێندرانه‌وه‌ ئێران 17/2/2017
‌ ره‌نگه‌ گه‌نمه‌شامیی كۆتایی بێت‌و نه‌مێنێت 14/2/2017
‌ مادده‌یه‌كی به‌هێزتر له‌ پۆڵا له‌ زه‌یتی چێشتلێنان 14/2/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP