كورد له‌ دۆزه‌خی‌ په‌یماننامه‌كاندا
كورد له‌ دۆزه‌خی‌ په‌یماننامه‌كاندا ‌ 13/5/2017
ئاماده‌كردنی: زاهیر سدیق
به‌شی‌ شه‌شه‌م 
لۆزان شوێنی سیڤه‌ری گرته‌وه‌ 
د. پێشڕه‌و حه‌مه‌ جان: له‌روانگه‌ یاساییه‌كه‌وه‌ ئه‌گه‌ر رێكه‌وتننامه‌یه‌ك نه‌چووبێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌ من پێموایه‌ پێویست ناكات باس له‌هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی بكه‌ین، مادام ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ هێشتا له‌ڕووی یاساییه‌وه‌ ئیلتیزامی په‌یدا نه‌كرد و نه‌چووه‌ بواری جێبه‌جێ‌ كردنه‌وه‌ و په‌سه‌ند نه‌كرا كه‌واته‌ پێویست ناكات بڵێین با هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌، به‌ڵام بیرمان نه‌چێ‌ هه‌مان ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی رێكه‌وتننامه‌ی سیڤه‌ریان به‌ست رێكه‌وتننامه‌یه‌كی تریان به‌ست له‌سه‌ر هه‌مان بابه‌ت ئه‌ویش ریكه‌وتننامه‌ی لۆزان بوو. ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ ئه‌توانین بڵێین به‌نزیكی هه‌مان ده‌وڵه‌تانی ناو رێكه‌وتننامه‌ی سیڤه‌ر سازدرابوو، ته‌قریبه‌ن له‌سه‌ر هه‌مان بابه‌ت بوو، بۆیه‌ ویستیان به‌كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بڵێن ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ جێگه‌ره‌وه‌ی  رێكه‌وتننامه‌یه‌ی پێشووه‌ كه‌ نه‌چووه‌ته‌ بواری جێبه‌جێ‌ كردنه‌وه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ دواجار  رێكه‌وتننامه‌ی لۆزان چووه‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌، ئه‌توانین بڵێن به‌ته‌واوی شوێنی رێكه‌وتننامه‌ی سیڤه‌ری گرته‌وه‌، ئه‌و واقیعه‌شی كه‌ ئه‌مڕۆ ئه‌یبینین  ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌یه‌ كه‌ كوردستانی دابه‌شكرد به‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك ناوچه‌دا به‌م شێوه‌یه‌ی كه‌ ئێستا هه‌یه‌.
توركیا به‌ته‌واوه‌تی پارچه‌ پارچه‌ كرابوو
مامۆستا گۆران برایم: ئه‌گه‌ر سه‌یری به‌شی ئه‌نادۆڵ بكه‌ین له‌و په‌یمانه‌دا دابه‌شكرابوو بۆ سێ‌ به‌ش، به‌شێكی بۆ فه‌ره‌نسا، به‌شێكی بۆ ئیتاڵیا، به‌شێكی بۆ به‌ریتانیا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی په‌یماننامه‌كه‌ پشتگیری دروستبوونی كیانێكی كوردی ئه‌كرد له‌چوار چێوه‌ی ئۆتۆنۆمیدا، دوای ئه‌وه‌ ئیزمیر درابوو به‌یۆنان، واته‌ توركیا به‌ته‌واوه‌تی پارچه‌ پارچه‌ كرابوو. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو ئه‌تاتورك ئه‌وه‌ی به‌له‌سێداره‌دانی توركی له‌قه‌ڵه‌مدا. 
د. پێشڕه‌و حه‌مه‌ جان: ئه‌گه‌ر  رێكه‌وتننامه‌یه‌ك نه‌بووبێ‌ به‌ رێكه‌وتننامه‌ بۆ قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی بكه‌ین؟  كاتێ‌ ئێمه‌ قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ ئه‌كه‌ین واته‌ ئه‌بێ‌ رێكه‌وتننامه‌یه‌ك هه‌بێ‌ په‌سه‌ند كرابێ‌، چووبێته‌ بواری جێبه‌جێ‌ كردنه‌وه‌، به‌ڵام شتێك كه‌ نه‌بووبێ‌ به‌ یاسا به‌رێكه‌وتننامه‌، من پێم وایه‌ نابێ‌ قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌كه‌ی بكه‌ین بۆیه‌ ده‌بینین له‌رێكه‌وتننامه‌كانی تردا ده‌وڵه‌تان به‌هیچ شێوه‌یه‌ك خۆیان له‌ قه‌ره‌ی قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ ناده‌ن. 

كۆنگره‌ی قاهیره‌
دابه‌شكردن و چاوبڕینی ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان وایان كرد كوردستان و عێراق باسێك بێت له‌باسه‌ گرنگه‌كانی دانیشتن و كۆنگره‌ و په‌یماننامه‌كان، گرنگی ناوچه‌ كوردییه‌كانی بۆ خۆی یه‌كێك بوو له‌خاڵه‌ گرنگه‌كان كه‌ ده‌وڵه‌تان ویستویان بیكه‌ن به‌ناوچه‌ی خۆیان كاتێ‌ به‌ڵێنیان به‌كورد داوه‌ دوایی كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیان نه‌یخواستووه‌ په‌شیمان لێی په‌شیمان بوونه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ناوبردنی سه‌ربه‌خۆیی كورد كه‌ له‌په‌یمانی سیڤه‌ردا باس كرا داگیركه‌ران بیریان له‌وه‌ كردوه‌ته‌وه‌ كۆنگره‌یه‌ك ساز بكه‌ن، له‌12ی 2ی 1921 به‌ به‌شداری چل كه‌سایه‌تی كۆنگره‌یه‌ك له‌قاهیره‌ سازدرا به‌كۆنگره‌ی قاهیره‌ ناوبرا، كۆنگره‌كه‌ له‌چوار باسی سه‌ره‌كی كۆڵییه‌وه‌ كه‌ بریتین له‌كه‌مكردنه‌وه‌ی خه‌رجی به‌ریتانیای گه‌وره‌ له‌عێراق لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و كه‌سایه‌تییانه‌ی خۆیان بۆ ته‌ختی پاشایه‌تی عێراق پاڵاوتووه‌ و مه‌سه‌له‌ی كورد و ناوچه‌كانی كوردستان و له‌شكری داهاتووی عێراق، ئه‌گه‌رچی ته‌وه‌ری باسه‌كان له‌سه‌ر چاره‌نووسی عێراق بوو، به‌ڵام ته‌نها رێگه‌ به‌شاندی عێراقی درا به‌شداربن، ئه‌و كه‌سانه‌ش عه‌ره‌ب بوون یاخود لایه‌نگری ئینگلیزه‌كان بوون به‌شداریان پێكرا، رێگه‌ به‌شاندی كورد نه‌درا به‌شداری ئه‌و كۆنگره‌یه‌ بكات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ته‌وه‌رێك له‌ته‌وه‌ره‌كان تایبه‌ت بوو به‌كورد و ناوچه‌كانی كوردستان، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ی ویست و ئاره‌زووه‌كانی گه‌لی كورده‌وه‌ شازاده‌ فه‌یسه‌ڵی كرد به‌شای عێراق كه‌ ئینگلیز ئه‌می به‌په‌سه‌ند زانی، كورده‌كانی كه‌ركوك له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ بوون كه‌ حكومه‌تێكی كوردی دابمه‌زرێ‌، هه‌رچی هه‌ردوو لیوای موسڵ و هه‌ولێریش بوو به‌مه‌رج ده‌نگیان به‌فه‌یسه‌ڵ دا و قه‌زاكانی ره‌واندوز و رانییه‌ به‌شداری ئه‌و ده‌نگدانه‌یان نه‌كرد، پاش ئه‌وه‌ی له‌ 5ی 7ی 1921 ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی عێراق ده‌نگیان به‌میر فه‌یسه‌ڵدانا عێراق بوو به‌ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی مه‌لیكی و به‌باوه‌ڕی ئینگلیزه‌كان ده‌وڵه‌تێكی كوردی سه‌ربه‌خۆ له‌كوردستان دانه‌مه‌زرێ‌. له‌ كۆنگره‌ی قاهیره‌یه‌دا دوو باسی سیاسی ده‌رباره‌ی كورد هاتبوونه‌ پێش یه‌كه‌میان ئایا ناوچه‌ كوردییه‌كان ببه‌سترێ‌ به‌عێراقه‌وه‌؟ دووه‌م لایه‌نگری جیابوونه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆیی كورد بكرێ‌؟ دوای كۆنگره‌ی قاهیره‌ هۆكاره‌كان و به‌رژه‌وه‌ندی ئینگلیز و وڵاتان وایانخواست كه‌ كوردستان به‌عێراقی عه‌ره‌بییه‌ بلكێت بۆیه‌ له‌ 18ی7ی 1926به‌فه‌رمی هێڵی برۆكسل بوو به‌سنووری نێوان عێراق و توركیا و كوردیش به‌بێ‌ ده‌وڵه‌تی مایه‌وه‌ له‌مه‌ش زیاتر ئینگیلز و فه‌ره‌نسا به‌زه‌بری چه‌ك شۆڕشه‌كانی كوردستانیان كوژانده‌وه‌. 

كوردستانیان به‌عێراقه‌وه‌ لكاند
د. مارف عومه‌ر گوڵ: له‌1921دا له‌قاهیره‌ كۆنگره‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌ سه‌رپه‌رشتی و رابه‌رایه‌تی وه‌زاره‌تی موسته‌عمه‌راتی به‌ریتانیا به‌رێوه‌چوو، ئه‌و كۆنگره‌یه‌ به‌پله‌ی یه‌كه‌م بۆ باسكردنی كاروباری رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بوو له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌روه‌ها باس كردنی مه‌سه‌له‌ی كورد و بارودۆخی كوردستان كه‌ پێی ده‌وترا كوردستانی عوسمانی له‌پاش كۆتایی هاتنی ده‌وڵه‌تی عوسمانی دابه‌شكرا به‌كوردستانی ناوچه‌ی عێراق و سوریا و توركیا. ئه‌و كۆنگره‌یه‌ به‌سه‌رۆكایه‌تی وینستۆن چه‌رچڵی به‌ریتانی كه‌ خۆی وه‌زیری موسته‌عمه‌رات بوو، له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ڕێوه‌چوو، له‌كۆنگره‌كه‌دا دوو ئاڕاسته‌ی جیاواز دروست بوون ده‌رباره‌ی مه‌سه‌له‌ی كوردستان یه‌كێكیان ئه‌وه‌ بوو كه‌ وینستۆن چه‌رچڵ خۆی ئه‌و ئاراسته‌یه‌ی هه‌بوو ئه‌و بیرورایه‌ی هه‌بوو كه‌وا كیانێك یان حكومه‌تێكی كوردی دروستبكرێ‌ جیاواز یان به‌ جیا له‌ده‌وڵه‌تی عێراق، دووه‌میشیان پێرسی كۆكس و مسس بێڵ خاوه‌نی ئه‌و بیروڕایه‌ بوون، كه‌ ئه‌وان هه‌ردووكیان له‌ عێراقدا كاروباره‌ی به‌ریتانییه‌كانیان به‌رێوه‌ ده‌برد، بیروڕایان وابوو نه‌خێر با ده‌وڵه‌تێكی كوردی یان كیانێكی كوردی دروست نه‌بێ‌ به‌ڵكو كوردستان بلكێنرێ‌ به‌ ده‌وڵه‌تی عێراقه‌وه‌. 
مه‌لیكێكیان له‌ سعودییه‌وه‌ بۆ عێراق هێنا
عه‌بدولقادر شكاك: كۆنگره‌یه‌كیان هێنایه‌ پێشه‌وه‌ تاوه‌كو ئه‌م كوشتاره‌ له‌كۆڵ خۆیان بكه‌نه‌وه‌ و بیكه‌ن به‌كۆڵی عێراقییه‌كانه‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو بڕیاریاندا كۆنگره‌یه‌ك ببه‌ستن، كۆنگره‌ی قاهیره‌ كۆمه‌ڵێك له‌ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كانی ئه‌و كاته‌ به‌شداریان تێداكرد به‌سه‌رپه‌رشتی چه‌رچڵ كه‌ ئه‌وكاته‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو مه‌ندووبه‌كانی سامی كۆبووه‌وه‌ له‌ له‌12ی 3ی 1921دا كۆنگره‌كه‌یان ده‌ستپێكرد له‌قاهیره‌ دوانزه‌ رۆژی خایاند له‌ 24ی 3دا ئه‌و كۆنگره‌یه‌ كۆتایی پێهات و گه‌یشتنه‌ ئه‌وه‌ی چوار خاڵ به‌ره‌سمی بناسێنن، یه‌كێك له‌و چوار خاڵه‌ هێشتنه‌وه‌ی ویلایه‌تی موسڵ بوو له‌ژێر ئینتیدابی به‌ریتانیا كه‌ خۆی سه‌رپه‌رشتی بكات كه‌ ئه‌و چوار شاره‌ بوون موسڵ و هه‌ولێرو كه‌ركوك و سلێمانی بوو، پاشان مانه‌وه‌ی سوپای به‌ریتانی له‌عێراقدا و پاشان دانانی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ، مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ كه‌ خه‌ڵكی سعودییه‌ بوو هێنایان به‌زۆر شه‌رعییه‌تێكیان پێی دا و له‌و كۆنگره‌یه‌دا كردیان به‌پاشای عێراق. خاڵێكی تریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی تری عێراق مافه‌ كه‌لتوری و مافه‌ نیشتمانی و زمان و رۆشنبیریی پارێزراوبێ‌ له‌چوارچێوه‌ی عێراقدا.

دوو ده‌وڵه‌تی تازه‌ له‌سه‌ر دڵی كوردستان دروستكران
د. مارف عومه‌ر گوڵ: دیاره‌ باسكردنی شێوه‌ی حوكمڕانی له‌عێراقدا یان دروستكردنی ده‌وڵه‌تی عێراق باسێكی سه‌ره‌كی كۆنگره‌كه‌ بوو، هه‌روه‌ها باس كردنی كوردستان له‌و كۆنگره‌یه‌دا ئه‌گه‌رچی كورد به‌شداری پێنه‌كرابوو، به‌ڵام به‌ریتانییه‌كان به‌پله‌ی یه‌كه‌م  كه‌ كۆنگره‌كه‌یان هه‌ڵده‌سوڕاند ئه‌و بابه‌تانه‌یان باس كرد و گفتوگۆیان له‌سه‌ر كرد، چه‌ند هۆكارێك هه‌بوون بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی بیرورای مسس بێڵ و پێرسی كۆكس سه‌ربگرێ‌ له‌كۆنگره‌كه‌دا و كوردستان بلكێندرێ‌ به‌عێراقه‌وه‌ پێرسی كۆكس و میسس بێڵ هه‌ردووكیان كاروباری به‌ریتانیایان له‌عێراقدا به‌ڕێوه‌ ده‌برد، هه‌م  له‌بارودۆخی ناوخۆی عێراق شاره‌زاییان هه‌بوو  هه‌م له‌ناوخۆی كوردستان، په‌یوه‌ندییه‌كی به‌رفراوانیان هه‌بوو له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌ عه‌ره‌به‌كان به‌تایبه‌تی ناسیۆنالیسته‌كان كه‌ ئه‌و كاته‌ پێداگریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كرد كه‌ ده‌وڵه‌تی عێراق دروست بكرێ‌ و كوردستانی پێوه‌بلكێنرێ‌، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك و له‌یه‌كی تر سه‌ركه‌وتنی كه‌مالییه‌كان له‌ توركیا بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌، چونكه‌ به‌ریتانیا و ده‌وڵه‌تانی به‌شداربووی سیڤه‌ر له‌گه‌ڵ حكومه‌تی سوڵتانی عوسمانی ئه‌نجام درابوو له‌هه‌مان كاتدا حكومه‌تی مسته‌فا كه‌مال له‌توركیا هه‌بوو، چه‌ند رێكه‌وتننامه‌یه‌كیان له‌گه‌ڵ به‌ریتانیا و فره‌نسا و ئیتاڵیا و ئه‌و وڵاتانه‌ی تر كردیان كه‌ بوو به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌حكومه‌تی مسته‌فا كه‌مال نزیك بوونه‌وه‌ و په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ریش به‌ره‌و ئه‌وه‌ بچێ‌ كه‌ ئیتركاری له‌سه‌ر ناكرێ‌، چونكه‌ ته‌سدیق نه‌كرا و پشتڕاستیش نه‌كرایه‌وه‌، له‌لایه‌ن ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ تێیدا به‌شداربوون، بۆیه‌ سه‌ركه‌وتنی حكومه‌تی تازه‌ی توركیا كه‌ به‌ڕابه‌رایه‌تی مسته‌فا كه‌مال بوو هه‌م له‌سه‌ر بارودۆخی توركیا و هه‌م له‌سه‌ر بارودۆخی عێراقیش كاریگه‌ری هه‌بوو، كه‌ له‌وكاته‌دا ده‌وڵه‌تی تازه‌ی عێراق دروست بووبوو، واته‌ دروستكردنی دوو ده‌وڵه‌تی تازه‌ی توركیاو عێراق كاریگه‌ری هه‌بوو له‌سه‌ر زاڵبوونی بیروڕای ناسیۆنالیسته‌كانی تورك و عه‌ره‌ب كه‌ ئه‌وانه‌ش كاریگه‌ریان هه‌بوو له‌سه‌ر سیاسه‌تی به‌ریتانیا و زیاتر ئه‌وان به‌ره‌و سه‌ركه‌وتن ده‌چوون و به‌ریتانییه‌كانیش وه‌كو واقیع راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ ئه‌وان ده‌كرد، ئه‌وان به‌هێزتربوون له‌كورد و توانا وقه‌باره‌ی كورد، سه‌رباری ئه‌وه‌ش رۆڵی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ كه‌ پاشتر بوو به‌مه‌لیكی عێراق كاریگه‌ری خۆی هه‌بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كوردستان بلكێنرێ‌ به‌عێراقه‌وه‌، بۆ ئه‌مه‌ش دیاره‌ شێوازی هه‌م دیبلۆماسی و هه‌م سه‌ربازی جۆراوجۆر به‌كارهێنرا بۆ ئه‌وه‌ی كوردستان بلكێنرێ‌ به‌ عێراقه‌وه‌، ئه‌مانه‌ هه‌موو بوون به‌هۆی گۆڕانكاری له‌سیاسه‌ت و ئاڕاسته‌ی به‌ریتانیا به‌رانبه‌ر به‌چاره‌نووسی كوردستان كه‌ پێشتر له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كان بوو، ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی توركیای تازه‌ و دروستبونی ده‌وڵه‌تی تازه‌ی عێراق و دروستكردنی ئینتیدابی فه‌ره‌نسی له‌سوریا، ئه‌مانه‌ هه‌موو بوون به‌هۆی ئه‌وه‌ی كوردستان به‌وجۆره‌ دابه‌شبكرێ‌، به‌شێكی له‌توركیا و به‌شێكی له‌سوریا و باشووری كوردستانیش له‌چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا حوكمڕانی بكرێ‌ نه‌ك وه‌كو حكومه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ و ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ. 
عه‌بدولقادر شكاك: ئه‌گه‌ر ئێمه‌ سه‌یری پێشوتر بكه‌ین سنووری جوگرافیای كوردستان سنوورێكی سه‌ربه‌خۆبووه‌، شه‌ره‌فخانی به‌دلیسی بۆجاری یه‌كه‌م له‌ساڵی 1595دا بۆ یه‌كه‌م جار سنووری كوردستانی له‌سه‌رنه‌خشه‌ دیاریكردووه‌، جاری دووه‌میش ئه‌ولیا چه‌له‌بی له‌ساڵی 1665دا سنوری كوردستانی دیاریكردووه‌، بۆ جاری سێیه‌میش ئه‌و سنوورانه‌ له‌لایه‌ن شه‌ریف پاشای خه‌ندانه‌وه‌ دیاریكرایه‌وه‌ و پێشكه‌شی كۆنگره‌ی كردووه‌. بۆیه‌ خه‌ڵكی كوردستان و به‌تایبه‌تی خه‌ڵكی سلێمانی هیچ كاتێك رازی نه‌بوون بۆ به‌وه‌ی عێراقی بن و ئێستاش ئه‌و عێراقی بوونه‌ لێماننابێته‌وه‌ و مافه‌كانی خۆمانمان پێڕه‌وا نابینن، ئه‌و سنووره‌ حه‌قیقییه‌ی كه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ برا عه‌ره‌به‌كاندا هه‌مانه‌ سنووری چیای حه‌مرین له‌یه‌كمان جیا ئه‌كاته‌وه‌، پێش كۆنگره‌ی قاهیره‌ باكووری عێراق چیاكانی حه‌مرین بوو، نه‌ك زاخۆ، به‌ڵام ئه‌وه‌تا عه‌ره‌به‌كان به‌ڕه‌وای نازانن داوای حه‌قی خۆمان ده‌كه‌ین، بۆیه‌ كۆنگره‌ی قاهیره‌ بوو  به‌بنه‌مایه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی په‌یماننامه‌یه‌كی تر بێته‌ پێشه‌وه‌ له‌ عێراقدا به‌ناوی ئه‌نگڵۆ عێراقی، له‌و په‌یماننامه‌یه‌دا هه‌رچی مه‌رجه‌كانی ده‌وڵه‌تی به‌ریتانیا بوو به‌سه‌رده‌وڵتی عێراقدا . ئه‌و كاته‌ش سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراقیان له‌كۆنگره‌كه‌دا دانا وتی وه‌ك به‌خشینێ‌ كه‌ كوردستانیان پێبه‌خشرا وه‌ عێراق وه‌ك لاشه‌یه‌ك وایه‌ كوردستان سه‌ره‌كه‌یه‌تی جارێكی تر عێراق به‌بێ‌ كوردستان ناتوانێ‌ بژی بۆیه‌ عێراق به‌لایه‌وه‌ گرنگ بوو هه‌رچی مه‌رجه‌كانی ده‌وڵه‌تی به‌ریتانیابوو هه‌مووی قبوڵ كرد به‌مه‌رجێك ئه‌وه‌ بچێته‌ بواری جێبه‌جێ‌ كردنه‌وه‌ ئیتر له‌و كۆنگره‌یه‌ بدواوه‌ كوردستان بوو به‌ به‌شێكی عێراق و له‌كۆنگره‌ی گه‌لانیشدا وه‌كو به‌شێك له‌عێراق حیسابیان بۆ كرد و ئێستاش لێمان نابێته‌وه‌.
د. مارف عومه‌ر گوڵ: ئه‌وه‌مان له‌بیر نه‌چێ‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا حكومه‌تی شێخ مه‌حمود هه‌بوو هاوشانی ئه‌وه‌ش ژماره‌یه‌كی دیار له‌ناوداران و كه‌سایه‌تی كورد هه‌م له‌سلێمانی و هه‌م له‌ به‌شه‌كانی تری كوردستان هه‌بوون ئه‌مانه‌ له‌هه‌وڵێكی به‌رده‌وامدابوون بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م به‌شه‌ی كوردستان نه‌لكێندرێ‌ به‌عێراقه‌وه‌، هه‌وڵێكی زۆر درا، به‌ڵام سه‌رجه‌م هه‌وڵه‌كان واكه‌وته‌وه‌ كه‌ مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ كرا به‌مه‌لیكی عێراق و وه‌كو ناسیۆنالیستێكی عه‌ره‌ب رۆڵی هه‌بوو له‌ لكاندنی كوردستان به‌عێراقه‌وه‌، دیاره‌ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی داخوازییه‌كانی كوردبوو، هه‌روه‌ها ده‌توانین بڵێین ئه‌و سه‌ركردانه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ر كه‌  جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ری بۆ خۆی یه‌كێك بوو له‌وانه‌ی كه‌ له‌دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی  عێراقدا به‌شداربوو له‌گه‌ڵ داخوازییه‌كانی  كوردا نه‌بوو، كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ی كورد داوای ده‌كرد بۆ پێكهێنانی حكومه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی ده‌كرد، له‌یه‌كێك له‌گفتوگۆكاندا جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ری قسه‌ی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردووه‌ ئه‌گه‌ر كوردستان جیابێته‌وه‌ له‌عێراق به‌چی ئه‌ژی؟ به‌چی ده‌توانێ‌ كاروباری خۆی به‌رێوه‌به‌رێ‌؟ حوكمڕانی چۆن ده‌كات؟ دیاره‌ له‌چه‌ندین كۆبوونه‌وه‌ و گفتوگۆدا هه‌م له‌سلێمانی و له‌چه‌ند شوێنێكی دیكه‌ ئه‌وانه‌ به‌ڕووی جه‌عفه‌ر عه‌سكریدا ڕوونكراوه‌ته‌وه‌ و هه‌روه‌ها به‌ڕووی به‌رپرسانی ئه‌و وه‌خته‌ی عێراق كراونه‌ته‌وه‌ كه‌ كورد ده‌یه‌وێت سه‌ربه‌خۆ بێت، به‌ڵام له‌ژێرچاودێری به‌ریتانیا و عوسبه‌ت ولئومه‌مدا، به‌ڵام ئه‌مانه‌ هیچیان سه‌ریان نه‌گرت و عه‌ره‌به‌كان زاڵ بوون، به‌تایبه‌تیش نزیكایه‌تی یان كاریگه‌ری ناسیۆنالیستی عه‌ره‌ب له‌سه‌ر مسس بێڵ و پێرسی كۆكس له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی عێراق دروست ببێت و ئه‌م به‌شه‌ی كوردستانیش بلكێنرێ‌ به‌عێراقه‌وه‌ بۆیه‌ هه‌وڵه‌كانی كورد سه‌ری نه‌گرت، دیاره‌ هه‌وڵێكی زۆر درا له‌لایه‌ن كه‌سایه‌تییه‌ ناوداره‌كانی كوردستان و شه‌خسی شێخ مه‌حمود خۆی و ئه‌و ده‌زگایانه‌ی ئه‌و كاته‌ هه‌بوون له‌كوردستان وه‌كو حكومه‌تی شێخ مه‌حمود، ئه‌گه‌رچی هه‌وڵه‌كان نه‌یانتوانی بگه‌نه‌ ئه‌نجام، به‌ڵام به‌شێكن له‌مێژوو و هه‌وڵ و خه‌باتی كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا.

پرس وڕا به‌كورد نه‌كرا
عه‌بدولقادر شكاك: ئینگلیزه‌كان هاتن له‌عێراق راپرسییه‌كیان كرد به‌تایبه‌تی له‌سلێمانی و ناوچه‌ كوردییه‌كاندا، خه‌ڵكی سلێمانی ئه‌و كاته‌ ده‌ورێكی باڵای هه‌بووه‌، ئه‌و كاته‌ هاتن مه‌رجێكیان دانا ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ هه‌زار ریاڵی ئه‌و زه‌مه‌نه‌ی نه‌بوایه‌ نه‌یده‌وتوانی به‌شداری له‌ راپرسییه‌كه‌دا بكات، ئه‌و كاته‌ له‌هه‌موو سلێمانیدا دوو سه‌د كه‌س به‌شداریان له‌و راپرسییه‌دا كرد، سه‌دونه‌وه‌د كه‌سیان چوون ده‌نگیاندا، سه‌دوپه‌نجاو پێنج كه‌سیان ڕازی نه‌بوون كوردستان بلكێنرێت به‌عێراقه‌وه‌ و سی و پێنج كه‌سیانیش ڕازی بوون به‌وه‌ كه‌ كوردستان بلكێنرێت به‌ عێراقه‌وه‌، هه‌روه‌ها خه‌ڵكی كه‌ركوكیش كه‌ كورده‌كان ئه‌وكاته‌ زۆرینه‌ بوون عه‌ره‌ب كه‌مینه‌بوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌وانیش بۆچوونیان له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی سلێمانی بوون، به‌ڵام هه‌ولێر و موسڵ به‌پێچه‌وانه‌ی سلێمانی و كه‌ركوكه‌وه‌ وتیان ئێمه‌ رازین به‌عێراقه‌وه‌ بلكێنرێین، به‌ڵام مافه‌ كلتوری و نیشتمانییه‌كان و ئۆتۆنۆمییه‌كمان له‌چوارچێوه‌ی عێراقدا پێبدرێ‌. هه‌ر له‌وكاته‌وه‌ خه‌ڵكی سلێمانی ناڕازی بوون له‌هه‌ندێك كرده‌وه‌ی ئینگلیزه‌كان، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بمانه‌وێت سه‌یری ئه‌و مێژووه‌ بكه‌ین، ئێمه‌ كه‌ لكێنراین به‌عێراقه‌وه‌ هیچ كاتێك سوودمه‌ند نه‌بووین له‌عێراقی بوونمان بگره‌ ئێمه‌ له‌ژێر ناوی عێراقی بووندا ئه‌نفال كراوین و كیمیاباران كراوین و هه‌موو مافه‌كانمان لێ‌ زه‌وتكرا و چوار هه‌زار و پێنج سه‌د گوندمان له‌گه‌ڵ ئه‌رزدا ته‌خت كرا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ عێراقی بوون هیچ خێرێكی بۆ ئێمه‌ نه‌بوو، خه‌ڵكی كوردستان به‌گشتی ناڕازی بوون له‌وه‌ی به‌عێراقه‌وه‌ بلكێنرێ‌ بۆیه‌ كوردیش تێیدا به‌شداربوو، له‌زۆر شتیشدا كورد پرسیشی پێنه‌كراوه‌، هه‌ر زوو خه‌ڵك ئه‌وه‌ی زانی، بۆیه‌ رۆشنبیرانی ئه‌وكاتانه‌ی ئێمه‌ دژی ئه‌وه‌ بوون بلكێنرێین به‌عێراقه‌وه‌. 
د. مارف عومه‌ر گوڵ: ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان كه‌ باس له‌و سه‌رده‌مه‌ی عێراق ده‌كات ده‌بینین چه‌ندین به‌ڵگه‌نامه‌ هه‌یه‌ كه‌ مه‌سبه‌ته‌ و داخوازی ناوداران و كه‌سایه‌تییه‌كانی كورد به‌تایبه‌تی له‌سلێمانی و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی تردا ئه‌و مه‌سبه‌ت و داخوازیانه‌ بۆ ئه‌وه‌ بوه‌ كوردستان نه‌لكێنرێت به‌عێراقه‌وه‌ و به‌وه‌ رازی نه‌بوون به‌ڵكو ده‌یانویست كوردستان شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ وه‌ربگرێ‌ هه‌م له‌ژێر چاودێری كردنی به‌ریتانییه‌كان و هه‌م له‌ژێرچاودێری كردنی عوسبه‌تولئومه‌مدا بێ‌، هه‌وڵه‌كانی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ به‌پێچه‌وانه‌ی داخوازییه‌كانی كوردبووه‌ كه‌ كوردستان بلكێنرێ‌ به‌عێراقه‌وه‌، بۆیه‌ كورد له‌وه‌ تێگه‌یشتبوو سیاسه‌تی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ به‌زه‌ره‌ری كورد ئه‌شكێته‌وه‌.

له‌شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ردا ئه‌و خه‌ونه‌ كۆتایی پێهات
عه‌بدولقادر شكاك: كوردستان ئه‌وكاته‌ له‌نێوان ده‌وڵه‌ته‌ سه‌ركه‌وتووه‌كاندا دابه‌شبوو بوو، فه‌له‌ستین و عێراق به‌ر ئینگلیزه‌كان كه‌وت، سوریا و لوبنانیش به‌ر فه‌ره‌نسییه‌كان كه‌وت، به‌شێكی كوردستانیش له‌په‌یمانی سایكس پیكۆدا به‌ر روسه‌كان كه‌وت وه‌ك ناوچه‌ی قارس و ئه‌رزرۆم و ته‌رابزۆن كه‌وتبووه‌ به‌شی روسیاوه‌، هیچیان پێنه‌بوو بۆ كورد
هه‌تا نوێنه‌ری به‌ریتانیا باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كاتی خۆی ده‌ڵێ‌ به‌لامه‌وه‌ سه‌یره‌ كاتی خۆی كورده‌كان ئه‌هاتن باسی مافه‌كانی خۆیانیان ئه‌كرد كه‌ له‌ ئه‌ساسدا ئێمه‌ هیچ شتێكمان پێنه‌بوو، یه‌كێك له‌نوێنره‌كانیان پێرسی كۆكس ئه‌ڵێ‌ به‌لامه‌وه‌ سه‌یر بوو سمكۆی شكاك كه‌ نامه‌ی بۆ ئه‌ناردین یان نوێنه‌ری خۆی كه‌ سه‌ید ته‌ها شه‌مزینی بوو ده‌نارد باسی سه‌ربه‌خۆیی كوردستانی ئه‌كرد له‌كاتێكدا كه‌ ئێمه‌ هیچمان پێ نه‌بوو، چونكه‌ بۆ پێشتر نه‌خشه‌ی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانییان داڕێشتبوو پێش ئه‌وه‌ی جه‌نگه‌كه‌ ده‌ست پێبكات، مه‌سه‌له‌ن روسه‌كان ئه‌و كاته‌ له‌ په‌یماننامه‌ی 907دا باسی ئه‌وه‌یان كردبوو له‌گه‌ڵ ئینگلیزه‌كاندا رێكه‌وتبوون ته‌نانه‌ت ئێرانیش به‌شه‌ كوردییه‌كه‌ی بۆ  روسه‌كان بێت و باقی ئێران بمێنێته‌وه‌ بۆ ئینگلیزه‌كان، به‌ڵام له‌شۆڕشی به‌لشه‌فیدا ئه‌و خه‌ونه‌ نه‌ما و كۆتایی پێهات، دوای هاتنی شۆڕشگێڕانی به‌لشه‌فی خوازیرابوون كه‌ ئێران ئێرانێكی به‌لشه‌فی بێت و عێراقیش عێراقێكی مه‌ركه‌زی بێت، هه‌ردوو لایان چ ئینگلیزه‌كان و فه‌رنسییه‌كان و چ رووسه‌كان له‌دوای شۆڕشی به‌لشه‌فییه‌وه‌ خوازیار بوون كه‌ ئێران مه‌ركه‌زیه‌تێكی به‌هێزی هه‌بێ‌، بۆیه‌ سه‌ركرده‌كانی ئه‌وكاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ من له‌مێژوودا خوێندومه‌ته‌وه‌ و بیری لێ‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ زۆر به‌مه‌سئولیه‌ته‌وه‌ قسه‌یان كردووه‌، یه‌كێكی وه‌كو شێخ مه‌حمود هه‌میشه‌ به‌كه‌سێكی زۆر شۆڕشگێڕ و نیشتمان په‌ره‌وه‌رم زانیوه‌، نامه‌كانی ده‌ری ده‌خات زۆر مه‌ئیوس بووه‌ له‌روسه‌كان، كۆمه‌ڵێك نامه‌ی هه‌یه‌ من له‌لامه‌ باسی ئه‌وه‌ ده‌كات ته‌نانه‌ت لێیان ئه‌پاڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی شتێكی بۆ دروست بكه‌ن یان ئه‌ونامانه‌ی كه‌ ئه‌وكاته‌ ناردویه‌تی بۆ مه‌ندووبی سامی، ئه‌وه‌ی ئه‌و نامانه‌ی كه‌ بۆ كۆنگره‌ی ئاشتی ناردووه‌ ئه‌مانه‌ هه‌مووی جوهدێكی گه‌وره‌ی شێخ مه‌حمود وسه‌ركرده‌كانی ئه‌وكاته‌بوون له‌كوردستانی گه‌وره‌دا، یوسف زیا به‌گ و شێخ سه‌عیدی پیران و دكتۆر فوئاد  بۆ نموونه‌ خالید به‌گی جوبرانلی و ئیحسان نوری پاشا و  سمكۆی شكاك و شێخ مه‌حمود و برایم خانی ده‌لۆ ئه‌مانه‌ هه‌موو باسی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان و یه‌كبوونی خاكی كوردستانیان كردووه‌ زانیویانه‌ چاره‌نووسیان به‌ره‌و كوێ‌ ئه‌روات و زانیویانه‌ به‌ته‌مای ئه‌وه‌ن پارچه‌ پارچه‌ بكرێن بۆیه‌ هه‌وڵه‌كانی خۆیان چڕكردوه‌ و ئه‌وانیش به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان زۆر گه‌وره‌تر بووه‌ له‌وه‌ی كه‌ كورد بیری لێ‌ ئه‌كرده‌وه‌ بۆیه‌ گوێیان به‌كورد نه‌داوه‌ و هیچ حیسابێكیان بۆ نه‌كردووه‌. 
د. مارف عومه‌ر گوڵ: دیار پاڵپشتی به‌ریتانییه‌كان به‌تایبه‌تی كۆكس و مسس بێڵ  به‌ره‌و ئه‌وه‌ی بردن كه‌ كوردستان بلكێنرێ‌ به‌عێراقه‌وه‌، ئه‌وه‌مان له‌بیر نه‌چێ‌ بۆ یه‌كه‌مین جار سوپایه‌كی عێراقی هاته‌ كوردستان و سلێمانی به‌یارمه‌تی به‌ریتانییه‌كان، یه‌كه‌م هێرشی كرایه‌سه‌ر و یه‌كه‌م كاری ئه‌وه‌بوو هاته‌ كوردستان و سلێمانی داگیركرد و حكومه‌ته‌كه‌ی شێخ مه‌حمودیش رۆژ به‌ڕۆژ به‌ره‌و كۆتایی ده‌ڕۆیشت، ئه‌وه‌ یه‌كه‌م هه‌نگاو بوو كه‌ كار بكرێت به‌ ئه‌مری واقیع له‌و ناوچانه‌ی كوردستان ئه‌و بزوتنه‌وه‌ كوردییانه‌ی تێیدا بوون مه‌جالیان نه‌مێنێ‌ و كوردستان له‌ژێرده‌سه‌ڵاتی سوپای عێراقدا بێت و به‌كرده‌وه‌ش كاربكرێت بۆ ئه‌وه‌ی بلكێنرێت به‌عێراقه‌وه‌. 
عه‌بدولقادر شكاك: له‌كۆنگره‌ی قاهیره‌دا ئاماژه‌م پێدا ئه‌وكاته‌ ویستیان ویلایه‌تی موسڵ به‌بارێكی تردا به‌رن و ویستیان له‌چوارچێوه‌ی خۆیاندا بیهێڵنه‌وه‌ هه‌ركاتێك پێویستیان به‌وه‌ هه‌بوو به‌هه‌ر شوێنێك بیلكێنن یان ویستیان به‌هه‌ر شوێنێك بیناسێنن كه‌ خۆیان مه‌به‌ستیان بێ‌، بۆیه‌ ئه‌ڵێ‌ ئه‌و چوار شاره‌ی ویلایه‌تی موسڵ بمێنێته‌وه‌ له‌ژێر ئینتیدابی راسته‌وخۆی به‌ریتانییه‌كاندا بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ش نه‌چووه‌ بواری جێبه‌جێ‌ كردنه‌وه‌ و ئاخیری هه‌موویان لكانده‌وه‌ به‌ عێراقه‌وه‌. 
د. مارف عومه‌ر گوڵ: ئه‌گه‌ر به‌راوردێك بكه‌ین له‌نێوان ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی عێراق به‌كوردستانه‌وه‌ له‌نێوان بیسته‌كانی عێراق و ئێستا كه‌ ساڵی 2013یه‌ ده‌بینین روداوه‌كان به‌نیسبه‌ت كورده‌وه‌ دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌ ئێستاش كورد داوا ده‌كات سوپای عێراق نه‌یاته‌ بۆ كوردستان كه‌ ئه‌وه‌تا حكومه‌تی ئێستای مالیكی چه‌ند پێكهاته‌یه‌كی جیاواز له‌ سوپای عێراق دروست كردووه‌ هاتوونه‌ته‌ كه‌ركوك و هه‌ندێك ناوچه‌ی تر، ئه‌و كاته‌ش ئه‌وه‌ روویدا سوپای عێراق هات و داوای ئه‌وه‌ ئه‌كرا كه‌ كوردستان نه‌لكێنرێ‌ به‌عێراقه‌وه‌ و ئێستاكه‌ش داوای ئه‌وه‌ ئه‌كرێ‌ جۆرێك له‌سه‌ربه‌خۆیی خۆی هه‌بێ‌، ئه‌گه‌ر چی ئێستا به‌ره‌سمی له‌چوارچێوه‌ی عێراقدایه‌، به‌ڵام ئه‌وسا به‌ره‌سمی نه‌چووبووه‌ چوارچێوه‌ی عێراقه‌وه‌، ئێستا نوێنه‌رانی كورد له‌ به‌غدا و رابه‌رانی كورد له‌كوردستان داوای ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن به‌غدا داخوازییه‌كانی كورد جێبه‌جێ‌ بكه‌ن، ئه‌وكاته‌ش كه‌ به‌ریتانییه‌كان له‌به‌غدا بوون و هه‌روه‌ها ئه‌و رابه‌ره‌ عه‌ره‌بانه‌ی به‌غدا كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نه‌كه‌ن كوردستان بلكێنری به‌عێراقه‌وه‌، دیاره‌ له‌ نێوان بیسته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م و ساڵی 2013 ی سه‌ده‌ی بیستویه‌كه‌مدا زۆر خاڵ و زۆر هه‌ڵویستی له‌یك چوو هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی مه‌سه‌له‌ی كورد. 

ئه‌و راپرسییه‌ دروست نه‌بوو
عه‌بدولقادر شكاك: به‌بڕوای من ماده‌م ئینگلیزه‌كان مه‌به‌ستیان بوو فه‌یسه‌ڵی كوڕی حوسێن كه‌ هاوپه‌یمانێكی سه‌ره‌كیان بوو له‌سعودییه‌ هێنایان و كردیان به‌مه‌لیكی عێراق ئه‌و راپرسیه‌شیان كرد كه‌ ئه‌ڵێ‌ له‌سه‌دا نه‌وه‌دوپێنجی خه‌ڵكی عێراق ده‌نگیانداوه‌ چ عه‌جه‌به‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ سه‌یری پێكهاته‌ی خه‌ڵكی عێراق بكه‌ین جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ كورد و عه‌ره‌ب و كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌كانی تر تێدایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا دوو مه‌زهه‌بی گه‌وره‌ی دژ به‌یه‌كی تێدایه‌ كه‌ مه‌زهه‌بی شیعه‌ و سوننه‌یه‌ و ئه‌توانین بڵێن سه‌دا په‌نجاوپێنجی خه‌ڵكی عێراق شیعه‌یه‌، ئایا شیعه‌ی عێراق رازی بووه‌ به‌وه‌ی كه‌سێك له‌سعودییه‌وه‌ بهێنرێ‌ و بكرێ‌ به‌مه‌لیكی عێراق؟ ئه‌مه‌ هه‌ر خۆی جێگه‌ی گومانه‌ ئه‌گه‌ر لێی وردبینه‌وه‌ من بڕوا ناكه‌م ئه‌و راپرسییه‌ راپرسییه‌كی دروست بووبێ‌ و ڕای خه‌ڵكی عێراق بووبێ‌. 

په‌یماننامه‌ی لۆزان
سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر رێكه‌وتننامه‌یه‌ك له‌ 24ی ته‌موزی 1923 دا كه‌وته‌ بواری واژۆكردن وجێبه‌جێكردنه‌وه‌، كه‌ شوێنه‌واره‌ خراپه‌كانی دواتر ده‌ركه‌وت ئه‌ویش رێكه‌وتننامه‌ی لۆزان بوو، لۆزان شارێكی وڵاتی سویسرا بوو سه‌ربه‌كیشوه‌ری ئه‌وروپا كه‌ رێكه‌وتننامه‌یه‌كی تێدا واژۆكرا، به‌ستنی ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ش قسه‌وباسێكی یه‌كجار زۆر هه‌ڵده‌گرێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی پێویسته‌ دوای ئه‌و ماوه‌یه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی مێژوویی بۆ بكرێت هۆكار و ده‌رئه‌نجامه‌كان و ئاستی په‌یوه‌ندی كورد به‌و رێكه‌وتنه‌وه‌، لۆزان له‌دوو خولدا كاری له‌سه‌ر ئه‌كرا كه‌ هه‌ر خوله‌و  چه‌ند رۆژێكی خایاند، خولی یه‌كه‌می له‌به‌رواری بیستی تشرینی دووه‌می 1922ی زاینی ده‌ستی پێكرد و له‌ 31ی كانوونی دووه‌می 1923ی زاینی كۆتایی به‌كاره‌كانی هێنا، خولی دووه‌م له‌ 23ی نیسانی 1923ی زاینی ده‌ستی پێكرد له‌ 24ی ته‌موزی هه‌مان ساڵ كۆتایی هات، یه‌كێكیش بوو له‌و رێكه‌وتننامانه‌ی زۆرترین قسه‌ی له‌سه‌ر كرا، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندی چه‌ندی ده‌وڵه‌ت و هێزی جیهانی خستبووه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ كه‌ ئاماده‌ی دانیشتنه‌كان و واژۆی ماده‌ و بڕگه‌كانی بوون، لێره‌وه‌ وه‌ك یه‌كێك له‌ رێكه‌وتننامه‌ مێژووییه‌كان چووه‌ نێو مێژووی هاوچه‌رخی جیهانه‌وه‌، هه‌ر له‌م كۆنگره‌یه‌دا عیسه‌مه‌ت ئینۆنۆی سه‌رۆك وه‌زیرانی توركیای به‌ره‌گه‌ز كورد وه‌ك نوێنه‌ری حكومه‌تی توركیا و لۆرد كرزۆن سیاسه‌تمه‌داری ناسراوی ئینگلیزی وه‌ك نوێنه‌ری حكومه‌تی به‌ریتانیا له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی ویلایه‌تی موسڵ كه‌وتنه‌ گفتوگۆیه‌كی وردوپڕوچڕه‌وه‌، دیاره‌ به‌ستن و گرێدانی هه‌ركۆبوونه‌وه‌یه‌ك هۆكار و ده‌رئه‌نجامی خۆی هه‌یه‌ به‌تایبه‌ت كۆبوونه‌وه‌ بۆ مه‌به‌ستێكی سیاسی و دیاری كردنی به‌رژه‌وه‌ندی ئاسۆكانی دوا رۆژی چه‌ند ده‌وڵه‌تێك، له‌م نێوه‌نده‌شدا گرێدانی ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ له‌و شاره‌ و بۆماوه‌یه‌ك چه‌ندین هۆكاری گرنگی له‌پشته‌وه‌ بوو، گرنگترینیان ئه‌مانه‌بوون، یه‌كه‌م پێداچوونه‌وه‌ بوو به‌ماده‌ و بڕگه‌كانی په‌یمانی سیڤه‌ر كه‌ له‌10ی ئابی 1920دا له‌نێوان وڵاتانی سه‌ركه‌وتووی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م واژۆ كرابوو، پێداچوونه‌وه‌ به‌سنووری ده‌وڵه‌تی عوسمانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی كه‌ له‌جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا شكستی خوارد و ناوچه‌كانی بووبوونه‌ جێگای چاوتێبڕینی وڵاتانی سه‌ركه‌وتوو له‌جه‌نگدا، سه‌ركه‌وتنی ده‌وڵه‌تی نوێی توركیا كه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌تاتورك ئه‌و مانایه‌ی وه‌رگرت كه‌ لێره‌ به‌دوا كۆماری توركیا به‌هیچ جۆرێك ده‌وڵه‌تی عوسمانی نییه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا باشترین ده‌وڵه‌ته‌ شوێنی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بگرێته‌وه‌، وڵاتانی سه‌ركه‌وتووی جه‌نگه‌كان له‌به‌رچاو بگرێت. سێیه‌م ئاوه‌ڕدانه‌وه‌ له‌و گه‌ل و هێزانه‌ی كه‌ له‌په‌یمانی سیڤه‌ردا ره‌چاوی مافه‌كانیان كرابوو، به‌ڵام دوای ئه‌و په‌یمانه‌ دژایه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی وڵاتانی سه‌ركه‌وتووی جه‌نگیان كرد، چواره‌م چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی ویلایه‌تی موسڵ له‌نێوان ده‌وڵه‌تی توركیای نوێ‌ و ده‌وڵه‌تی عێراق و حكومه‌تی به‌ریتانیا، ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ بۆ قسه‌كردنی چه‌ندین هێز و لایه‌ن به‌سترا، بۆیه‌ خۆی له‌چه‌ندین بڕگه‌ و ماده‌دا بینییه‌وه‌، له‌نێو ئه‌و بڕگه‌ومادانه‌دا، ماده‌كانی سی و حه‌وت بۆ چلوپێنج تایبه‌ت بوون به‌مافی كه‌مینه‌كان له‌چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا له‌نێو ئه‌وانیشدا گرنگترینی ئه‌و مادانه‌ تایه‌به‌ت بوون به‌ كورد، ماده‌ی سی و حه‌وت حكومه‌تی توركیا مافی ده‌ركردنی هه‌ر بڕیارێكی هه‌یه‌ كه‌ نه‌گونجا له‌گه‌ڵ بڕیار و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیدا، ماده‌ی سی و هه‌شت حكومه‌تی توركیا به‌ڵێن به‌دانیشتوانی توركیا ئه‌دات كه‌ به‌رگری له‌ماف و سامان و سه‌ربه‌ستیان بكات ئه‌وه‌ش به‌بێ‌ جیاوازی زمان و ره‌گه‌ز و ئاین، ماده‌ی سی و نۆ حكومه‌تی توركیا هیچ كۆستێك ناخاته‌ به‌رده‌م كه‌س كه‌ له‌ژێر چاودێری توركیادان و هه‌روه‌ها ئازادن به‌زمانی خۆیان رۆژنامه‌گه‌ری و بازرگانی و خودا په‌رستی و هه‌موو چالاكی سیاسی خۆیان بكه‌ن، دوای سه‌رده‌مانێك له‌و ڕوداوه‌وه‌ جێگه‌ی خۆیه‌تی هه‌ر تاكێكی كورد به‌وردی بڕوانێته‌ ئه‌و مێژووه‌ و به‌وریاییه‌وه‌ كاری له‌سه‌ر بكات، چونكه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كی وه‌كو كورد كه‌ ئه‌زموونه‌كانی مێژووی بۆی سوودی نه‌بێت پێویسته‌ بۆ لای بگه‌ڕێته‌وه‌، چونكه‌ هه‌موو سه‌رده‌مێك بۆ كورد ئه‌گه‌ر بۆ ئه‌زموونه‌كانی رابردووی نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ لۆزانێكه‌ بۆیه‌ به‌كۆنگره‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی و رێكه‌وتننامه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تیدا ئه‌و دابه‌شبوونه‌ی خاكی كوردستان و لێدانی بزوتنه‌وه‌ ره‌واكه‌ی كه‌وته‌ بواری جێبه‌جێ‌ كردنه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر دوای ئه‌و مێژووه‌ بێ‌ ئاگابین له‌هۆكار و ده‌رئه‌نجامه‌كانی ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ ئه‌وه‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ی لۆزانێكی تر له‌ئێستادا له‌هه‌موو كاتێكی تر نزیكتره‌، به‌ڵام به‌وریایی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیدا مانای كۆتایی هێنان و رێكه‌وتننامه‌یه‌كی خه‌ونی كورد و كوردستانی نایه‌ ژێر گڵ، ئه‌وه‌ش ئه‌و هیوایه‌یه‌ كه‌ هه‌موان چاومان تێبڕیوه‌ به‌و مه‌رجه‌ی هه‌موومان یان هیچ نه‌بێ‌ زۆربه‌مان له‌ئاست روداوه‌كانیدا بین.

ئەم بابەتە وەک بەرنامەیەکی تەلەڤزیۆنی لەلایەن خاک-ەوە ئامادەکراوە. لەچوارچیوەی هەماهەنگیەکانی کوردستانی نوێ‌و  خاکدا بەچەند ئەڵقەیەک لە کوردستانی نوێشدا بڵاودەبێتەوە.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7280
30/5/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ كیربیر ماڵئاوایی كرد 30/5/2017
‌ به‌ڵێنه‌كه‌ی‌ ده‌باته‌ سه‌ر 30/5/2017
زانست
‌ خواردنه‌وه‌ی دوو كوپ قاوه‌ له‌ ڕۆژێكدا به‌سووده‌ 30/5/2017
‌ به‌ر له‌ به‌كارهێنانی بۆنخۆشكه‌ری هه‌وا ده‌بێت ئه‌م ڕاپۆرته‌ بخوێنینه‌وه‌ 30/5/2017
‌ كیوكن هۆف، سه‌رچاوه‌ی نان به‌ گوڵ 28/5/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP