داخورانی دیموكراسی به‌ره‌و وڵاتانی خۆرئاوا ده‌چێت
داخورانی دیموكراسی به‌ره‌و وڵاتانی خۆرئاوا ده‌چێت ‌ 13/5/2017
جیدیون راكمان
وه‌رگێڕانی: دیاری سابیر
دوای رووخانی دیواری به‌رلین شه‌پۆلێكی دیموكراسی هه‌بوو، ئازادی سیاسی له‌ مۆڵگه‌ كلاسیكییه‌كانی له‌ ئه‌وروپای خۆرئاوا‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بڵاوبۆوه‌، وڵاتانی وه‌كو پۆڵه‌ندا‌و باشووری ئه‌فریقیا‌و ئه‌نده‌نوسیا بۆ دیموكراسی گۆڕدران، به‌ڵام پێده‌چێت ئێستا پرۆسه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ بووبێته‌وه‌، ئه‌وه‌تا شه‌پۆلێكی سته‌مكاریی له‌ ده‌ره‌وه‌ی دیموكراسیی پته‌وی خۆرئاوا به‌ره‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و ئه‌وروپا ده‌چێت.

زۆربوونی هه‌ستی دژه‌ دیموكراسی
زیندووكردنه‌وه‌ی هه‌ڵوێست‌و په‌یڕه‌وكردنه‌ سته‌مكارییه‌كان كه‌ یه‌كه‌مجار له‌ سیستمه‌ دیموكراسییه‌ تازه‌پێگه‌یشتووه‌كانی وه‌كو روسیا‌و تایلاند‌و فلیپین خۆی ئاشكرا كرد‌و بۆ سیاسه‌تی خۆرئاوا درێژ ده‌بێته‌وه‌، پۆڵه‌نداو هه‌نگاریا خاوه‌نی دوو حكومه‌تن كه‌ مه‌یلی سته‌مكارییان هه‌یه‌، له‌وه‌ش هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكی ئه‌مریكا زیاتر كه‌ رۆژنامه‌وانیی سه‌ربه‌خۆ به‌ دوژمن داده‌نێت‌و كه‌مێك رێزی بۆ دادگای سه‌ربه‌خۆ هه‌یه‌.
ئه‌و شه‌پۆلی پۆپۆلیزمه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ پێچه‌وانه‌كردنه‌وه‌ی گریمانه‌ ئومێده‌ ئاسووده‌كه‌ره‌كان (ماڵی كردنی رۆح) ده‌رباره‌ی چۆنێتیی كاركردن به‌سیاسه‌ت، ئه‌و بۆچوونه‌ پێویستی به‌پێداچوونه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێیوایه‌ سیاسه‌ت له‌ دیموكراسیه‌تی خۆرئاوای ده‌وڵه‌مه‌ند‌و پته‌ودا، له‌ ره‌گه‌وه‌ جیاوازه‌ له‌ دیموكراسیه‌تی ئه‌مریكای لاتین یان ئاسیا.
له‌رزینی ئه‌و فیكره‌یه‌ی كه‌ وای ده‌بینێت ئه‌ندامانی چینی ناوه‌ڕاست‌و لاوان هه‌میشه‌ لایه‌نگری دڵسۆزی دیموكراسین، زیاتر ده‌بێت، هه‌ردوو ئه‌كادیمی (رۆبیرتۆ فوا‌و یاشا مونك) له‌وتارێكیاندا وه‌سفی به‌هاكانی دیموكرسییان له‌ خۆرئاوا كردووه‌‌و له‌ ساڵی رابردوودا له‌ پێش هه‌ڵبژاردنی دۆنالد تره‌مپ وتاره‌كه‌یان وتوێژێكی زۆری به‌دوای خۆیدا هێنا. وتاره‌كه‌یان تیشكی خستۆته‌ سه‌ر زۆربوونی هه‌ستی دژه‌ دیموكراسی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و ئه‌وروپا، یه‌كێك له‌ خاڵه‌ سه‌رنج راكێشه‌كانیان ئه‌وه‌بوو كه‌ ئێستا له‌ هه‌ر شه‌ش ئه‌مریكی، یه‌كێكیان پێی وایه‌ حوكم كردن له‌ رێی سوپاوه‌، بیرۆكه‌یه‌كی باشه‌.

زیندووكردنه‌وه‌ی سته‌مكاریی
له‌ ساڵی 1995 دا ئه‌و رێژه‌یه‌ له‌ هه‌ر 16 ئه‌مریكی یه‌كێكیان ئه‌و بۆچوونه‌ی هه‌بوو، له‌كاتێكدا 70%ی ئه‌و ئه‌مریكییانه‌ی له‌دایكبووی ساڵانی هه‌شتاكانن، پێیانوایه‌ كه‌ ژیان له‌ سیستمی دیموكراسیدا پێویسته‌، به‌ڵام ته‌نها 30% له‌وكه‌سانه‌ی له‌ ساڵانی هه‌شتاكاندا له‌دایكبوون، له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچوونه‌دان، هه‌روه‌ها له‌ ئه‌وروپا تێكچوونێكی هاوشێوه‌ هه‌یه‌ له‌ بڕوابوون به‌دامه‌زراوه‌ دیموكراسییه‌كان، هه‌رچه‌نده‌ ناڕوون تره‌.
ئه‌و دوو نووسه‌ره‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ متمانه‌ له‌ دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌كانی وه‌كو په‌رله‌مان‌و دادگاكان، له‌ ماوه‌ی سێ ده‌یه‌ی دواییدا، هه‌روه‌ها هه‌موو دیموكراسییه‌ پته‌وه‌كانی ئه‌مریكای باكوور‌و ئه‌وروپای خۆرئاوا زۆر شێواون. 
 فواو مونك باسی خۆرئاوا ده‌كه‌ن، به‌ڵام زیندووكردنه‌وه‌ی سته‌مكاریی نه‌رم له‌و وڵاتانه‌ی رۆژێك له‌ رۆژان سیمبولی شه‌پۆلی دیموكراسی بوون ئاشكراتره‌، وه‌كو فلپین كه‌ له‌ 1986 دا ده‌سه‌ڵاتی ماركۆسی رووخاند، یان رووسیا كه‌ له‌ 1991 دا ده‌سه‌ڵاتی پارتی كۆمۆنیست كۆتاییهات، یان باشووری ئه‌فریقا كه‌ له‌ 1994 دا كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئاپارتاید كۆتاییهات. ئه‌و سێ وڵاته‌ به‌شێك له‌ پێكهاته‌كانی دیموكراسی وه‌كو هه‌ڵبژاردنیان پاراست، به‌ڵام داخورانی پێوه‌ره‌كانی دیموكراسی‌و بونیاتنانی ده‌سه‌ڵاتی كه‌سییان به‌خۆوه‌ بینی، كه‌ رێگه‌ی بۆ گه‌شه‌كردنی گه‌نده‌ڵی خۆشكرد. 
داڕمانی ئابووری‌و نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی یاسا له‌نه‌وه‌ده‌كاندا له‌ روسیا، مه‌رجه‌كانی زیندووكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكاری له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی پوتین-دا دۆزییه‌وه‌، سه‌رۆكی روسیا قاڵبێكی داڕشته‌وه‌ بۆ كۆنترۆڵكردنی نه‌رم له‌ نێوان نه‌ته‌وه‌یی‌و پۆپۆلیزم‌و په‌لاماردانی كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن‌و هاوپه‌یمانیی به‌هێز له‌ نێوان سه‌رۆكایه‌تی‌و ئۆلیگارشی (كه‌مینه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندی ده‌سه‌ڵاتدار)، له‌وانه‌یه‌ رێكه‌وت نه‌بێت كه‌ هه‌ندێك ئاگاداركردنه‌وه‌ی ئاشكرا‌و روون له‌ دژی تره‌مپییه‌كان له‌ لایه‌ن روسه‌ جیابۆوه‌كانی وه‌كو گاری كاسبارۆڤ ‌و ماشا گیسین-ه‌وه‌ ده‌ركرا، لای خۆیه‌وه‌ رۆدریگۆ دۆتیرتی سه‌رۆكی به‌هێزی فلپین به‌ هه‌موو ئازادییه‌كه‌وه‌ بنه‌ماكانی یارییه‌كه‌ له‌ پوتین قه‌رز ده‌كات‌و بونیاتنانی بیرۆكه‌ی دادپه‌روه‌ری خێرا (سه‌ربڕین بێ دادگا)، فلپینییه‌ لیبراڵییه‌كانی ترساند، به‌ڵام زۆر به‌دڵی ئه‌و كه‌سانه‌ بوو كه‌ تاوان‌و ماده‌ی هۆشبه‌ریان به‌لاوه‌ باشه‌.

ئه‌لته‌رناتیڤی ده‌سه‌ڵاتخوازی
سه‌باره‌ت به‌و ده‌نگده‌ره‌ لاوانه‌ی له‌ سه‌رده‌می ململانێ له‌ پێناوی دامه‌زراندنی دیموكراسی له‌ فلپین، هه‌وڵه‌كانی دۆتیرتی باش بوو. هه‌روه‌ها هه‌مان نموونه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ باشووری ئه‌فریقیا ده‌كات‌و زۆرێك له‌ لیبراڵییه‌كانی باشووری ئه‌فریقیا هیوادارن كه‌ ساڵانی كۆتایی سه‌رۆكایه‌تیی زوما، وڵاته‌كه‌یان زیندووبوونه‌وه‌ی زیاتری دیموكراسی به‌خۆیه‌وه‌ ببینێت، به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ رووداوه‌كان به‌ئاراسته‌یه‌كی دیكه‌دا بڕۆن.
سایمۆن فریمانتل گه‌وره‌ پسپۆڕی ئابووری سیاسی له‌ ستاندارد بانك هۆشداریی ده‌دات كه‌ ساتی ترامپی بۆ باشووری ئه‌فریقیا له‌ پێگه‌یشتندایه‌، ئه‌و ئاماژه‌ به‌و راپرسییانه‌ ده‌دات كه‌ ده‌ریده‌خه‌ن نه‌وه‌كانی باشووری ئه‌فریقیا كه‌ له‌ دوای ئازادكردنی نیلسۆن ماندێلا له‌ 1990 دا  به‌ ئازادی له‌دایكبوون، له‌و كه‌سانه‌ كه‌متر  لایه‌نگری دیموكراسین كه‌ یاده‌وه‌رییان له‌گه‌ڵ تێكۆشان له‌ دژی سیاسه‌تی ئاپارتاید هه‌یه‌، هه‌روه‌ها پشتیوانانی ده‌ركردنی په‌نابه‌ره‌ نایاساییه‌كان له‌ باشووری ئه‌فریقیا له‌سه‌ر شێوازی تره‌مپ زیادیكردووه‌. 
پرسیار: ئه‌و شته‌ چییه‌ كه‌ له‌ نێوان داخورانی لایه‌نگری دیموكراسی له‌ وڵاته‌ جۆراوجۆره‌كانی وه‌كو روسیا‌و فلپین‌و باشووری ئه‌فریقیا‌و ته‌نانه‌ت ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانیشدا گرێدراوه‌؟ ئه‌و گرێدانه‌ له‌وه‌دا كورت ده‌بێته‌ كه‌ دیموكراسی سه‌باره‌ت به‌ ژماریه‌ك له‌ ده‌نگده‌ر، رێگه‌یه‌كه‌ به‌ره‌و ئامانج‌و خودی ئامانجه‌كه‌ نییه‌.
ئه‌گه‌ر سیستمی دیموكراسی له‌ به‌جێهێنانی ئه‌ركه‌كانیدا شكست بهێنێت وه‌كو له‌ باشووری ئه‌فریقیا یان دابینكردنی ئاسایش‌و ده‌سته‌به‌ركردنی سه‌قامگیریی وه‌كو له‌ فلپین، یان دابه‌زینی ئاستی گوزه‌ران وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا هه‌یه‌، ئه‌و كاته‌ هه‌ندێك له‌ ده‌نگده‌ران ده‌ڕۆن به‌لای ئه‌لته‌رناتیڤی ده‌سه‌ڵاتخوازیدا، له‌وانه‌شه‌ له‌ چوارچێوه‌ی نه‌بوونی یه‌كسانیدا كاتێك سیستمی سیاسی‌و ئابووری بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خاوه‌ن په‌یوه‌ندییه‌كان گه‌مه‌ی پێده‌كرێت، لایه‌نگری ئه‌وه‌ زۆرتر ببێت.
به‌دڵنیاییه‌وه‌ هه‌میشه‌ خه‌ڵكانێك هه‌ن كه‌ وه‌كو به‌هایه‌ك سه‌یری ئازادی سیاسی ده‌كه‌ن‌و به‌شتێكی داده‌نێن كه‌ بۆ كه‌رامه‌تی مرۆڤایه‌تی ناتوانرێت ده‌ستبه‌رداری ببن،  به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی رێژه‌یی زۆر ناوازه‌، بوونی ئه‌و جیابۆوانه‌یه‌ كه‌ ئاماده‌ن بۆ لایه‌نگریی ئازادی راده‌ربڕین بچنه‌ زیندانه‌وه‌، رۆناڵد ریگان سه‌رۆكی پێشووتری ئه‌مریكا كه‌ دوا ساڵه‌كانی جه‌نگی ساردی بینی، پێویسته‌ شانازی به‌و قسه‌یه‌وه‌ بكرێت كه‌ ده‌ڵێت: ئازادی تووشی داخوران ده‌بێت، به‌ڵام له‌ به‌دبه‌ختی، ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی ئاسایی گوێ به‌و بۆچوونه‌ نه‌ده‌ن، ئه‌وا هه‌ندێ كه‌س ده‌ستبه‌رداری ئه‌و ئازادییه‌ ده‌بن.
فاینانشاڵ تایمز


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7280
30/5/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ كیربیر ماڵئاوایی كرد 30/5/2017
‌ به‌ڵێنه‌كه‌ی‌ ده‌باته‌ سه‌ر 30/5/2017
زانست
‌ خواردنه‌وه‌ی دوو كوپ قاوه‌ له‌ ڕۆژێكدا به‌سووده‌ 30/5/2017
‌ به‌ر له‌ به‌كارهێنانی بۆنخۆشكه‌ری هه‌وا ده‌بێت ئه‌م ڕاپۆرته‌ بخوێنینه‌وه‌ 30/5/2017
‌ كیوكن هۆف، سه‌رچاوه‌ی نان به‌ گوڵ 28/5/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP