ریفراندۆم باشترین شێوازی خه‌باته‌
ریفراندۆم باشترین شێوازی خه‌باته‌ ‌ 18/5/2017
تۆم گولبێری
وه‌رگێڕانی: ئیدریس ئیبراهیم
پێداچوونه‌وه‌ی: عوسمان هه‌ورامی
به‌شی یه‌که‌م
پێشەكییەكی كورتی وه‌رگێڕ
ئەم نامیلكەیە باس لە چۆنیەتی بە ماف گەیشتنی زۆربەی هەرە زۆری نەتەوەكانی ئەوروپا دەكات لە ڕێگای ریفراندۆمەوە. كاتێ مرۆڤ بە دیموكراسییانە بۆ شتە راستەقینەكان بڕوانێ، ریفراندۆم باشترین شێوازی خەباتە، كاتێكیش مرۆڤ بە هۆشێكی روون لێكدانەوەی ورد بۆ بارودۆخەكان دەكات‌ و قانوونەكانی سروشت هەڵدەسەنگێنێ، ئەوا ریفراندۆم باشترین رێبازە. مافی سروشتیی مرۆڤیشە ئەوەی بۆ مرۆڤایەتی رەوایە كاری بۆ بكات‌ و بیكات بە ڕاستی. (ریفراندۆم) ئەو هەنگاوە سەختەیە كە ڕێگا دوور‌ودرێژەكان كورت دەكاتەوە‌و بەربەستەكان هەڵدەتەكێنێ، چونكە لە ریفراندۆمدا هەموو گەل بە زمانی جوانی قسە دەكات، جوانیەكان لەناو جەستەی هەموویاندا دەپەروەرێنێ‌و گەشەیان پێدەكات. هیچ قانوونێكی جیهانیش نییە لەبەردەم ریفراندۆمدا ببێتە بەربەست، بەڵكو ئەو قانوونە هەیە كە ریفراندۆم مافێكی رەوایە بۆ تاكەكان‌و كۆمەڵ، تا وەك ئامرازێك بەكاری بهێنن بۆ گەیشتن بەو ئامانجانەی بە ڕێگاكانی تر مسۆگەر نابن. ئەوەی ریفراندۆم رەتیدەكاتەوە تەنیا توندوتیژییە، چونكە ئاسۆی ریفراندۆم ئەوەندە پرشنگدارە، ئەگەر لە یەكەمین هەوڵەكانیشدا نسكۆ بهێنێ ئەوا، نسكۆكان كاتی دەبن‌و سەركەوتنی مسۆگەریان بەدواوەیە.
ریفراندۆم گەلی كوردستان دەگەیەنێ بە لوتكە
كوردستانی باشوور، ئەگەر بە شۆڕش راپەڕینی بەرپا كردبێ، راپەرینیش خەڵكی ئامادە كردبێ بۆ هەڵبژاردن‌و حكومەتێكی فیدراڵی، ئەوا ریفراندۆم گەلی كوردستان دەگەیەنێ بە لوتكە. بۆیە كارنەكردن بۆی‌و خەمساردی‌و دڵەڕاوكێ، نەك خزمەت بە شارستانیەت ناكەن، بەڵكو چەكێكی كوشتندەن بۆ كوشتنی خودی قانوونەكانی سروشت، كە مرۆڤەكانیش بەگشتی دەگرێتەوە، ئەوەی چەكی كوشندەش بەكاربهێنێ، بە جیهانگیریی ئەمڕۆ‌و ئایندە دادەبڕێت‌و ژوورێكی بە رەنگی رەش بۆیاخكراو دروستدەكات كە هەموو جوانییەكان لەناویدا ون دەبن‌و جێگای بیركردنەوەی مەدەنیەتی تێدا نابێتەوە. كوردستان ئەگەر بە خوێنی شەهیدەكانی كولتورەكەی پاراستبێ‌و ناسنامەكەی وێنە كردبێ، ئەوە سەرئەنجامی هەڵبژاردنی ریفراندۆمێكی ئازادانە، هەم كولتوورەكە زیاتر بە جیهان دەناسێنێ‌و هەم پێشیدەڵێت من ئەوەتا بوونم هەیە‌و ناوم كوردستانە لەگەڵ ئەو رەوتەشدام كە جیهان بەوپەڕی مرۆڤایەتی دەگەیەنێ.
ئەم نامیلكەیە بۆیە باشە بخوێندرێتەوە، تا مرۆڤی كوردستان ئاگاداری ئەوە بێ تەنیا مافی نەتەوە مەزنەكان نییە ئەو مافە بەكاربێنن. بەڵكو مافی ئەوانەشە كە ژمارەیان هێندەی ئۆردوگایەكی تەلبەندكراوی سەردەمی دیكتاتۆریەت نییە، بەڵام بۆ ئێمە هەموو ئەو تەلبەندانەش هەڵدەتەكێنێ‌و ئاسۆیەكی روونیش دروست دەكات  تا سنوورە دەستكردەكانیش بڕووخێنێ.
ئەم بابەتە بۆ ئەوە نەنووسراوە تا مرۆڤ لە ر‌ویفراند‌وم بگات، بەڵكو بۆ ئەوە نوووسراوە تا مرۆڤ بەكاری بهێنێ‌و پێی بگاتە حەقیقەت. ئەو حەقیقەتەی هەموومان دەیزانین بەڵام چاومان لە ناستیدا دادەخەین‌و دەمانەوێ هەر بەشێوە كلاسیكییەكە بژیین كە ئایندەش ئەوەی قەبووڵ نییە، كەواتە ئەبێ ئێمە شتێكمان قەبووڵ بێ كە ئایندە قەبووڵیەتی.
پێشەكی نووسه‌ر
مافی راپرسی بۆ سەربەخۆیی نەتەوایەتی
لە كۆتایی مانگی شەشەمی 1991دا، كۆمیتەی ئەوروپا، كۆبوونەوەی هاوینەیان لە هێلسینكی، پایتەختی فینلەندە ساز دا، كە لە پەرلەمانتارانی دەوڵەتەكان پێكهاتبوو هاوكات لەگەڵ كۆبوونەوەكەدا، سلۆڤینیا‌و كرواتیا لە (25/6) دا بڕیاری سەربەخۆیی خۆیان راگەیاند.
تەنها چەند رۆژێك دوای راگەیاندنی سەربەخۆیی، سلۆڤانیا كەوتە بەرهێرشی فڕۆكەكانی سرب. لە سەرەتاوە بڕیاری كۆنگرەكە، وابوو قورسایی خۆی بخاتە سەر كێشەی دەوڵەتەكانی بەڵتیك، بەڵام لە ئەنجامی رووداوەكاندا، كێشەی بەڵكان بووە خاڵی یەكەمی دەستپێكردنی وتووێژەكە، كە لە سەرەتادا زۆر بە پچڕپچڕی باسی لێوە دەكرا. 
ئەمە بووە هۆی ئەوەی نوێنەرەكانی یوگوسلافیا، لەلایەن رۆژنامە نووسەكانەوە بكەونە ژێر پرسیار‌و سەرنج لە چاوپێكەوتنێكی تەلەفزیۆنیدا یەكێك لە نوێنەرەكانی سلۆڤانیا، ئەوەی راگەیاند: ئاخۆ هەڵوێستی جیهان چی دەبێت‌و داوای چی لە خەڵكی سلۆڤانیا دەكات بۆ ئەوەی ئەم سەربەخۆییە بسەلمێنن. ئاخۆ ئەوروپا گیانی چەند هاووڵاتی سلۆڤانیای دەوێ بۆ ئەوەی دان بەم سەربەخۆییەدا بنێ؟
گەرچی یەكێتیی نێونەتەوەكانیش دوو دڵە
نوێنەرەكە ئەوەشی راگەیاند كە لە راپرسییەكەی 23/12/1990دا، لە سەدا هەشتا‌و هەشت (88%)ی دەنگەكان بۆ سەربەخۆیی سلۆڤانیا دراون. بۆیە سلۆڤانییەكان مافی خۆیان داوای سەربەخۆیی نەتەوەیی بكەن، گەرچی یەكێتیی نێونەتەوەكانیش دوو دڵە ‌و قسەكەرێكی سویدی بە ناوی نۆڤی برینگ (ove Bring) كە پسپۆرە لە مافی مرۆڤدا وتی سلۆڤینیا‌و كرواتیا، ئەو چەوساندنەوەیان لەسەر نییە، كە بە پێشبینیكردن دان بە بوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆیاندا، بنرێت.
راپرسی لە ئەوروپا، لەنێوان ساڵانی 1920-1921‌و 1990-1991دا، راپرسیی خەڵك لە سلۆڤانیا، لە مانگی دوانزەی 1990دا، یەكەم راپرسیی نییە، بەڵكو لە 10/10/1920دا سلۆڤانییەكان بەشداریی راپرسییەكی تریشیان كردووە. بۆ سەربەخۆیی لە خوارووی شێرنتا (ئێستا سەر بە نەمسایە) بۆ ئەوەی دەنگبدەن، ئایا ئەم ناوچەیە دەگەڕێتەوە بۆ كام دەوڵەت.
زۆربەی دانیشتووانی ناوچەكە سلۆڤاكین (واتە زمانی دایكیان سلۆڤاكی) یە. لە 69% دەبن. بۆیە راپرسییەكە بووە بە شتێكی سەرسوڕهێنەر، زۆربەی دانیشتووان واتە لە سەدا (59%) دەنگیان بۆ ئەوەدا كە ناوچەكە بگەڕێتەوە بۆ نەمسا.
بێ دوودڵی‌ و بێ ترس
لە بیست‌و دوو هەزار دەنگ، كە دەنگیان بۆ نەمسا دابوو، نزیكەی دە هەزار دەنگیان هی سلۆڤانەكان بوون. بۆیە لە دوای ئەم راپرسییە، ئەم دەنگدانە بووبە پایەیەكی پتەو لە مێژووی نەمسادا‌و ئەو سلۆڤانییانەی لە یۆگوسلافیا دەژیان‌و سلۆڤانییەكان ئەوەیان سەلماند كە كێشەكانی نێوان دەوڵەتەكان لە ڕێگای راپرسیی خەڵكەوە چارەسەر دەكرێن. ئەگەر لەم راپرسییە، وردبینەوە، دەگەینە ئەو سەرئەنجامە كە راپرسییەكەی 1920 هەوێنێك بوو، بۆ ئەوەی لە دوای حەفتا ساڵ، هەمان نەتەوە، بێ دوودڵی‌و بێ ترس لە بلۆكی كۆمۆنیستی لە ئەوروپای رۆژهەڵاتدا، بڕیاری سەربەخۆیی نەتەوەی خۆیان بدەن، بۆ دەوڵەتێكی سلۆڤانی، ئەمە بووە هەنگاوێكی گرنگ بۆ دانیشتووانی بەلتیك، كە لە داهاتوودا، وەك تاقیكردنەوەیەكی نوێ‌و سەركەوتووانە، بۆ سەربەخۆیی خۆیان كەڵكی لێوەربگرن‌و بوو بە نموونەیەكی كەم وێنە بۆ رێكخستنەوەی سیستمی دەوڵەتەكانی ئەوروپا، بەتایبەتی رۆژهەڵاتەكان راپرسییەكەی سلۆڤانیا لە ساڵی 1990دا، یەكەم هەنگاو بوو بۆ گۆڕینی سنووری دەوڵەتەكانی یوگوسلافیای (كۆن)‌و هەروەها قانوونی گشتیی دەوڵەتەكە دواتر سلۆڤانیا. كرواتیا، لیتوانیا، ئیستلاكر، لێتلاند، جورجیا، مەكدۆنیا، ئەرمەنیا، بۆسن-هێرگۆڤینا، هەروەها مۆنێنیگرۆ، راپرسییان ئەنجامدا. خەڵكەكە بە ئازادی بڕیاری چارەنووسی خۆیان دیاری كرد، سەرەڕای ئەمەش خەڵكی مۆنتێنیگرۆ لەگەڵ راپرسییەكەدا، ئەوەشیان راگەیاند، لە داهاتوودا بە ئارەزووی خۆیان ئەتوانن لەگەڵ (سرب) دا، یەكێتیی پێكبهێنن بەڵام ئەوانی تر سەربەخۆیی خۆیان راگەیاند وە چیكۆسلۆڤاكیا، پێشنیاری ئەوەیان كرد كە لە دلهاتوودا لە ڕێگای راپرسییەوە، كێشەی خۆیان چارەسەر بكەن، واتە كێشەی نێوان(سلۆڤاك‌و چیكەكانی). كۆمیتەی نێونەتەوەكان، رووبەرووی یەكەم راپرسی بووەوە، وە بەشێوەیەكی زۆر هێمن‌و دیپلۆماسییانە، چاودێری كرد، زۆر وشیارانە بە وتەیەك كۆتاییان بە كۆنگرەكەی خۆیان هێنا، ئەمەش وتەكەیە «هەموو نەتەوەیەك مافی سەربەخۆیی هەیە:» دوای ئەم كۆنگرەیە لە 11ی ئاداری 1991دا، لیتوانیا سەربەخۆیی خۆی راگەیاند، بەم بۆنەیەوە وەزیری دەرەوەی سوید، ستێن ئەندرسن، وتی: « مافی رەوای سەربەخۆیی خەڵكی لیتوانیا، بۆ سەربەخۆیی نیشتمانیان، تەواو لەگەڵ بەند‌و بەڵگەنامەكانی هێلسینكیدا دەگونجێت» وەزیری دەرەوەی فینلەندە، بۆ ئەوەی پشتیوانیی وڵاتەكەی، بۆ سەربەخۆیی لیتوانیا بكات، ئەبێ تەواوی سنوورەكان دیاری بكات‌و بیانپارێزێ، بۆ ئەوەی لەلایەن دەوڵەتەكانی ترەوە دانی پێدا بنرێ).


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7325
27/7/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ یۆرۆی كچان دوا هه‌نگاوی یه‌كه‌م قۆناغی ده‌نێت 27/7/2017
‌ مباپی له‌ مه‌دریده‌ 27/7/2017
زانست
‌ دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ی بوتڵی ئاو مه‌ترسیداره‌ 27/7/2017
‌ شه‌قامی چه‌تره‌كان 27/7/2017
‌ توێژینه‌وه‌یه‌ك: مانگی له‌ دایك بوونت، ته‌ندروستیت دیاری ده‌كات 27/7/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP