كورد له‌ دۆزه‌خی‌ په‌یماننامه‌كاندا
كورد له‌ دۆزه‌خی‌ په‌یماننامه‌كاندا ‌ 19/5/2017
ئاماده‌كردنی: زاهیر سدیق
به‌شی‌ حه‌وته‌م و كۆتایی‌
به‌غیابی كورد ویلایه‌تی موسڵ خرایه‌ سه‌ر عێراق
د. كامه‌ران محه‌مه‌د: بێگومان ئێمه‌ ناتوانین باس له‌په‌یمانی لۆزان بكه‌ین ئه‌گه‌ر نه‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سیڤه‌ر، كه‌ له‌سیڤه‌ردا ده‌وڵه‌ته‌ هاوپه‌یمانه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی یه‌ك لاكه‌ره‌وه‌ ئه‌یانویست ده‌وڵه‌تی عوسمانی ته‌واو لاواز و په‌رته‌وازه‌ی بكه‌ن ته‌نانه‌ت ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌سنوری ئه‌سته‌نبوڵدا بهێڵنه‌وه‌، واته‌ به‌شێوازێك په‌رتی بكه‌ن، هه‌موو ناوچه‌كانی لێ جیابكه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌تایبه‌تی له‌لایه‌ن ئه‌و هێزه‌ی كه‌ تازه‌ دروست بوو پێشتر بزوتنه‌وه‌ی كه‌مالی بوو و تازه‌ ده‌وڵه‌تی توركیایان پێكهێنابوو به‌سه‌رۆكایه‌تی ئه‌تاتورك، قبوڵ نه‌ده‌كرا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌ به‌رده‌وامی هه‌وڵی یه‌ك لایی كردنه‌وه‌ی كێشه‌كان له‌گه‌ڵ ئیتاڵیا و له‌گه‌ڵ فه‌ره‌نسادا، ئه‌وه‌ بوو جه‌نگی یۆنانی ده‌ست پێكرد و سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێنا، بێگومان هه‌موو ئه‌مانه‌ وایان كرد به‌ریتانیا به‌خۆیدا بچێته‌وه‌ و ئه‌وه‌ بوو ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ هاته‌ ئاراوه‌ و سه‌رله‌نوێ‌ پێداچوونه‌وه‌ به‌ په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ردا كرا و به‌وكارانه‌ی پێشتر له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئه‌سته‌نبوڵ كه‌ ده‌وڵه‌تی سوڵتان بوو ئه‌و زه‌مانه‌ كرابوو، بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین نوێنه‌ری ده‌وڵه‌تی توركیا عیسه‌مه‌ت ئنیونۆ وه‌ك نوێنه‌ری توركی له‌ لۆزان ئاماده‌  كه‌ ساڵی 1922به‌سترا بۆ یه‌كه‌م جار، لۆرد كریزۆنیش وه‌ك نوێنه‌ری به‌ریتانی، بێگومان كێشه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له‌م په‌یماننامه‌یه‌دا بریتی بوو له‌كێشه‌ی ویلایه‌تی موسڵ، ئایا موسڵ ئه‌بێ‌ بخرێته‌ سه‌ر توركیا یاخود ئه‌بێ‌ سه‌ربه‌و ده‌وڵه‌ته‌ نوێیه‌ بێت كه‌ ناوی عێراقه‌ له‌ژێر ئینتیدابی به‌ریتانیا؟ توركیا كۆمه‌ڵێك پاساوه‌ی گرنگی خۆی هه‌بوو له‌ڕووی دیموگرافیاوه‌، له‌ڕووی دانیشتوانه‌وه‌ توركه‌كان پێیان وابوو زۆرینه‌ی دانیشتوانی ناوچه‌كانی ویلایه‌تی موسڵ بریتین له‌كورد و تورك بۆیه‌ ئه‌مه‌ پاساوێكی به‌هێزه‌ تا بخرێته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی توركیا، هه‌روه‌ها پاساوێكی تری ئابووریشیان هه‌بوو كه‌ بریتی بوو له‌وه‌ی بازرگانی و ئابووری ناوچه‌كانی ویلایه‌تی موسڵ زیاتر له‌گه‌ڵ رۆژهه‌ڵاتی ئه‌نادۆڵدایه‌، واته‌ له‌گه‌ڵ باكووری كوردستاندایه‌ ئه‌مه‌ش خاڵێكی تر بوو كه‌ كاریان له‌سه‌ر ئه‌كرد،  پاساوێكی تری یاساییان هه‌بوو توركه‌كان ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو ئه‌یانوت ویلایه‌تی موسڵ له‌كاتی جه‌نگدا داگیرنه‌كراوه‌، به‌ڵكه‌ له‌دوای كۆتایی هاتنی جه‌نگی جیهانییه‌وه‌، واته‌ ئاگربه‌ستی مۆندۆرس له‌و كاته‌وه‌ ئه‌و ویلایه‌ته‌ خراوه‌ته‌ سه‌ر عێراق واته‌ به‌ریتانیا هاتووه‌ داگیری كردووه‌ كه‌ ئه‌مه‌ پێشتر ویلایه‌تێكی عوسمانی بووه‌، له‌رووی مافی چاره‌ی خۆنووسینیشه‌وه‌ پاساوێكی تریان هه‌بوو، ئه‌ویش ئه‌وه‌بوو كه‌ كورده‌كان هاوسۆزی ئاینیان له‌گه‌ڵ توركه‌كاندا هه‌یه‌. بۆیه‌ عیسمه‌ت ئنیۆنۆ هه‌موو ئه‌مانه‌ی خسته‌ به‌رده‌م كریزون كه‌ له‌و كاته‌دا نوێنه‌ری ده‌وڵه‌تی به‌ریتانی بوو، هه‌موو ئه‌مانه‌ پاڵپشتن بۆ ئه‌وه‌ی ویلایه‌تی موسڵ بخرێته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی توركیا، به‌ڵام له‌به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ پاش دوو مانگ كریزۆن وه‌ڵامی ئه‌م پاساوانه‌ی دایه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌دیموگرافیا ئه‌وه‌ی راگه‌یاند زۆرینه‌ی ناوچه‌كانی ویلایه‌تی موسڵ كوردن نه‌ك تورك، هیندوئه‌ورپین ئه‌مه‌ش له‌ڕووی نه‌ژاده‌وه‌ له‌گه‌ڵ توركه‌كاندا بێگومان جیاوازن، له‌ڕووی ئابووریشه‌وه‌ ئه‌وه‌ی خستیبووه‌ڕوو ناوچه‌كانی ویلایه‌تی موسڵ زیاتر له‌گه‌ڵ ناوه‌ڕاست و باشووری عێراقدایه‌ واته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دایه‌ كه‌ به‌ریتانیا ئه‌یه‌وێت، له‌ڕووی مافی چاره‌ی خۆنووسینیشه‌وه‌ توركیا ئاماژه‌ی پێكردبوو كورده‌كان ئه‌یانه‌وێت له‌گه‌ڵ توركیادابن، ئه‌م ئه‌وه‌ی راگه‌یاند كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌وه‌ كورده‌كان به‌به‌رده‌وامی له‌شۆڕشدابوون به‌رانبه‌ر به‌ده‌ووڵه‌تی عوسمانی تاجه‌نگی جیهانی، ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌كی به‌هێزه‌ كه‌ وا له‌ به‌ریتانیا ئه‌كات ده‌ستبه‌رداری ویلایه‌تی موسڵ نه‌بێت، چونكه‌ كورده‌كان به‌كرداری نایانه‌وێت بخرێنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ نوێیه‌ی كه‌ پێی ئه‌وترێت توركیا، به‌ڵكه‌ ئه‌یانه‌وێت له‌گه‌ڵ عێراقدا بژین، له‌ڕووی یاساییشه‌وه‌ پاساوێكی تری توركه‌كان بوو، ده‌وڵه‌تی به‌ریتانی پێی وابوو ئه‌بێ‌ بخرێته‌ سه‌ر عێراق، چونكه‌ به‌فه‌رمانی كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان ئه‌وكاته‌ به‌فه‌رمی له‌ژێر ئینتیدابی به‌ریتانیا بوو، هه‌ر كاتێكیش هه‌ر هه‌نگاوێك ئه‌نرێت ئه‌بێ‌ به‌ره‌زامه‌ندی كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان بێت بۆیه‌ ئه‌مه‌ گرنگترین ئه‌و پاساوانه‌ بوون هه‌ریه‌ك له‌ده‌وڵه‌تی توركیا و به‌ریتانیا بۆ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی چاره‌نووسی كێشه‌ی ویلایه‌تی موسڵ ئه‌یانخسته‌ روو، ئێمه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ به‌دی ئه‌كه‌ین، ئه‌وه‌ی غیابی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی هه‌ژماری بۆ ناكرێ‌ بریتییه‌ له‌كورد. 

گه‌له‌كۆمه‌كییه‌ك بوو له‌كورد كرا
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد: ئێمه‌ زۆرتر جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌ ده‌كه‌ین كه‌ زۆرتر په‌یوه‌ندی به‌مه‌سه‌له‌ی كورده‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ گه‌له‌كۆمه‌كییه‌ك بوو له‌كورد كرا، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌شێكی بچوكی په‌یمانه‌كه‌یه‌، په‌یمانه‌كه‌ زاده‌ی گۆڕانی ره‌وشی نێوده‌وڵه‌تی بوو له‌و زه‌مه‌نه‌دا، چونكه‌ له‌1920 كه‌ په‌یمانی سیڤه‌ر واژۆكرا هه‌لومه‌رجێكی تازه‌ هاته‌كایه‌وه‌، ده‌وڵه‌تی تازه‌ی توركیا ده‌وڵه‌تێكی به‌زیو بوو، شكابوو، به‌شێكی زۆری شوێنه‌كانی داگیركرابوو، له‌سه‌ر كاغه‌ز پارچه‌ پارچه‌ كرابوو، نیاز وابوو دوو ده‌وڵه‌تی تازه‌ بۆ ئه‌رمه‌ن و كورد له‌سه‌ر خاكی ئێستای توركیا دابمه‌زرێ‌، وڵاته‌كانی تری وه‌ك سوریا و عێراق و لوبنان وئوردوون ئه‌مانه‌ی دوایی بوون به‌ده‌وڵه‌ت، هه‌موویان له‌توركیا سه‌ندرابوونه‌وه‌. ئه‌مه‌ هه‌لومه‌رجی 1920 بوو 1923 هه‌لومه‌رجێكی تر هاتبووه‌ كایه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو هێزێكی تر له‌توركیا په‌یدابووبوو مسته‌فا كه‌مال رابه‌رایه‌تی ئه‌كرد، توركیا توانی بووی هه‌ستێته‌وه‌ سه‌رپێ‌ و توانی بووی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ كوردی باكووردا به‌هێز بكات، كارێكی وای كردبوو كوردی باكوور ببن به‌هاوپه‌یمانی خۆی، توانی بووی ڕووبه‌ڕووی به‌ریتانیا ببێته‌وه‌، هه‌روه‌ها توانیبووی هاوپه‌یمانێتییه‌كی به‌هێز له‌گه‌ڵ روسیای سۆڤیه‌ت دابمه‌زرێنێ‌، جگه‌ له‌وه‌ی پاشان توانی هێزه‌ داگیركه‌ره‌كانی یۆنان له‌ئه‌زمیر ده‌ربكات و سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌ له‌شه‌ڕی سه‌قاریا به‌ده‌ست بهێنێت. ئه‌مه‌ هه‌مووی هه‌لومه‌رجی تازه‌بوو هاتبووه‌ كایه‌وه‌، به‌هۆی ئه‌مه‌وه‌ لایه‌نه‌كانی تریش بیریان له‌وه‌ كردبووه‌وه‌ ماده‌م هه‌لومه‌رجێكی تازه‌هاتوه‌ته‌ كایه‌وه‌، باڵانسی هێزه‌كان گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌، له‌وانه‌یه‌ نه‌توانن سیڤه‌ر به‌و جۆره‌ی هه‌یه‌ جێبه‌جێ‌ بكه‌ن، بیریان له‌ئه‌لته‌رناتیفێك كرده‌وه‌، ئه‌وه‌ش بریتی بوو له‌په‌یمانی لۆزان كه‌ به‌شێكی زۆری به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌وروپا و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی توركیای دابین ئه‌كرد، یه‌كێك له‌مه‌رجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی بریتی بوو له‌هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی په‌یمانی سیڤه‌ر كه‌ توركیای پارچه‌ پارچه‌ ئه‌كرد، كارێكی وای كردبوو توركیا وه‌كو هێزێكی گه‌وره‌ و به‌هێز له‌ناوچه‌كه‌دا نه‌مێنێت، جگه‌ له‌وه‌ ئه‌وروپییه‌كان هه‌ندێك مه‌رجیان هه‌بوو له‌وانه‌یه‌ له‌ لۆزاندا باس نه‌كرابێ‌، به‌ڵام ئه‌مان به‌سه‌رزاره‌كی له‌سه‌ری رێككه‌وتبوون، یه‌كێ‌ له‌وانه‌ ئه‌وه‌ بوو له‌باتی ئه‌وه‌ی دوو حكومه‌ت له‌ توركیا هه‌بێت، یه‌كێكیان له‌ ئه‌نقه‌ره‌ و ئه‌وی تریان له‌ئه‌سته‌نبوڵ، ئه‌وان بیریان له‌وه‌ كرده‌وه‌ پێویسته‌ حكومه‌تی خه‌لافه‌تی عوسمانی له‌ناوببرێ‌ و دانی پێدانه‌نرێت و كاربۆ ئه‌وه‌ بركێت  یه‌ك حكومه‌ت هه‌بێ‌، ئه‌و كاته‌ له‌ئه‌نقه‌ره‌ حكومه‌تێكی تازه‌ دامه‌زرابوو. ئه‌مان بیریان له‌وه‌ كردبووه‌وه‌ ئه‌مه‌ ئه‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی رزگاریان بێت له‌بیروباوه‌ڕی پانئیسلامیزم ئه‌و وه‌خته‌ هێزێكی زۆری له‌ناوچه‌كه‌دا هه‌بوو، هه‌روه‌ها گه‌لانی موسڵمان ئیتر له‌مه‌ولا یه‌ك مه‌رجه‌عیه‌تیان نابێت به‌شێوه‌ی خه‌لیفه‌ی عوسمانی، توركیا ورده‌ ورده‌ ئه‌بێت به‌به‌شێك له‌ئه‌وروپا یاخود نزیك ئه‌بێته‌وه‌ له‌ئه‌روپا، یاخود ئه‌بێ‌ به‌ده‌وڵه‌تێك پشت له‌كه‌له‌پوری عوسمانیانه‌ی ئه‌كات، ئه‌مه‌ هه‌مووی قازانج بوو بۆ به‌ریتانیا و ئه‌وروپاو به‌هۆی ئه‌مه‌شه‌وه‌ پشتگیری جێبه‌جێ‌ كردنی په‌یمانی سیڤه‌ریان نه‌كرد و چوونه‌ سه‌ر ئه‌و په‌یمانه‌ی له‌لۆزان ئیمزاكرا له‌به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موولایه‌كیان بوو. 

به‌ریتانیا مه‌به‌ستی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردی نه‌بوو
د. كامه‌ران محه‌مه‌د:  حه‌ز ده‌كه‌م به‌قسه‌یه‌كی دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر مێژوونووسی گه‌وره‌ی كورد ده‌ستپێبكه‌م، ئه‌ڵێت له‌كاتی به‌ستنی په‌یمانی سیڤه‌ریشدا كه‌ مافی كوردی به‌شێوه‌یه‌كی زۆرباش تێدا ره‌چاوكرابوو له‌به‌نده‌كانی شه‌ست و دوو و شه‌ست و سێ‌ و شه‌ست و چوار دا باس له‌دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی كوردی كرابوو، و دواتر ویلایه‌تی موسڵ ئه‌گه‌ر ویستیان بچنه‌ سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌توانن، ئه‌ڵێ‌ له‌و كاته‌شدا به‌ریتانیا مه‌به‌ستی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردی نه‌بوو، چونكه‌ به‌نهێنی له‌گه‌ڵ فه‌ره‌نسا و ئیتاڵیا ڕێكه‌وتننامه‌یه‌كیان هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ژێره‌وه‌ ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌ له‌بار ببه‌ن، ئه‌وه‌مان له‌بیربێت له‌ساڵی 1916دا كۆمه‌ڵێك نامه‌ له‌نێوان شه‌ریفی مه‌كه‌ حوسێن و مه‌كماهون له‌قاهیره‌  ئاڵوگۆڕكراون، له‌وێدا به‌ئاشكرا به‌ڵێن به‌عه‌ره‌به‌كان ئه‌ده‌ن ده‌وڵه‌تێكی عه‌ره‌بی دابمه‌زرێنرێت و دواتریش له‌كۆنگره‌ی ئاشتیدا به‌ڵێن به‌مه‌لیك فه‌یسه‌ڵی كوڕی شه‌ریف حوسێنی مه‌كه‌ ئه‌درێت بیكه‌ن به‌سه‌رۆكی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، له‌ساڵی 1922شدا به‌هه‌مان شێوه‌ به‌ڵێنی پاراستنی خاكی عێراق ئه‌دا به‌ویلایه‌تی موسڵه‌وه‌ به‌مه‌لیك حوسێن ئه‌دات، ئه‌وكاته‌ په‌یماننامه‌ی لۆزان له‌سه‌ره‌تاكانیدا بوو، واته‌ به‌ریتانیا له‌سه‌ره‌تاوه‌ له‌گه‌ڵ دروستكردنی ده‌وڵه‌تێكی كوردیدا نه‌بووه‌، چونكه‌ خۆی به‌ستوه‌ته‌وه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌ شتێكه‌وه‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی تێدابووه‌، حه‌ز ده‌كه‌م قسه‌یه‌كی وینستۆن چه‌رچڵ به‌نموونه‌ بهێنمه‌وه‌ هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌دا له‌سه‌ر كوردو ئه‌فغان  وتویه‌تی زۆر دروسته‌ گازی ژه‌هراوی به‌رانبه‌ر به‌نه‌ته‌وه‌ ناشارستانییه‌كان به‌كاربهێنرێ‌ به‌تایبه‌تیش كورد و ئه‌فغان ئه‌و كاته‌ وه‌زیری موسته‌عمراتی به‌ریتانی بووه‌، واته‌ زۆر به‌باشی ئاگای له‌كێشه‌كان بووه‌، بۆیه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌ریتانیا له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردی نه‌بوو، هه‌ر بۆیه‌ دواتر له‌رێكه‌وتننامه‌كه‌دا كریزۆن ئاماده‌یی خۆی و ده‌وڵه‌تی به‌ریتانی ده‌رده‌بڕێ‌ بۆ پاشه‌كشه‌كردن له‌به‌نده‌كانی سیڤه‌ر به‌مه‌رجێك توركیا ببێته‌ ئه‌ندام له‌كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كاندا، به‌ریتانیا ئه‌مه‌ی بۆچی كرد؟ به‌ریتانیا ئه‌مه‌ی بۆ ئه‌وه‌ كرد ئه‌گه‌ر توركیا ببێت به‌ئه‌ندام له‌كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كاندا له‌روسیا دووری ئه‌خاته‌وه‌ كه‌ له‌روسیا دووری خسته‌وه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی به‌ریتانیا له‌ناوچه‌كانی كه‌نداو وعێراقدا سه‌لامه‌ت ئه‌بێ‌، بۆیه‌ به‌شێوه‌یكی گشتی له‌كۆتاییدا ئه‌توانین بڵێین به‌ریتانیا له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردیدا نه‌بووه‌، به‌ڵكو هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا بووه‌ و كاری بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌ ویلایه‌تی موسڵ بخرێته‌ سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی كه‌ پێكی هێنابوو و پێشتریش به‌ڵێنی به‌هه‌ر یه‌ك له‌عه‌ره‌ب و مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ دابوو.
توركیا ئه‌یویست له‌پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌تی كوردستان و ئه‌رمه‌نستان رزگاری بێت
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد: ئه‌مه‌ په‌یمانێك بوو په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌وانی سه‌رله‌نوێ‌ رێكخسته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م په‌یمانه‌ زۆرتر له‌نێوان چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی به‌شداربوودا بوو، هه‌ندێك ده‌وڵه‌ت به‌شداربوون له‌وانه‌یه‌ ئێستا وجودیان نه‌مابێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ په‌یمانێك بوو بۆ كۆتایی هێنان به‌سه‌ر ئه‌نجامه‌كانی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی، په‌یمانێك بوو بۆ دانان و چه‌سپاندنی نه‌خشه‌یه‌كی سیاسی تازه‌، پێویستی به‌وه‌ ئه‌كرد توركیا به‌شداربێت  له‌داننان به‌سه‌ر ئه‌نجامی گۆڕانكارییه‌كانی پاش جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی، توركیا ئاماده‌یی ئه‌وه‌ی ده‌ربڕی سنوری ئێستای بۆ بهێڵنه‌وه‌ به‌رانبه‌ر به‌وه‌ی دان به‌سیستمه‌ تازه‌كه‌دا بنێ‌، به‌رانبه‌ر به‌وه‌ی وازی لێبێنن و ئیتر هه‌وڵی روخاندن و داگیركردنی نه‌ده‌ن، ئه‌م په‌یمانه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ قازانجی توركیاشی تێدابوو، بۆ نموونه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی به‌فه‌ره‌نساوه‌ هه‌بوو، فه‌ره‌نسا داگیركه‌ری سوریا و لوبنان بوو، ئه‌و پێویستی به‌وه‌ هه‌بوو به‌فه‌رمی به‌شێوه‌یه‌كی یاسایی ده‌ستبه‌رداری وڵاتی سوریا بێت ئه‌م ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستهێنا، به‌ریتانیا پێویستی به‌وه‌ هه‌بوو سنورێك ده‌ستنیشان بكرێت له‌نێوان عێراق و توركیا و مه‌سه‌له‌ی ویلایه‌تی موسڵ یه‌كلابكرێـه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و بتوانێ‌ نه‌وته‌كه‌ی ده‌ربكات، توركیا ئه‌یویست خاكه‌كه‌ی پارچه‌ پارچه‌ نه‌كرێت و رزگاری بێت له‌پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌تی كوردستان و پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌رمه‌نستان، ئه‌وه‌شی بۆهاته‌ دی. لایه‌نه‌ سه‌ره‌كییه‌كان ئه‌وانه‌ بوون، جگه‌ له‌وه‌ش كێشه‌یه‌كی تریش هه‌بوو له‌نێوان توركیا و یۆنان سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ی دوورگه‌كان، ژماره‌یه‌كی زۆر دوورگه‌ له‌ده‌ریای ئیجه‌ له‌نێوان ئه‌م دوو وڵاته‌دا هه‌یه‌ توركیا به‌وه‌ رازی بوو سنووره‌كان ده‌ستنیشان بكرێن به‌قازانجی یۆنان به‌رانبه‌ر به‌وه‌ی یۆنان واز له‌ ئیزمیر بێنێت و دان به‌وه‌دا بنێت ئیتر هیچ داوایه‌كی نییه‌ له‌خاكی توركیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان هه‌ر یه‌كه‌ به‌قه‌د توانای خۆی قازانجی له‌م په‌یمانه‌كرد ئه‌وه‌ی زه‌ره‌ری تێدا كرد كورد و ئه‌رمه‌نه‌كان بوون، نه‌یانتوانی ده‌وڵه‌تی خۆیان دابمه‌زرێنن. 
د. كامه‌ران محه‌مه‌د: هه‌ر یه‌ك له‌توركیا و به‌ریتانیاش كاریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌كرد كورد وه‌كو كارتێكی فشار كارتێكی تری یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی كێشه‌كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌كار بهێنن، ئه‌و پاساوانه‌ی باسمان كرد وای له‌توركیا كرد هه‌میشه‌ خه‌ون به‌ویلایه‌تی موسڵه‌وه‌ ببینێ‌ و به‌به‌شێك له‌خۆی بزانێ‌ و بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌شی ئه‌كرد تا به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین ئه‌بێ‌ بخرێته‌ سه‌ر توركیا بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ئه‌وه‌بوو سوپایه‌كی نارد، مێژوونووسان زۆر ئاماژه‌یان پێكردووه‌، له‌مێژووی كوردیشدا دیاره‌ له‌ناوچه‌ی ره‌واندوز نیشته‌جێ‌ بوون، ئه‌ویش سوپای ئۆزده‌میر بوو، له‌وكاته‌دا هه‌وڵیدا به‌شێوازێكی زۆر لێزانانه‌ هه‌ست و سۆزی كورده‌كان به‌لای خۆیاندا رابكێشێ‌ و بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌كاری بهێنێ‌، بۆیه‌ ده‌ستی كرد به‌ به‌ستنی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ شێخ مه‌حمود و سه‌رۆك هۆزه‌كان و پیاوه‌ ناوداره‌كان، هه‌وڵی ئه‌دا زه‌مینه‌سازی بكات بۆ ڕاپه‌ڕینێكی هۆزه‌كی له‌گه‌ڵ شێخ مه‌حمود دا، له‌م سه‌روبه‌نده‌شدا سوپایه‌كی زۆر هاته‌ سه‌ر سنووره‌كان، كه‌ ئه‌مه‌ له‌ڕووی ده‌رونییه‌وه‌ وای له‌كورده‌كان كرد وێنه‌یه‌كی دیكه‌یان بۆ توركیا بكێشن،  وێنه‌یه‌ك كه‌ له‌زه‌ینی ئه‌واندا توركیا له‌وانه‌یه‌ بتوانێ‌ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر به‌ریتانیا بهێنێ‌، وه‌ك ئیدمۆنز له‌به‌رهه‌مه‌كه‌ی خۆیدا ئاماژه‌ی پێده‌كات هه‌موو هه‌وادارانی ئینگلیز له‌ناوچه‌كه‌دا واته‌ له‌سلێمانی و هه‌ولێر و كه‌ركوك كه‌وتنه‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و له‌دڵه‌ڕاوكێدا بوون. بۆیه‌ توركیا به‌ به‌رده‌وامی كاری له‌سه‌ر ئه‌م خاڵه‌ ئه‌كرد بۆ ئه‌وه‌ی به‌كاریان بهێنێ‌ واته‌ كورده‌كان وه‌كو وه‌ره‌قه‌یه‌ك به‌كار بهێنێ‌.
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد: توركه‌كان و كورده‌كان له‌و سه‌رده‌مه‌دا بووبوون به‌هاوپه‌یمانی یه‌كتری له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ هه‌ر دووكیان موسڵمانن و به‌ریتانیا دوژمنی هه‌ر دووكیانه‌ و ده‌وڵه‌تێكی ئه‌وروپی ناموسڵمانه‌ و رقی له‌ موسڵمانانه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویسته‌ كورد و تورك هه‌ر دووكیان دژایه‌تی بكه‌ن، جگه‌ له‌وه‌ی له‌و سه‌رده‌مه‌دا دوو مه‌سه‌له‌ هه‌بوو كوردی ورژاندبوو، یه‌كێكیان دروستكردنی ده‌وڵه‌تی ئه‌رمه‌نستان بوو كورد زۆر دژی بوو، پێی وابوو ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێكی مه‌سیحی به‌ته‌نیش كورده‌وه‌ دابمه‌زرێ‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی كوردا نییه‌، به‌تایبه‌تی كه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی تریش هه‌یه‌ پاش ئه‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن تووشی جینۆساید بوو له‌سه‌رده‌ستی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌شێكی زۆری ماڵو موڵكی ئه‌رمه‌نه‌كان به‌ر كورده‌كان كه‌وتبوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تی ئه‌رمه‌ن دروست بوایه‌ ئه‌م موڵك و سامان و ماڵه‌ هه‌مووی له‌كورد ئه‌سه‌ندرایه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ كورد دژی ئه‌وه‌ بوو ده‌وڵه‌تی ئه‌رمه‌نستان دابمه‌زرێت، كه‌مالیسته‌كانیش هه‌ر دژی ئه‌وه‌بوون ده‌وڵه‌تی ئه‌رمه‌نستان دامه‌زرێ‌، ئه‌مه‌ كورد و كه‌مالیسته‌كانی له‌یه‌ك نزیك كرده‌وه‌ له‌م لاشه‌وه‌ به‌هۆی هه‌ستی ئاینییه‌وه‌ یۆنان به‌شێك له‌خاكی توركیای داگیركردبوو به‌تایبه‌تی شاری ئیزمیر و ده‌وروبه‌ری، كوردیش پێی ناخۆش بوو گه‌لێكی مه‌سیحی بێت ده‌وڵه‌تی عوسمانی و خاكه‌ عوسمانی داگیربكات، جا بۆیه‌ كاتێك له‌شكری مسته‌فا كه‌مال به‌رێكه‌وت بۆ شه‌ڕ بۆ ده‌رپه‌ڕاندنی یۆنانه‌كان له‌وانه‌یه‌ نیوه‌ی ئه‌م له‌شكره‌ له‌كورده‌كان پێكهاتبێت.
د. كامه‌ران محه‌مه‌د: ته‌نانه‌ت ئۆزده‌میر ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز بوو توانی قه‌ناعه‌ت به‌شێخ مه‌حمود بكات دوو نوێنه‌ری كورد له‌ویلایه‌تی موسڵه‌وه‌ بنێرێ‌ وه‌كو ئه‌ندامی په‌رله‌مانی نیشتمانی گه‌وره‌ی توركیا به‌شداربن و له‌دانیشتنه‌كاندا هه‌ڵویستی خۆی پێ به‌هێز بكات، له‌به‌رانبه‌ر به‌ریتانیا كه‌ كورده‌كان ئاماده‌ییان هه‌یه‌ له‌په‌رله‌ماندا و مافیان پارێزراوه‌ و به‌شێوه‌یه‌كی خۆویستانه‌ ئه‌یانه‌وێت بێنه‌ توركیا و كۆمه‌ڵێك په‌یوه‌ندی زۆر به‌هێز كورده‌كان و توركه‌كان به‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌به‌ستێته‌وه‌. 

كورد وه‌ك خه‌ڵكی تر چاوه‌ڕێی ئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌كرد
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد: شانده‌كان هه‌موو له‌وێ‌ كۆبووبوونه‌وه‌ كورد وه‌كو خه‌ڵكی تر چاوه‌ڕێی ئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌كرد، به‌په‌رۆشه‌وه‌ بوو بزانێ‌ مافی ده‌وڵه‌تی لێ ئه‌سه‌ندرێته‌وه‌ یاخود لێی ناسه‌ندرێته‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وكاته‌ی شانده‌كان له‌ لۆزان كۆبووبوونه‌وه‌، شاندی كوردی كه‌ له‌سلێمانییه‌وه‌ به‌ناوی شێخ مه‌حموده‌وه‌ نێردرابوو بۆ توركیا له‌ئه‌نقه‌ره‌بوو، له‌وێ‌ نوێنه‌رانی توركیشیان بینی بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ماهه‌نگی بكه‌ن له‌دژایه‌تی كردنی به‌ریتانیا كه‌ پشتگیری له‌ په‌یمانی سیڤه‌ر ده‌كات، له‌وێ‌ باس له‌وه‌كرا ئه‌وان شاندیان ناردووه‌ته‌ لۆزان ئێستا پێویست ناكات باس له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بكه‌ین، ئه‌بێ‌ چاوه‌ڕێی ئه‌نجامه‌كانی بكه‌ین، ئه‌و شانده‌ش كه‌ نێردرابوو بۆ ئه‌نقه‌ره‌ هیچی به‌هیچ نه‌كرد، چونكه‌ ئه‌ویش هه‌ر پاش لۆزان هه‌واڵه‌كه‌ی پێگه‌یشت وایانزانی مه‌سه‌له‌كه‌ كۆتایی پێهاتووه‌ له‌م لاوه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سلێمانی، كاتێ‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سلێمانی ده‌سه‌ڵاتی شێخ مه‌حمودیش نه‌مابوو به‌ریتانیا هه‌موو شوێنه‌كانی گرتبوو، شێخ مه‌حمود سلێمانی به‌جێهێشتبوو، ده‌وڵه‌تی شێخ مه‌حمود كۆتایی هابوو.

كورده‌كان خاوه‌نی گوتارێكی یه‌كگرتوو نه‌بوون
د. كامه‌ران محه‌مه‌د: ده‌وڵه‌تی توركی چه‌ند ئه‌ندام په‌رله‌مانێكی كوردی سه‌ر به‌ده‌وڵه‌تی توركیا بۆ كۆنگره‌كه‌ ناردبوو بۆ ئه‌وه‌ی پیشانی بده‌ن ئه‌مانه‌ نوێنه‌ری كوردن هاتوون بۆ ئه‌وه‌ی له‌كۆنگره‌كه‌دا به‌ره‌زامه‌ندی خۆیان، ئه‌وه‌مان پێڕائه‌گه‌یه‌نن كه‌ بخرێنه‌ سه‌رده‌وڵه‌تی توركیا، به‌ڵام هه‌ر له‌وێدا كریزۆن ئاماژه‌ به‌وه‌ ئه‌كات ئه‌مانه‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیان نییه‌، به‌ته‌واوه‌تی گوزارشت له‌سیاسه‌تی كه‌مالییه‌كان ده‌كه‌ن، ئه‌گینا ئه‌مانه‌ ته‌عبیر له‌خواستی سروشتی گه‌لی كوردناكه‌ن به‌تایبه‌تی له‌ویلایه‌تی موسڵ. رۆڵی كورد له‌كوێدایه‌؟ ئاماژه‌مان به‌وه‌ كرد توركیا وبه‌ریتانیا هه‌میشه‌ ئه‌یانویست كورد وه‌ك كارتێك به‌كار بهێنن. به‌ڵام ئایا كورد نه‌یده‌توانی سوود له‌ناكۆكییه‌كانی هه‌ریه‌كه‌ له‌م دوو هێزه‌ وره‌بگرێ‌؟ كه‌ له‌كاتێكدا ناكۆكییه‌كان به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك بوو بۆماوه‌ی یه‌ك ساڵ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی چاره‌نووسی ویلایه‌تی موسڵ به‌س له‌په‌یمان نامه‌ی لۆزاندا دواخرا، بێگومان ئه‌مه‌ ڕه‌نگه‌ په‌یوه‌ندی به‌ په‌رته‌وازه‌یی ونه‌بوونی یه‌كێتی نێو ماڵی كوردیدا هه‌بووبێ‌ واته‌ كورده‌كان خاوه‌نی گوتارێكی یه‌كگرتوو نه‌بوون بۆ روو به‌روو بوونه‌وه‌ی ئه‌م ڕه‌وشه‌. حه‌ز ده‌كه‌م ئاماژه‌ به‌ به‌رهه‌مێكی ئه‌ده‌بی گرنگ بده‌م كه‌ به‌دیدێكی ره‌خنه‌یی له‌و سه‌رده‌مه‌دا نووسراوه‌ و ئه‌توانین بڵێین وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ی تێدایه‌ كه‌ ئه‌ویش له‌خه‌ومای جه‌میل سائیبه‌ كه‌ ره‌خنه‌ له‌عه‌قڵییه‌تی سیاسی ئه‌وكاته‌ی كورد ئه‌گرێ‌، ره‌خنه‌ له‌سه‌ركردایه‌تی كورد ئه‌گرێت، باس له‌وه‌ ئه‌كات له‌نێو شاری سلێمانیدا سێ‌ گروپ هه‌بوون گروپێكیان ئینگلیز خوازه‌كان بوون و گروپێكی تریان نه‌ته‌وه‌ییه‌كان بوون و گروپێكی تریان توركچییه‌كان بوون، ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌ ئینگلیز بوون ئه‌یانویست قه‌ناعه‌ت به‌ سه‌ركردایه‌تی كوردی بكه‌ن له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌رژه‌وه‌ندی كورد له‌وه‌دایه‌ بچێته‌ پاڵ ده‌وڵه‌تی عێراقی و ئه‌وه‌ی ئینگلیز ئه‌یه‌وێت جێبه‌جێی بكات، چونكه‌ ئه‌مڕۆ ئینگلیز گه‌وره‌ی دنیایه‌ و ئه‌ویش به‌ڵێنی پێدان به‌قسه‌یان بكات، له‌دوای  ئه‌مانه‌وه‌ توركچییه‌كان هاتن ئه‌وانه‌ی كه‌ بانگه‌شه‌یان ئه‌كرد پێویسته‌ ئێمه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ئاینی و مێژووی به‌هێز له‌گه‌ڵ توركیادا ئه‌مان به‌ستێته‌وه‌ ئه‌بێ‌ بخرێینه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی توركیا وه‌ قه‌ناعه‌تیان به‌سه‌ركردایه‌تی ئه‌وكاته‌ ئه‌كرد به‌رژه‌وه‌ندی ئێمه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ ویلایه‌تی موسڵ بخرێته‌ سه‌ر توركیا، هاوكات له‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیش ئه‌وانه‌ی خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی كوردیان هه‌بوو، باسیان له‌سه‌ربه‌خۆیی كورد و دامه‌زراندنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌كرد و باسیان له‌ یه‌كگرتنی كورد ئه‌كرد به‌دڵنیاییه‌وه‌ قه‌ناعه‌تی به‌وانیش هه‌بووه‌ له‌و كاته‌دا ئه‌یوت ئه‌وه‌ی ئێوه‌ ده‌یڵێن زۆر راسته‌ و پێویسته‌ ئێمه‌ وابكه‌ین، واته‌ سه‌ركردایه‌تی كورد ئه‌وكاته‌ خاوه‌نی پلانێك یان بڕیارێكی یه‌گرتوو نه‌بووه‌. ده‌توانین بڵێین هه‌میشه‌ پاشكۆ بووه‌، واته‌ چاوه‌ڕێی روداوه‌كانی ئه‌كرد بزانێ‌ چی له‌توركیا ئه‌گوزه‌رێ‌ و چی له‌عێراقدا ئه‌گوزه‌رێ‌ و دواتریش بزانن چی له‌په‌یماننامه‌ی لۆزاندا ئه‌گوزه‌رێ‌، ئه‌وان چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌یان ده‌كرد له‌په‌یماننامه‌ی لۆزاندا چۆن بڕیار له‌چاره‌نووسی كورد ئه‌درێ‌ و ئه‌مان دوایی كاری بۆ بكه‌ن، واته‌ ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌گه‌وره‌ترین خاڵه‌ لاوازه‌كانی كورد له‌و كۆنگره‌یه‌دا ئاماده‌یی نه‌بوو.
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد: په‌یمانی لۆزان به‌هیچ شیوه‌یه‌ك ناوی كوردو كوردستانی تێدا نه‌هاتووه‌، ناوی ئه‌رمه‌نی تێدا نه‌هاتووه‌، ته‌نانه‌ت باس له‌سیڤه‌ریش ناكات، به‌ڵام ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی په‌یمانی سیڤه‌ره‌، ته‌نانه‌ت له‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ قازانجی گروپه‌ ناموسڵمانه‌كانی تێدبوو ئه‌وه‌نده‌ قازانجی كه‌مینه‌ موسڵمانه‌كانی تێدا نه‌بووه‌ بۆ نموونه‌ له‌ په‌یمانی لۆزاندا كورد جگه‌ له‌وه‌ی وه‌كو نه‌ته‌وه‌ ناوی نه‌هاتووه‌ و دانیشی پێدا نه‌نراوه‌، ته‌نانه‌ت وه‌كو كه‌مینه‌یه‌كی بچوكیش له‌توركیا دانی پێدانه‌نراوه‌، چونكه‌ یه‌كێك له‌خاڵه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌بێت توركیا مافی زمانه‌وانی و مافی كه‌مینه‌ ناموسڵمانه‌كان دابین بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ كورد موسڵمانه‌ ئه‌م خاڵه‌ نایگرێته‌وه‌ ته‌نانه‌ت خوێندنی زمانی كوردیشی بۆ كورد نه‌سه‌لماندووه‌، هیچ بۆچوونێكی دیاری كراو سه‌باره‌ت به‌مافه‌ سیاسییه‌كان بۆ كورد به‌رجه‌سته‌ نه‌بووه‌، لۆزان وه‌ك ئه‌وه‌ باسی كوردی كردووه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌بێت، ته‌نانه‌ت ئه‌رمه‌نه‌كان هه‌لومه‌رجیان باشتربووه‌، چونكه‌ ئه‌وان وه‌كو كه‌مینه‌یه‌كی ئاینی له‌توركیا دانیان پێدانراوه‌ و ناویان نه‌هاتووه‌، به‌ڵام وه‌كو كه‌مینه‌یه‌ك دانیانپێدانراوه‌. ئه‌گه‌ر هه‌لومه‌رجی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌یه‌ك بده‌ینه‌وه‌ ئێستا زۆركه‌س باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ كورد بۆ هیچی نه‌كردووه‌ دژی په‌یمانی لۆزان؟ پرسیاره‌كه‌ش له‌وه‌وه‌ هاتووه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مرۆ شتێك ڕووبدات وه‌كو په‌یمانی لۆزان ئێمه‌ هه‌موو مان راپه‌رین ئه‌كه‌ین و چه‌ك هه‌ڵده‌گرین و شه‌ڕ ئه‌كه‌ین و په‌لاماری داگیركه‌ر ئه‌ده‌ین، لانی كه‌م خۆ پیشاندان ئه‌كه‌ین یاداشت ئه‌نووسین هه‌رواناوه‌ستین.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7369
21/9/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ پاسكیلسوارێكی به‌ریتانی به‌ 80 رۆژ به‌ده‌وری زه‌ویدا ده‌سوڕێته‌وه‌ 21/9/2017
‌ لیستی پاڵێوراوانی خه‌ڵاتی گۆڵدن بۆی بڵاوكرایه‌وه‌ 21/9/2017
زانست
‌ سه‌یرترین دۆزینه‌وه‌كان له‌ مێژوودا 21/9/2017
‌ ئه‌تڵه‌نتیس؛ شارستانیه‌تی ونبوو 21/9/2017
‌ كاسینی شۆڕشێك له‌ زانیاری ده‌رباره‌ی زوحه‌ل 19/9/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP