خەباتی رووناکبیرانی کورد، لاپەڕەی نێو بەڵگەنامەکان
ساڵۆنی کوردستانی نوێ خەباتی رووناکبیرانی کورد، لاپەڕەی نێو بەڵگەنامەکان ‌ 11/6/2017
ئەم  دیالۆگە
رۆژی شه‌ممه‌ی رابردوو 3/6/2017 بۆ قسه‌وباس‌و مشتومڕ له‌سه‌ر دوو کتێبی نووسەرو رووناکبیر سەربەست کەرکوکی گردبوونەوەیەک ساڵۆنی كوردستانی نوێ بەڕێوەچوو.
ناونیشانی ئەو دوو کتێبەی نووسەر بریتی بوون لە «خەباتی سیاسیی کورد لە بەڵگەنامەکانی بەریتانیادا»و «گەڕانەوە بۆ پرەنسیپەکانی کوردایەتیی لە بیرەوەرییەکانی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد».
شیکردنەوەی مەبەستی نووسەر لە هەڵبژاردنی ئەو دوو ناونیشانەو  کۆکردنەوەی بەڵگەنامەکان‌و وەرگێڕانیدا، مشتومڕێکی گەرمی هێنایە کایەوەو ئامادەبووان دیالۆگێکی چڕوپڕیان لەگەڵدا کرد. ئەم بابەتەش خستنەڕووی تێکڕای ئەو بیروبۆچوونانەیە کە لە ساڵٶۆنی ئەمجارەی کوردستانی نوێدا خرانەڕوو.  

ستران عه‌بدوڵڵا: 
هه‌موو لایه‌ك به‌خێر بێن خوشك‌و برایانی به‌رێز، ساڵۆنی كوردستانی نوێ، خۆشحاڵه‌ كه‌ له‌چوارچێوه‌ی كۆڕه‌كانیدا میوانداریی برای به‌رێزمان كاك سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی بكات، به‌شێكی زۆرتان ده‌یناسن، هه‌م جگه‌له‌وه‌ی تێكۆشه‌رێكی دێرینی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان‌و یه‌كێكه‌ له‌ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی ره‌وه‌ندی كوردیی له‌ له‌نده‌ن، چه‌ند به‌رهه‌مێكی هه‌یه‌ جێگای خۆی له‌كتێبخانه‌ی كوردیدا كردۆته‌وه‌.
 ئه‌مڕۆ له‌سه‌ر دوو كتێبی كاك سه‌ربه‌ست كۆده‌بینه‌وه‌‌و خاڵی هاوبه‌شیان ته‌نها ئه‌وه‌یان نییه‌ كه‌ كاك سه‌ربه‌ست ئاماژه‌ی پێداوه‌ وه‌ك له‌پێشه‌كیشدا باسم كردووه‌، به‌ڵكو  خاڵی هاوبه‌شیان زۆره‌، ناوی هه‌ندێك له‌و كتێبانه‌ی كاك سه‌ربه‌ست ده‌هێنم، له‌به‌رئه‌وه‌ی كاك سه‌ربه‌ست زمانی توركی ده‌زانێ، كتێبێكی له‌سه‌ر شاعیری شۆڕشگێڕ نازم حیكمه‌ت نووسیوه‌، ئه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ كتێبه‌ باشه‌كان، چونكه‌ راسته‌وخۆ به‌رهه‌مه‌كانی نازم حیكمه‌تی وه‌رگێڕاوه‌‌و ژیاننامه‌یه‌كی پوختی ئه‌و شاعیره‌ شۆڕشگێره‌ی تۆماركردووه‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌و كتێبانه‌ی بۆ ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی خه‌ڵكی كه‌ركوك‌و گه‌رمیانن، ئه‌ده‌بیاتی توركمانی ده‌زانن، گرنگیی خۆی هه‌یه‌.
  راپۆرتی كارگێڕیی كه‌ركوك یه‌كێك له‌و راپۆرتانه‌ی كاتی خۆی ئینگلیزه‌كان له‌سه‌ر بارودۆخی كه‌ركوك نووسراوه‌‌و رێك وه‌ك ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ وایه‌ كاتی خۆی ئینگلیزه‌كان له‌سه‌ر خانه‌قین نووسیویانه‌ كه‌ ماوه‌یه‌ك پێش ئێستا وه‌ك پاشكۆیه‌ك له‌كوردستانی نوێ بڵاومان كرده‌وه‌.
 هه‌روه‌ها ئه‌و دوو كتێبه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ ئێمه‌ كۆبوونه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین، چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كه‌ له‌ مێژووی خه‌باتی سیاسی كورد. له‌ساڵی 1929 سه‌ره‌تاكانی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عیراق ‌و ده‌ركه‌وتنی چینی رۆشنبیران له‌ناو سیاسه‌تی كوردستانیدا له‌ باشوور به‌تایبه‌تی‌و شاری سلێمانی به‌تایبه‌تتر، كتێبی دووه‌م به‌ره‌و پره‌نسپیه‌كانی كوردایه‌تی له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د، دیداره‌كانی خۆی له‌گه‌ڵ مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌دی ره‌وانشاد، ته‌نها دیداری رۆژنامه‌نووسی نین، به‌ڵكو قووڵتره‌ له‌ دیداری رۆژنامه‌نووسی له‌ بواره‌كانی تێكۆشانی كوردایه‌تی ‌و بیری كوردایه‌تی.
 ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ دیداره‌ دیسان ده‌چێته‌ به‌شێك له‌و خه‌باته‌ سیاسییه‌ی له‌ بیسته‌كان له‌ ئه‌ندێشه‌ی كۆمه‌ڵێك گه‌نج‌و لاوی كوردا هه‌بووه‌، ئه‌م دوو كتێبه‌ به‌شێك له‌ كوردایه‌تی شارستانی له‌ناو گه‌لی كورد ده‌گێڕنه‌وه‌، 
ئێستا كاك سه‌ربه‌ست كاتێك باسی هه‌ردوو كتێبه‌كه‌ ده‌كات، ئه‌و هێڵه‌ گشتییه‌ی په‌یوه‌ستی ژیانی رووناكبیریی گه‌لی كورد‌و به‌شداریی سیاسی ده‌سته‌بژێری خوێنده‌واری گه‌لی كورد روون ده‌بێته‌وه‌.
 من به‌ ناوی ساڵۆنی كوردستانی نوێ-وه‌ به‌خێرهاتنی كاك سه‌ربه‌ست ده‌كه‌م، بێگومان دوایی ئه‌و گفتوگۆیه‌ له‌ كوردستانی نوێدا بڵاوده‌بێته‌وه‌‌و هیوادارم ده‌رفه‌تێكیش بێت بۆ گفتوگۆكردن له‌سه‌ر هه‌ردوو كتێبه‌كه‌.
سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی:
 زۆر سوپاسی كاك ستران‌و كوردستانی نوێ ده‌كه‌م، به‌خێرهاتنی ئێوه‌ی به‌رێز ده‌كه‌م، ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێ باسی بكه‌م، كورته‌یه‌كی زۆر كورتی ئه‌و پرۆسه‌یه‌یه‌ به‌لای منه‌وه‌، ئه‌و پرۆسه‌یه‌ له‌ ساڵی 1918 وه‌ ده‌ستپێده‌كات تا ساڵی 1930 ، پرۆسه‌ی بنچینه‌یی دامه‌زرێنه‌ری كورده‌، كاك ستران وشه‌یه‌كی جوانی به‌كارهێنا، ده‌توانین بڵێین كوردایه‌تی مۆدێرن، هه‌وڵده‌ده‌م له‌سه‌ر چه‌ند قۆناغێك قسه‌ بكه‌م‌و من چۆن توانیم بگه‌مه‌ ئه‌و دۆكۆمێنت‌و ئه‌و بابه‌تانه‌ی ئێستا بوونه‌ته‌ ئه‌و كتێبه‌؟ چی وای لێكردم‌و چی یارمه‌تی دام ئه‌و كاره‌ بكه‌م؟ بوونم یان ژیانم له‌ له‌نده‌ن، له‌وه‌ش زیاتر كاركردنم له‌ مه‌ڵبه‌ندی رۆشنبیریی كوردی بوو. 
بۆ ماوه‌ی 14 ساڵ له‌ مه‌ڵبه‌ندی رۆشنبیریی كوردی كارم ده‌كرد، ئه‌وه‌ی یارمه‌تیده‌ری سه‌ره‌كیم بوو، هه‌روه‌ها وجودی كه‌ڵه‌پیاوانی كوردی وه‌ك مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د‌و محمد ره‌سول هاوار‌و ئه‌حمه‌د هه‌ردی‌و كمال میراوده‌لی‌و چه‌ندین كه‌سایه‌تی تر، ئه‌وانه‌ هه‌مووی یارمه‌تی ده‌ربوون وه‌ك كه‌سایه‌تی‌و  له‌ مه‌ڵبه‌ندیش بتوانم هه‌ندێك له‌و زانیاریانه‌ی مومكینه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان وجودیان نه‌بوایه‌‌و ئێمه‌ش له‌وێ نه‌بووینایه‌، ئه‌وانه‌مان یه‌كلایی نه‌كردایه‌ته‌وه‌، ئێستا كه‌س نه‌یده‌توانی وه‌ك دۆكۆمێنت بیانخوێنێته‌وه‌.
 مه‌ڵبه‌ندی رۆشنبیری كوردی ساڵی 1985 دروست بوو، كاك ئه‌نوه‌ر ماوه‌یه‌ك به‌ڕێوه‌به‌ری كۆمیته‌ی مه‌ڵبه‌ندبوو ده‌زانی ناوه‌كه‌ی پێچه‌وانه‌ی ئیشه‌كانمان بوو، پێچه‌وانه‌ی هه‌موو ئه‌و كارانه‌ بوو كه‌ بواری ئێمه‌ی ئه‌دا بتوانین خزمه‌ت به‌ كۆمه‌ڵگای كورد بكه‌ین، ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ مه‌ڵبه‌ند كاریان ده‌كرد، هه‌موویان له‌ ئاستی ئه‌وه‌دا بوون مه‌ڵبه‌ند بكه‌نه‌ مه‌ڵبه‌ندێكی رۆشنبیری‌و بتوانن لۆبییه‌كی رۆشنبیری بۆ كورد دروست بكه‌ن له‌ له‌نده‌ن. هه‌موومان ده‌زانین له‌نده‌ن چه‌قێكی گرنگه‌ بۆ هه‌موو مه‌سه‌له‌ سیاسییه‌كانی ئێمه‌. له‌ساڵی 1918 تا ئه‌مڕۆ، چه‌ندین كه‌ڵه‌پیاوی تێدابووه‌، ئه‌مڕۆش ده‌توانم بڵێم وه‌ك قوتابی له‌و مه‌ڵبه‌نده‌ ده‌رچوون، یه‌كێك له‌و كارانه‌ی مه‌ڵبه‌ند ئه‌وه‌ بوو ئه‌و دۆكۆمێنتانه‌ی كه‌ 50 ساڵیان به‌سه‌ردا ده‌ڕوات، له‌ له‌نه‌ده‌ن داده‌نرێت بۆئه‌وه‌ی خه‌ڵكی بیان بینێت، ئێمه‌ی مه‌ڵبه‌ند توانیمان پڕۆژه‌یه‌كی 15 هه‌زار پاوه‌نی ته‌رخان بكه‌ین‌و ئه‌و دۆسێ‌و دۆكۆمێنتانه‌ی له‌سه‌ر كورد هه‌یه‌ بیانكڕین.
 به‌هیمه‌تی چه‌ند براده‌رێك «نامه‌وێت ناویان بهێنم» توانیمان چه‌ند كۆپییه‌ك له‌و دۆكۆمێنتانه‌ چاك بكه‌ین، من خۆم چه‌ندین جار ئه‌و دۆكۆمێنتانه‌م خوێنده‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی بزانم بناغه‌مان چۆن دامه‌زرێنراوه‌.
 من له‌ساڵی 1919 ده‌ستم پێكرد، یه‌كه‌م كارم كه‌ كردم، ئه‌وه‌ بوو كاك ستران باسی كرد، راپۆرتی ده‌ڤه‌ری كه‌ركوك بوو، زۆر شتی تێدایه‌، سه‌ره‌تای زۆر كاره‌، هه‌ركه‌س بیه‌وێت له‌سه‌ر كورد، رێگاوبانی شاره‌ كوردییه‌كان، له‌م راپۆرته‌ باسی رێگاوبان ده‌كات، له‌ساڵی 1918دا چۆن بووه‌، قیرتاو بووه‌، بۆ سه‌یاره‌ شیاوه‌، پۆلیس چۆن دروست بووه‌، كاروباری كشتوكاڵی، تاپۆ، سوپاو شارداریی له‌ كه‌ركوك چۆن بووه‌، له‌ زه‌مانی عوسمانی‌و دواتر ئه‌وان چۆن هه‌ستاون گۆڕیویانه‌، هه‌تا ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ شێوازی كۆبوونه‌وه‌كانی شارداری تێدایه‌. 
ئێمه‌ ئێستا ئه‌و شێوازه‌ به‌كار ده‌هێنین، زۆر شتی تری تێدایه‌ من ناوم ناوه‌ ده‌ڤه‌ر، ناوچه‌م بۆ كه‌ركوك به‌ بچووك زانی، بۆیه‌ ده‌ڤه‌رم به‌كارهێنا، به‌هۆی ئه‌و راپۆرته‌ی كه‌ركوكه‌وه‌، وایلێكردم  كار بۆ شاره‌كانی تر بكه‌م، ده‌ڤه‌ره‌كانی سلێمانی، هه‌ولێر، موسڵ، ره‌واندوز، كۆیه‌، خانه‌قین، هه‌موویانم ته‌واوكردووه‌، ده‌توانم بڵێم كوردستان به‌شێوه‌ی گشتی سه‌ره‌تای كاری دانانی شێوه‌كارێكی ده‌وڵه‌تی جگه‌ له‌سیسته‌می عوسمانی، ده‌بێته‌ دۆكۆمێنتێكی زۆر گرنگ.
 پاشان دێمه‌ سه‌رئه‌وه‌ی سه‌باره‌ت به‌م دوو كتێبه‌، ئه‌وه‌ی من ئاگام لێیه‌ شكست هێنانی ده‌وڵه‌ت یان شۆڕشی شێخ مه‌حمود زنجیره‌یه‌ك كۆبوونه‌وه‌ (معاهده‌) كراوه‌، ئینگلیز سه‌رپه‌رشتی ئه‌و كارانه‌ی كردووه‌، ئێمه‌ به‌و نه‌وعه‌ لێی تێگه‌یشتووین، له‌سه‌رچاوه‌ی عه‌ره‌به‌وه‌ بۆمان هاتووه‌، ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ش بڵێم یه‌كێك له‌و زانیاریانه‌ی من كه‌شفم كردووه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا، عه‌ره‌ب هه‌رچییه‌كیان وه‌رگیڕابێت به‌و شێوه‌یه‌ بووه‌ كه‌ خۆیان ده‌یانه‌وێت، به‌ڵگه‌نامه‌م بینیوه‌، به‌راوردم كردووه‌، تاراده‌یه‌ك به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان بیشارنه‌وه‌ ئه‌گه‌ر وشه‌ی كوردیان لابردووه‌، لغات محلیات به‌و شێوه‌یه‌ به‌كاریان هێناوه‌، یه‌كێك له‌ كاره‌كانی كۆنگره‌ی قاهیره‌یه‌، ساڵی 1921 لای ئێمه‌ باسی ئه‌وه‌مان كردووه‌ كێ له‌ كۆنگره‌ی قاهیره‌ به‌شدار بووه‌؟ كێ هه‌وڵی داوه‌ یارمه‌تیمان بدات بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردی له‌باشووری كوردستان؟ كێ دژی بووه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی ئێمه‌؟ مه‌علومه‌ میس بێڵ دژی ئه‌و كاره‌ بووه‌و هه‌وڵی داوه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك هیچ بۆ كورد نه‌كرێت، ئه‌و هه‌وڵی داوه‌ ده‌وڵه‌تێكی عیراقی دروست بكرێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی من ئاشكرام كردووه‌ كۆنگره‌ی قاهیره‌ بۆ ئه‌و شتانه‌ نه‌بووه‌، بۆ ئه‌وه‌ بووه‌ چۆن ئینگلیز عیراقیان داگیركردووه‌، به‌كورستانیشه‌وه‌، چۆن له‌ هندستان هه‌موو خه‌رجیی سوپای به‌ریتانیایان له‌ هندستان سه‌ندووه‌، چۆن كارێكی وابكات ئه‌و نه‌فه‌قاتانه‌ له‌ ئێمه‌ی كورد‌و عیراق بسه‌نێت؟
 كارێكی تر كراوه‌ له‌و كۆنگره‌یه‌دا ئاخیر خاڵی كۆنگره‌ی قاهیره‌ باسی ناوچه‌ كوردییه‌كان كراوه‌، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌ك باسكراوه‌ دۆكۆمێنته‌كه‌ ده‌خوێنیته‌وه‌، ئینگلیز له‌و قۆناغه‌دا وه‌ك ئه‌وانه‌ی له‌و كۆنگره‌یه‌دا به‌شداربوون،  میسته‌ر چه‌رچڵ له‌و كۆنگره‌یه‌دا ویستویه‌تی ئه‌و عیراقه‌ی داده‌نرێت له‌سه‌رووی حه‌مرینه‌وه‌ نه‌بێت، له‌كۆنگره‌ی قاهیره‌ ناوچه‌ی كوردی تیادا نییه‌ وه‌ك ده‌وڵه‌ت، دروست ده‌ڵێن ده‌مانه‌وێت ده‌وڵه‌تێكی تازه‌ بۆ عیراق دروست بكه‌ین‌و یه‌كێك له‌ شێخه‌كان ببێت به‌ پادشای عیراق، تا بكرێت نه‌فه‌قات كه‌م بكرێته‌وه‌‌و له‌ خه‌ڵك بسێنرێت.
خاڵێك كه‌ ته‌نها په‌یوه‌ندیی  به‌ كورده‌وه‌ هه‌بێت ئه‌وه‌یه‌ لێیان بپرسین له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ تازه‌یه‌دان یان له‌گه‌ڵی نین، ئه‌وه‌ خاڵێكی زۆر گرنگه‌ بۆ ئێمه‌، هه‌ر له‌سه‌ر كۆنگره‌ی قاهیره‌ به‌داخه‌وه‌ نه‌متوانی ئه‌و دۆكۆمێنته‌م ده‌ست بكه‌وێت، ئه‌وه‌یه‌ میسته‌ر چه‌رچڵ ئه‌نجامی كۆنگره‌كه‌ی پێشكه‌شی په‌رله‌مانی به‌ریتانیا  كردووه‌، خۆزگه‌ بمانزانیایه‌ ئه‌و دۆكومێنته‌ چی بووه‌؟ به‌داخه‌وه‌ ده‌ستمان نه‌كه‌وت، كاك ئه‌نوه‌ر زیاتر له‌ من له‌و كارانه‌ی كردووه‌، ئه‌ویش ده‌ستی نه‌كه‌وتووه‌ كه‌ چه‌رچڵ چی وتووه‌؟.
 خاڵێكی تر ئه‌وه‌یه‌ په‌یماننامه‌ی 1922 لای خۆمان به‌ په‌یماننامه‌ی  1923 ناسراوه‌، ده‌بوایه‌ حكومه‌تی عیراق به‌ په‌یماننامه‌ی 1923 مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ئێمه‌ بكردایه‌، به‌ڵگه‌ ئینگلیزییه‌كه‌ باس ده‌كه‌م له‌ په‌یماننامه‌ی 1922+1923، هێشتا مه‌سه‌له‌ی موسڵ چاره‌سه‌ر نه‌كرابوو، بۆیه‌ چه‌ند نوێنه‌رێكی ئه‌نجومه‌ن له‌به‌غدا یه‌كێك له‌وانه‌ (موزاحیم پاچه‌چی) نوێنه‌ره‌كانی كه‌ركوك، قبوڵیانه‌ ده‌نگی له‌سه‌ر بدرێت، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ده‌نگی له‌سه‌ر درا، ده‌نگه‌كانیش دیاربووه‌ ئه‌وه‌بوو ویستیان په‌یماننامه‌كه‌ سه‌ربگرێت، سه‌رگرتنی په‌یماننامه‌كه‌ش خاڵێكی تێدابووه‌، به‌گوێره‌ی راپۆرته‌كه‌ ئینگلیز قبوڵی نه‌ده‌كرد ماندوێتی به‌ریتانیا بۆ چوار ساڵ بێت، عیراقییه‌كان له‌ ئه‌نجومه‌نی راپه‌ڕاندن قبوڵیان كرد خه‌رجیی به‌ریتانیا بۆ چوار ساڵ له‌سه‌ر عیراق بێت، به‌ڵام خواستی ئینگلیزه‌كان بۆ خه‌رجییه‌كان لانی كه‌م بۆ 20 ساڵ بێت، بۆیه‌ به‌ریتانیا ئه‌وه‌شیان به‌دڵ نه‌بوو، هه‌ستان بۆ ئه‌وه‌ی كاری بۆ بكه‌ن، گه‌مه‌ی سیاسی بكه‌ن‌و گوشار بخه‌نه‌ سه‌ر عیراق به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر موسڵ، مه‌سه‌له‌ی موسڵ پێموایه‌ هه‌مووی له‌ مێژووی ئێمه‌ به‌ ڕاشكاوی باسكراوه‌ دیاره‌ چۆن كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان (عوسبه‌ت ئه‌لئومه‌م) چۆن ئه‌و چه‌ند كه‌سه‌یان ناردووه‌ بۆ ساغكردنه‌وه‌ی راستییه‌كان (تقصی الحقائق)، به‌ڵام له‌ راستیدا راستییه‌كان ساغ نه‌كراونه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌ سكرتاریه‌تی (عصبه‌ الامم) (3) كه‌سیان داناوه‌، دانیشتوون راپۆرتی (عصبه‌ الامم) یان بۆ چووه‌، راپۆرتی به‌ریتانی‌و توركیای بۆ چووه‌‌و دانیشتون له‌سه‌ر ئه‌و راپۆرتانه‌ بڕیاری خۆیان داوه‌، شانۆگه‌رییه‌ك بووه‌، نوێنه‌ری توركیاشی تێدا بووه‌‌و نازم نه‌فتچی كه‌ركوكی له‌گه‌ڵیاندا بووه‌ كه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ توركیا په‌رله‌مانتار بووه‌‌و هاتوون شانۆگه‌رییه‌كی ته‌واویان كردووه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ هیچ كه‌سێكدا ئه‌و كاره‌ش كه‌ ده‌رهاویشته‌ی جوگرافی ‌و مێژوویی ‌و ئابووریی‌و له‌شكری ‌و سیاسی بووه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌و ده‌رهاویشته‌یه‌ له‌ قازانجی ئه‌و دۆكۆمێنتارانه‌ نه‌بوون، ئه‌و لیژنه‌یه‌ ئه‌و بڕیارانه‌ ده‌ربكات  موسڵ ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ عیراق، به‌ڵام راپۆرته‌كه‌ دراوه‌ به‌ (عصبه‌ الامم)، ده‌بوایه‌ بڕیاری خۆی بدایه‌، خۆشبه‌ختانه‌ خاڵێكی تێدایه‌  له‌ هیچ باشتره‌، له‌ساڵی 1921 ئێمه‌ ویستمان ده‌وڵه‌ت دابمه‌زرێنین، ئه‌وانه‌ هه‌مووی رۆیشت، هاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌وا ئێمه‌ پاراستنی زمان‌و ئیداره‌یه‌ك موته‌سه‌ڕیفی سلێمانی‌و هه‌ولێر‌و كه‌ركوك كورد بن، ئه‌و خاڵه‌ بچووكانه‌ له‌ راستیدا ئه‌وه‌ بڕیاری (عصبه‌ الامم) بوو، ئه‌وه‌ش به‌هیچ شێوه‌یه‌ك جێبه‌جێ نه‌كرا، مایه‌وه‌ ساڵانی سییه‌كان، نوری سه‌عید هاته‌ سه‌ر حوكم، له‌دوای ئه‌وه‌ بڕیارێكی وا ده‌ركرا به‌ناوی «قانونی زمانه‌ محه‌لییه‌كان»، په‌یماننامه‌یه‌كی تر هه‌بوو «په‌یماننامه‌ی 1927» حه‌زده‌كه‌م ئه‌وه‌ باس بكه‌م، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ له‌ كتێبه‌كه‌دا نییه‌، په‌یماننامه‌ی 1927 ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ بوو:  به‌ریتانیا له‌سه‌رئه‌وه‌ی له‌مه‌نده‌ته‌كه‌ ده‌بێت، كه‌متر له‌ 20 ساڵ نه‌بێت، هه‌تا ئه‌و سه‌رده‌مه‌ لایه‌نی عیراق چوار ساڵی قبوڵ بوو، بۆیه‌ هاتن پاشای عیراق‌و جعفر عه‌سكه‌رییان بانگ كرد بۆ له‌نده‌ن بۆئه‌وه‌ی په‌یماننامه‌یه‌كی نوێیان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن، بۆئه‌وه‌ی بیسه‌پێنن به‌سه‌ر جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ریدا‌و له‌وه‌ ده‌چێ له‌دوای چه‌ند كۆبوونه‌وه‌یه‌ك نه‌گه‌یشتنه‌ رێكه‌وتن، ئه‌وه‌بوو جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ری گه‌ڕایه‌وه‌‌و پادشا مایه‌وه‌‌و قه‌ناعه‌تیان پێكرد، واژۆكردنی ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ شتێكی سه‌یره‌، كه‌ ئه‌مڕۆ دووباره‌ بۆته‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ له‌ رۆژنامه‌كانی به‌ریتانیا رۆژی 22/12/ لاپه‌ڕه‌ (2) باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ریتانییه‌كان وایان له‌ لایه‌نی عیراقی كردووه‌ كه‌ ئه‌و رێككه‌وتنه‌ بكه‌ن، چونكه‌ ئێوه‌ له‌ مه‌ترسیدان، ئێستا وه‌هابیه‌كان خۆیان حازر كردووه‌ هێرش بكه‌نه‌ سه‌ر عیراق، ئه‌مه‌ شتێكی نامۆیه‌، كه‌ ئه‌مڕۆ دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌، له‌هه‌مان ساڵدا ئه‌م حاڵه‌ته‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌میری ئوردون كردووه‌، ئه‌ویش نه‌یوستووه‌ ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ ئیمزا بكات ئه‌ویشیان ترساندووه‌ دیاره‌ ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ مێژوویه‌كی دوورتر، ساڵی 1700-1800 وه‌هابییه‌كان دووجار هێرشیان كردۆته‌ سه‌ر كه‌ربه‌لا، سووتاندنی هه‌موو گه‌ڕه‌ك‌و باره‌گاكان‌و دزینی شته‌كان، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ بیره‌وه‌ریی عیراقیه‌كاندا شتێكی تاڵ بووه‌، نه‌یان ویستووه‌ ئه‌وه‌ دووباره‌ ببێته‌وه‌، سیاسییه‌كان ئه‌وه‌یان زانیوه‌ ئه‌وه‌ كارێكی خراپه‌، وه‌هابییه‌كان هێرشیان بكاته‌ سه‌ر، بۆ ئه‌وه‌ رێكه‌وتن  كرا وه‌ كه‌  16 ماده‌یه‌.
له‌و رێكه‌وتنه‌دا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك باسی كوردی تێدا نییه‌، ئه‌م ماوه‌یه‌ ماوه‌ی په‌یماننامه‌ بووه‌، مه‌نده‌ی یه‌كه‌م (عصبه‌الامم) هه‌تا ساڵی 1926 (عصبه‌ الامم) تیایه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی بووه‌، ئێمه‌ی كورد به‌داخه‌وه‌ قسه‌كه‌م له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌، ئێستا ره‌خنه‌یه‌ك ده‌گرم له‌ساڵی 1926دا ئێمه‌ له‌و ماوه‌ زه‌مه‌نییه‌دا مه‌سه‌له‌ی عیراق مه‌سه‌له‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی بووه‌، ئێمه‌ هه‌موو كاره‌كانی كه‌ كردوومانه‌ كه‌ ته‌نها رۆشنبیر كردووێتی، ئێمه‌ سیاسیمان نه‌بووه‌ به‌و چه‌مكه‌ی ئێستا ده‌یزانین، رۆشنبیرانی ئێمه‌ له‌سه‌ر ئاستی لۆكاڵی كاریان كردووه‌، له‌حاڵه‌تێكدا كه‌ له‌ كۆتایی 1930 په‌یماننامه‌ی كۆتایی له‌ نێوان نوری سه‌عید‌و به‌ریتانییه‌كاندا كراوه‌ كه‌ كارێكی لۆكاڵی بوو، ئێمه‌ له‌و كاته‌دا رۆشنبیرانمان هه‌ستاون مه‌زبه‌ته‌یان ناردووه‌ بۆ (عصبه‌ الامم)، دروست كاره‌كانی به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بووه‌، له‌كاتێكدا پێویست بوو  په‌یوه‌ندیی بكه‌ین به‌(عصبه‌ الامم) بۆ جێگایه‌كی ترنا، خه‌ڵكانی ئێمه‌ باوباپیرانمان‌و رۆشنبیرانی ئێمه‌ ئیشه‌كه‌یان به‌شێوه‌یه‌ك كردووه‌ كه‌ زۆر لۆكاڵی بووه‌، له‌كاتێكدا كه‌ ئیشه‌كانیان له‌ ئاستی لۆكاڵی كرووه‌، به‌ڵام كاره‌كان له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا بووه‌، وه‌ك ره‌خنه‌یه‌ك ئه‌وه‌ ده‌ڵێم به‌هیچ شێوه‌یه‌ك بڕوا ناكه‌م ئه‌و قسه‌یه‌ ده‌كه‌م كه‌ ئێمه‌ وا بیرده‌كه‌ینه‌وه‌ دروست كاره‌كان وابووه‌.
بێینه‌ سه‌ر كتێبی 1929،  تێبینی ئه‌وه‌ بكه‌ین ئه‌گه‌ر ده‌ستان كه‌وت، پێكهاتووه‌ له‌ شه‌ش دۆكۆمێنت، یه‌كێكیان نامه‌یه‌، له‌ناو ئه‌مه‌شدا شتێكی زۆر نامۆ هه‌یه‌، مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د چه‌ندین جار باسی ئه‌وه‌یان كردووه‌ به‌ریتانییه‌كان تا پێیان بكرایه‌ له‌و ماوه‌ زه‌مه‌نییه‌دا له‌ ساڵانی سییه‌وه‌ تا چله‌كان، ئێمه‌ حزبمان هه‌بێت كه‌ له‌ هیواوه‌ ده‌ستیپێكرد، كۆمه‌ڵه‌مان هه‌بووه‌، زیاتر وه‌ك نادی بووه‌، كاری رۆشنبیرییان كردووه‌ له‌و زه‌مه‌نه‌دا، كاره‌كانی به‌ریتانیا بۆ دوو شت‌و له‌سه‌ر دوو ئاست بووه‌، ئاستێكی ئه‌وه‌بووه‌ هه‌تا بكرێت ناوی كورد به‌د بكرێت، چونكه‌ هه‌ر شتێكیان ناردووه‌، چۆته‌ به‌ریتانیا، هه‌ر راپۆرتێك له‌ عیراقه‌وه‌ رۆشتووه‌، ئه‌گه‌ر نهێنیش بووبێت، دراوه‌ به‌ رۆژنامه‌نووسان بۆ ئه‌وه‌ی بڵاوبكرێـته‌وه‌.
 هه‌ندێك جار هۆزی شه‌مه‌ر هاتون سه‌ربازی به‌ریتانییان كوشتووه‌، وایانزانیووه‌ دانی ئاڵتونیان هه‌یه‌، له‌و راپۆرتانه‌ نیردراوه‌ بۆ به‌ریتانیا ئه‌و ناوانه‌ی عه‌ره‌بی بووه‌ وتویان بكرێته‌ به‌كورد، هه‌ندێك كه‌سی به‌ویژدان ئه‌و كاره‌ی نه‌كردووه‌، ئایه‌ رۆژنامه‌نووس بووه‌ یاخود هه‌ر كه‌سێكی تر. یه‌كێكی تر له‌و كارانه‌ كه‌ بۆ ئێمه‌ش وه‌ك ره‌خنه‌یه‌ك وایه‌، ئێمه‌ له‌ساڵی 1930 رێكخراوی نهێنیمان داناوه‌ ناوی نهێنی له‌كاتێكدا یاسای زمان ده‌رچووه‌، ده‌بوایه‌ ئێمه‌ خۆمان ئاشكرا بكردایه‌، ده‌بوایه‌ ئێمه‌ حزبمان هه‌بوایه‌، بۆ نموونه‌ له‌یاسای زماندا هاتووه‌ كه‌ ده‌بێت له‌ لیواكان‌و دادگاكان‌و خوێندندا دائیره‌ی مه‌عاریفی كوردستان به‌زمانی كوردی بێت، به‌ڵام ئێمه‌ حزبمان نه‌بووه‌، ئه‌و كارانه‌ رایی بكات، حكومه‌ت خۆی كوردێكی ده‌ستنیشان كردووه‌ له‌به‌غدا دانیشتووه‌، سه‌ید نوری به‌رزنجی، دوای ئه‌وه‌ ره‌فیق حیلمی دانراوه‌، به‌ڵام ماوه‌كه‌ی كه‌مبووه‌، ئه‌و قۆناغه‌ی له‌ناو ئه‌مه‌دا هه‌یه‌ هه‌موو دۆكۆمێنته‌كان سێ قۆناغه‌، قۆناغی یه‌كه‌م: ساڵی 1926 ئه‌و قۆناغه‌ بووه‌ ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌كانی  ئێمه‌ هه‌وڵیان داوه‌ له‌ناو په‌رله‌ماندا شتێك بوروژێنن ئه‌گه‌ر به‌راوردی بكه‌یت له‌و ماوه‌یه‌دا له‌2-2-1926 له‌ماڵی شێخ حه‌بیبی تاڵه‌بانی له‌به‌غدا دانیشتوون، كۆنوسێكیان ئاماده‌ كردووه‌ تا له‌په‌رله‌مان پێشكه‌ش بكرێت‌و باسبكرێت، ته‌نها خاڵێكی تێدایه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ زمانی كوردی بخوێنرێت، دادگا بوار بدات به‌خه‌ڵك به‌كوردی قسه‌ بكات، له‌ 11-2- دیسانه‌وه‌ له‌ماوه‌ی 9 رۆژدا دووه‌م دانیشتنیان كردووه‌، چه‌ند خاڵێكی زۆریان داواكردووه‌، ئه‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ی كردووه‌ له‌وه‌ نه‌چووه‌ تێگه‌یشتبێتن له‌و كێشانه‌ی  هه‌یه‌، هاتون له‌ داواكردنی زمانه‌وه‌ داوای سنووری كوردستان ده‌كه‌ن له‌خانه‌قینه‌وه‌ تا زاخۆ، ئه‌وه‌یان ده‌وێت، به‌مانایه‌ك دانانی ده‌وڵه‌ت كه‌ به‌هیچ شیوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ عه‌ره‌بدا نه‌بین‌و هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی بكرێت له‌گه‌ڵ په‌رله‌ماندا و ماندێتیشیان داناوه‌ كه‌ ماندێتی له‌سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ دروستبكرێت.
 كاره‌كه‌یان باش بووه‌ به‌ڵام له‌ماوه‌ی 9 رۆژدا داواكارییه‌كان ئه‌و گۆڕانكارییه‌ گه‌وره‌یه‌یان به‌سه‌ردا هات، بۆیه‌ په‌رله‌مانی ئه‌وسای به‌غدا زۆر دژی ئه‌و كاره‌ وه‌ستان، چه‌ند نوێنه‌رێكی كورد به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئیبراهیم حه‌یده‌ری دژیان وه‌ستاون، هه‌روه‌ها نوێنه‌ر نه‌شئه‌ت به‌گ خه‌ڵكی كفرییه‌‌و پێموایه‌ توركمانه‌، ئه‌ویش دژایه‌تی ته‌واوی كردووه‌.
 له‌قۆناغی دووه‌مدا: ئه‌وه‌ی كراوه‌ تا رادده‌یه‌ك باشتر بووه‌ له‌وه‌ی له‌قۆناغی یه‌كه‌مدا كراوه‌، یه‌كێك له‌وانه‌ سه‌رجه‌م ئه‌ندامه‌ كورده‌كانی به‌شدار له‌ نووسینه‌وه‌ی داواكارییه‌كان ئه‌وه‌ی كه‌ بووه‌ دیسان بۆ عیراق نێرداوه‌، نه‌یان ناردووه‌ بۆ «عصبه‌ الامم» یه‌كێك له‌وانه‌ لیوایه‌كی تازه‌یه‌ به‌ناوی دهۆك، مه‌عاریفی كوردی، موفه‌تیشی عام، ئه‌وه‌ی كه‌ داوایان كردووه‌ به‌شێك له‌ بودجه‌ی عیراق بدرێت به‌ لیواكانی كوردستان به‌پێی رێژه‌ی دانیشتووان، به‌ڵام ئه‌و پێشنیازه‌ دراوه‌ به‌ په‌رله‌مانی عیراق‌و كاریان پێ نه‌كردوه‌و هه‌ر وه‌ك ئێستا خراپ بووه‌.
 قۆناغی سێیه‌م: زیاتر ئه‌و قۆناغه‌ بووه‌ هه‌وڵ‌و هیمه‌تی په‌رله‌مانتارانی ئێمه‌ كه‌وتۆته‌ ناو جه‌ماوه‌ره‌وه‌، كامه‌یان باشتر بۆ كورد هه‌وڵ ده‌دات، به‌تایبه‌تی له‌ناو رۆژنامه‌كانی ژین‌و ژیان-دا زۆر به‌باشی باسكراوه‌، نوێنه‌ری كورد ده‌بێـت چۆن بێت؟ ره‌وشتی چۆن بێت؟، پاشان له‌ وتارێكی تردا ره‌خنه‌ له‌و كه‌سانه‌ گیراوه‌ وه‌ك پێویست كاریان نه‌كردووه‌، ئێستاش له‌م زه‌مه‌نه‌ی خۆماندا ئه‌و ره‌خه‌نه‌‌و قسانه‌ هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی له‌م قۆناغی سێیه‌مه‌دا زۆر گرنگ بووه‌ ئه‌وه‌یه‌ جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ری  هات بۆ سلێمانی‌و هه‌ولێر، چۆن كورده‌كان به‌ره‌‌و رووی وه‌ستاون‌و قسه‌یان كردووه‌، له‌هه‌مان كاتیشدا چۆن به‌رامبه‌ر نوێنه‌ری به‌ریتانیه‌كانیش وه‌ستاون، هه‌ر له‌و قوناغه‌دا 1930 رۆڵی رۆشنبیران زۆر باش بووه‌، زۆر باش كاریان كردووه‌ له‌هه‌موو شاره‌كان، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ی من بینم له‌ دۆكۆمێنه‌ته‌كاندا، شته‌كان هه‌مووی روون بووه‌، له‌گه‌ڵ حكومه‌تدا كه‌ پێویست بوو حزبمان هه‌بێت، نه‌بوو. كۆمه‌ڵێك یانه‌ی رۆشنبیریی هه‌بوایه‌ به‌ئاشكرا كاریان بكردایه‌، ده‌بوایه‌ یانه‌ رۆشنبیرییه‌كان روون بونایه‌، به‌ڵام هه‌ندێك وه‌ك شانه‌ی نه‌هێنی كاریان كردووه‌، ناوی نهێنییان به‌كارهێناوه‌، وه‌ك سنجوقی سه‌ر ئاسنین، گه‌ڵا، له‌م قۆناغه‌ی سێیه‌مدا ئه‌وه‌ی  گرنگه‌ باس بكرێت دامه‌زراندنی یانه‌ی سه‌ركه‌وتنه‌ له‌ به‌غدا، هه‌ندێك ده‌ڵێن كۆمه‌ڵه‌ی سه‌ركه‌وتن له‌30-5-1930 دروستبووه‌، ئه‌وانه‌ی رۆڵیان هه‌بووه‌ تێیدا مه‌عروف چیاوك، ئه‌مین زه‌كی به‌گ، مه‌حمود جه‌وده‌ت، خه‌ڵه‌ف شه‌وقی داود بووه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند كه‌سێكی تر. ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌كرێت كه‌سێك بووه‌ به‌ناوی ئه‌حمه‌د ئاغا كه‌ من خۆم بینیومه‌‌و ناوچه‌یه‌كیشمان هه‌یه‌ به‌ناوی ئه‌حمه‌د ئاغا ئه‌و كه‌سه‌ توركمان بووه‌.
مسته‌فا سالح كه‌ریم: 
ئه‌و ئه‌حمه‌د ئاغایه‌ كورد بووه‌
ستران عه‌بدوڵڵا:
  ئه‌و كه‌سه‌ كورد بووه‌ دوای بووه‌ به‌ توركمان له‌مه‌دی ئه‌تاتورك، ئه‌گه‌ر ئه‌فه‌ندی بوبێتی ده‌بوایه‌ توركمان بویتایه‌،
سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی:
 من دوایی له‌ جه‌مال ئاغامان پرسی وتم ئه‌و ئه‌حمه‌د ئاغایه‌ خزمی تۆیه‌ وایه‌، وتی من چی بكه‌م، له‌كه‌ركوك ئه‌و شتانه‌ زۆر بووه‌.
 هه‌ندێك خاڵی تر له‌و ماوه‌یه‌دا هه‌یه‌ حسێن موكریانی رۆڵێكی زۆر باشی هه‌بووه‌ له‌ ره‌واندوز، له‌ساڵی 1926 تا ساڵی 1932 هه‌رچه‌نده‌ ژماره‌یان كه‌م بووه‌، به‌ڵام خه‌ڵكی ئێمه‌ سوودیان لێ بینیووه‌، هه‌روه‌ها كوردی‌و مه‌ریوانی ئه‌وانیش رۆڵێكی به‌رچاویان هه‌بووه‌، 12 كتێبیان بڵاوكرده‌وه‌، له‌وكاته‌دا زۆر گرنگ بووه‌ بۆ ئاراسته‌كردنی رۆشنبیران، ئه‌مین زه‌كی به‌گ مێژووی كورد‌و كوردستانی بڵاوكردۆته‌وه‌ تائێستا هه‌یه‌ له‌مێژوودا كۆمه‌ڵه‌ی لاوان له‌و ماوه‌ زه‌مه‌نییه‌دا دوو به‌رهه‌می گرنگیان رۆشنبیریی به‌ره‌و سیاسه‌ت، قۆناغێك هه‌ڵكشاون به‌ره‌وه‌ سیاسه‌ت كه‌ یه‌كێكیان یادگاریی لاوانه‌ له‌ساڵی 1933 و دیاری لاوانه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ردوو نووسینه‌كه‌ت له‌بن ده‌ست بێت، ده‌زانی ده‌ستی دوو كه‌سی تێدایه‌، یه‌كێكیان مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د بووه‌ كه‌ به‌ بله‌ ناسراوه‌‌و هه‌روه‌ها مامۆستا شاكیر فه‌تاح ده‌ورێكی سه‌ره‌كی بینیووه‌، هه‌تا له‌ یادگاریی لاواندا وتاری سه‌ره‌كی بخوێنیته‌وه‌ 75% سیاسه‌ته‌‌و باقیه‌كه‌ی رۆشنبیرییه‌، هانی گه‌نجان ده‌دات هه‌ڵگری ئاڵای پێشكه‌وتن‌و مه‌ژی بۆ مردن‌و بمره‌ بۆ ژیان، ئه‌م شتانه‌ دوایی ده‌ركه‌وت له‌ناو هۆنراوه‌كه‌ی مامۆستادایه‌و تائێستا زیندووه‌. له‌و ماوه‌ زه‌مه‌نییه‌دا ئه‌و كه‌سانه‌ رۆڵی گرنگیان بینیووه‌ له‌دانانی بناغه‌یه‌ك له‌چوون به‌ره‌و سیاسه‌ت، ئه‌نجامه‌كه‌شی دروستكردنی حزبی هیوا بووه‌، دواتر شیوعی‌و حزبی دیموكراتی كورد، كه‌واته‌ له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌وتینه‌ چوارچیوه‌ی سیاسه‌ته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی من تێبینم كردووه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ره‌و پره‌نسیپه‌كانی كوردایه‌تی چه‌ند دیدارێكی له‌گه‌ل مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د كراوه‌، چه‌ند به‌شدار بوونێكه‌ مامۆستا خۆی به‌شداریی كردووه‌، كاك ئه‌نوه‌ر ئاگاداره‌، خۆزگه‌ مامۆستا مسته‌فاش له‌وێ بوایه‌، زۆر سوودمان لێ ده‌بینی، ئێمه‌ ده‌هاتین چه‌ند كۆڕێكمان ده‌به‌ست بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و زانیاریانه‌ی لای ئه‌وان هه‌یه‌ لێیان وه‌ربگرین‌و تۆماری بكه‌ین، شێوازی ئه‌وه‌ی به‌ته‌نها له‌گه‌ڵیان دابنیشتیتایه‌ نه‌ده‌بوو، به‌ڵام بۆ كۆڕ ده‌هاتن، ماوه‌مان ده‌داپێیان، بۆ نموونه‌ فایه‌ق بێكه‌س، مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د، بۆ نموونه‌ له‌ راپه‌ڕینی ئه‌یلولدا ئه‌و سێ كه‌سه‌ رۆڵێكی گرنگیان بینیووه‌، ره‌شۆڵ‌و فایه‌ق بێكه‌س‌و مامۆستا ئیبراهم ئه‌حمه‌د خۆیان به‌شدار بوون ده‌زانن چیبووه‌، خۆشبه‌ختانه‌ توانیمان ئه‌و به‌شدارییه‌ رۆژانه‌یه‌ ته‌نانه‌ت سه‌عاتیش ئه‌وه‌ی له‌ فیكری مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د بووه‌ بیهێنینه‌ ناو ئه‌م كتێبه‌وه‌، به‌وه‌ی مامۆستا حمه‌ ره‌سوڵ هاوار زۆر رۆڵی هه‌بووه‌، هه‌وڵمانداوه‌ ئه‌وه‌ی له‌دڵیدایه‌ لێی وه‌ربگرین. مامۆستا ئه‌حمه‌د هه‌ردی ئه‌وه‌ی كه‌ زۆر گرنگه‌ من باسی بكه‌م بۆ ئه‌و سێ كه‌سایه‌تییه‌ پیر ببوون، به‌ڵام به‌روحییه‌تی گه‌نجه‌وه‌ ئاماده‌ ده‌بوون، بۆ هه‌ر شتێك بانگ بكرانایه‌، ئاماده‌ده‌بوون، بۆ كۆڕ، بۆ رێپێوان، به‌تایبه‌تی مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د كه‌ یه‌كه‌م كه‌س ده‌بوو به‌ گۆچانه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌وه‌ستا، لێره‌دا بۆ من ئه‌و تایتڵه‌م داوه‌، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پره‌نسیپه‌كانی كوردایه‌تی، چونكه‌ مامۆستا له‌ هه‌موو قسه‌كانیدا سه‌رنجی منی راكیشاوه‌، چه‌ند شتێكی گرنگه‌ من چه‌ندین جار له‌گه‌ڵی دانیشتووم، هه‌موو جارێك ته‌ئكیدی ده‌كرده‌وه‌ ئێمه‌ بۆ وه‌ك میلله‌تیك نه‌مانتوانیووه‌ بگه‌ینه‌ ئامانجی خۆمان، ئه‌ویش ئه‌وه‌بوو مرۆڤی كورد خۆی ناناسێت، مێژووه‌كه‌ی خۆی به‌ته‌واوه‌تی نازانێت، چه‌واشه‌ كراوه‌، بۆیه‌ له‌سه‌رمان واجبه‌ ئه‌م كاره‌ به‌جدی وه‌ربگرین، بۆئه‌وه‌ی رۆحی ناسینی خه‌ڵك‌و ده‌ووروبه‌ر‌و خواستی میله‌تناسی به‌خه‌ڵكه‌كه‌ رابگه‌ێنین.
 خاڵێكی تر ئه‌وه‌بوو كه‌ زۆر موعاناتێكی گه‌وره‌ی هه‌بوو له‌گه‌ڵ ئه‌و سیاسییانه‌ی له‌ عیراقدا له‌گه‌ڵیدا كاریان كردووه‌، یاخود له‌گه‌ڵ به‌ریتانییه‌كاندا جه‌نابتان ده‌زانن وشه‌ی ئوممه‌ بۆ ئێمه‌ نه‌ده‌شیا، ئه‌و ماوه‌یه‌ له‌ عیراقدا حه‌رامكردنی ئێمه‌ له‌وشه‌ی ئوممه‌ زۆر شتی لێ حه‌رامكردین، مامۆستا له‌سه‌ر ئه‌و خاڵه‌ ده‌وه‌ستا‌و ته‌ئكیدی له‌سه‌ر چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و وشه‌یه‌ ده‌كرد، به‌داخه‌وه‌ له‌و مه‌سه‌له‌ی ئوممه‌یه‌ وه‌ك كوردی باشوور گرفتێكی زۆرمان بۆ دروستبوو، كاتێكیش حزبمان دروستكرد‌و هه‌وڵماندا، نه‌مانتوانی هیچ بكه‌ین، له‌ حوكمی زیاتر بچووكترمان ده‌ستكه‌وت.
 خاڵێكی تر كه‌ مامۆستا باسی ده‌كرد ئێمه‌ وه‌ك كورد كه‌ موسڵمانیین، نه‌مانتوانی وه‌ك نه‌ته‌وه‌كانی تر باوه‌ڕی هاوسه‌نگی دروست بكه‌ین، ئه‌وه‌ تورك‌و عه‌ره‌ب، ئاینیان به‌كارهێنا بۆ خواستی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان، ئه‌و شته‌ شتێكی مێژووییه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ڵاحه‌دینی ئه‌یوبی كه‌ مامۆستا ده‌یوت با به‌دین بین، بۆ میلله‌ته‌كه‌ی خۆمان هه‌وڵمان نه‌داوه‌، من هه‌ندێك تێبینی ده‌كه‌م ئیسلامی سیاسی ئه‌مڕۆمان ئه‌و شته‌یان تێدایه‌، هه‌وڵ بده‌ن بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌یان خه‌ڵێكی تر كه‌ مامۆستا زۆر ته‌ئكیدی له‌سه‌ر ده‌كرده‌وه‌، ئه‌و ناته‌باییه‌ی له‌ناو كورددا هه‌یه‌، وه‌ك نه‌ته‌وه‌‌و وه‌ك كه‌سایه‌تی، مامۆستا زۆر پێی بێزاربوو، هه‌رچه‌نده‌ خۆی ده‌یوت من یه‌كێكم له‌وانه‌ی لێپرسراوێتیم زیاتر بووه‌، چونكه‌ رۆڵم هه‌بوو، من ویستومه‌ شتێك چاره‌سه‌ر بكه‌م، به‌ڵام شكاوه‌ته‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ من باوه‌ڕم پێی نییه‌، خاڵیكی تر هه‌بوو كه‌ باوه‌ڕی پێی نه‌بوو، ئه‌ویش پشتیوانیكردنی وڵاتانی زلهێزی دونیا بوو، ناتوانن یارمه‌تیمان بده‌ن بۆ خواستی نه‌ته‌وایه‌تی، چه‌ندین جار من خۆیم بینیووه‌، جارێكیان جێفری ئارچه‌ر هات بۆ مه‌ڵبه‌ند، مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د‌و مامۆستا حه‌مه‌ هاوار به‌رامبه‌ری وه‌ستان‌و وتیان ئێمه‌ باوه‌ڕمان به‌ ئێوه‌ نییه‌، مامۆستا ئیبراهیم پێی وت: «ئێوه‌ ئه‌و گرفته‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌ی له‌ناو وڵاته‌كه‌ی خۆتان هه‌یه‌ چاره‌سه‌رتان نه‌ركردووه‌، ئێمه‌ چۆن چاوه‌ڕێی ئێوه‌ بین؟».  ئه‌و شته‌ چ له‌لایه‌نی روسی یان به‌ریتانی یان ئه‌مریكی مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د بڕوای پێی نه‌بوو.
 خاڵێكی تر كه‌ مامۆستا بڕوای پێی نه‌بوو كه‌ به‌داخه‌وه‌ ئه‌مڕۆ ده‌یبینیین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ بڕواكردن به‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كوردستانیان داگیركردووه‌، مامۆستا مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ نه‌بوو په‌یوه‌ندیمان له‌گه‌ڵیاندا نه‌بێت، به‌ڵام ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ نا كه‌ هه‌میشه‌ له‌و باوه‌ڕه‌دا بین وڵاتێك برا‌و كه‌سه‌كانی ئێمه‌ بكوژێت، ناكرێت هاوكاریی ئێمه‌ بكات، ئه‌و ته‌جروبه‌یه‌ له‌مێژووی خۆماندا چه‌ندین جار بینیومانه‌‌و به‌داخه‌وه‌ ئێستا له‌جاران زیاتر كه‌وتوینه‌ته‌ ناو ئه‌و قوڕه‌وه‌.
خاڵێكی تر هه‌بوو كه‌ مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د بڕوای پێی هه‌بوو له‌ حاڵه‌تێكدا ده‌بوایه‌ حزبمان هه‌بوو، نه‌مان بوو، له‌كاتێكدا په‌یوه‌ندیمان به‌ وڵاتانی زلهێزه‌وه‌ بكردایه‌، نه‌مان ده‌كرد، مامۆستا ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌ی هه‌بوو كه‌ ده‌یوت نه‌ده‌بوایه‌ شۆڕشی چه‌كداریمان بكردایه‌، كردمان، من یه‌كێكم له‌وانه‌ی به‌رپرسیارم له‌و كاره‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێت كتێبی 1919 ته‌واوم كردووه‌ ده‌مه‌وێت رێنماییم بكه‌ن تا به‌رهه‌مێكی باشتر بێت.
مسته‌فا ساڵح كه‌ریم:
 ماڵی كوردستانی نوێ ئاوا بۆ رێكخستنی ئه‌و كۆڕه‌ خۆماڵییه‌‌و سوپاس بۆ كاك سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی بۆ ئه‌رك‌و ماندوبوونی‌و شه‌ونخونی‌و به‌دوادا گه‌ڕان‌و ساغكردنه‌وه‌ی دۆكۆمێنته‌ باوه‌ڕپێكراوه‌كان كه‌ ده‌بنه‌ به‌ڵگه‌ بۆ سه‌لماندنی بۆچوونه‌كانی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ پێزانینم بۆ به‌ ئه‌نجامگه‌یاندنی ئه‌م كاره‌ ئه‌كادیمییه‌، هه‌ندێك تێبینم هه‌یه‌ كه‌ پێموابێ ده‌بنه‌ مایه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی باسه‌كه‌، له‌وانه‌ هه‌ست به‌ڕیزبه‌ندیی‌و به‌رودوا رێكخستن ناكرێ له‌م باسه‌دا، له‌شتێكه‌وه‌ ده‌چیته‌ سه‌ر شتێكی تر، له‌بابه‌تێكه‌وه‌ باز ده‌درێ بۆ بابه‌تێكی تر كه‌ هێشتا بابه‌تی یه‌كه‌ممان ته‌واو نه‌كردووه‌، زۆر بایه‌خی به‌ كۆنگره‌ی قاهیره‌ دا ئه‌گه‌رچی خۆشبه‌ختانه‌ دانی به‌وه‌دا نا كه‌ مس بێڵ تا سه‌ر ئێسك دژی كورد‌و مافه‌كانی  بووه‌، نازانم شیرینی چی كاك سه‌ربه‌ست به‌كۆنگره‌ی قاهیره‌دا چووه‌، له‌كاتێكدا ئامانجی سه‌ره‌كیی كۆنگره‌كه‌ جێگیركردنی حوكمی شاهانه‌ بووه‌ له‌عیراق، یان هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی ناوی كورد هاتووه‌ با به‌خراپیش بێ، ئه‌مه‌ له‌وه‌ ده‌چێ پێش شۆڕشی چوارده‌ی ته‌موزی 1958 له‌ رادیۆی به‌غدا كه‌ هه‌فتانه‌ بازاڕ‌و بازرگانی پێشكه‌ش ده‌كرا كه‌ ده‌یوت (سعر الطن الواحد من الحنطة الكردیة) واته‌ نرخی تۆنێك گه‌نمی كوردی.. ئێمه‌ به‌وه‌ دڵخۆش ده‌بوین كه‌ ناوی كورد هاتووه‌ باله‌گه‌ڵ دانه‌وێڵه‌شدا بێ.
زۆربه‌ی باسه‌كه‌ی كاك سه‌ربه‌ست ده‌كه‌وێته‌ ماوه‌یه‌كی زۆر هه‌ستیاره‌وه‌، دامه‌زراندنی حكومه‌تی شێخ مه‌حمود‌و تێكچوونی‌و شه‌ڕی ده‌ربه‌ندی بازیان‌و به‌دیلگرتنی شێخ‌و موحاكه‌مه‌كردنی‌و ناردنی بۆ دوورگه‌یه‌ك به‌ زیندانی له‌ هیندستان‌و پیكهاتنی رێكخستنی رۆشنگه‌ران له‌سلێمانی‌و داواكردنیان بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی شێخ‌و پاشان ئازادكردنی شێخ‌و گه‌ڕانه‌وه‌ی به‌ پێشوازییه‌كی گه‌رمه‌وه‌ بۆ سلێمانی ئینجا دامه‌زراندنی كابینه‌ی دووه‌م‌و... تاد.
ئه‌مانه‌ هه‌موویان رووداوی زۆر گرنگن‌و په‌یوه‌ندییان به‌ باسه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام كاك سه‌ربه‌ست به‌لایاندا نه‌چووه‌. 
مه‌سه‌له‌ی راپه‌ڕینی شه‌شی ئه‌یلولی 1930‌و گواستنه‌وه‌ی خه‌بات له‌ شاخه‌وه‌ بۆ شار، ئه‌م رووداوه‌ گرنگه‌‌و ئه‌و هه‌وڵ‌و ته‌قه‌للایه‌ی له‌و ساڵه‌دا له‌لایه‌ن كورده‌وه‌ درا لای كاك سه‌ربه‌ست له‌ باسدا نییه‌.
كاتێك حكومه‌تی به‌ریتانیا ویستی په‌یمانێك له‌گه‌ڵ عیراقدا ببه‌ستێ، كورد كه‌وتنه‌ خۆیان‌و له‌ سلێمانی چه‌ندین مه‌زبه‌ته‌یان نارد بۆ (عصبه‌ الامم)‌و بۆ مه‌لیك‌و بۆ سه‌رۆك وه‌زیران، كه‌ ده‌بێ له‌ئه‌نجامی ئه‌م په‌یمانه‌دا كورد خودموختاری خۆی هه‌بێ، خوێندن‌و نووسین‌و مامه‌ڵه‌ی دایه‌ره‌كان به‌ كوردی بێ‌و فه‌رمانبه‌ره‌كان كوردبن‌و به‌كورتی حه‌قی خوارووی خۆمان بده‌نه‌وه‌ كه‌(عصبه‌ الامم) یش دانی پێداناوه‌. له‌ سلێمانی، ره‌مزی فه‌تاح، تۆفیق قه‌زاز، حه‌ماغای ئه‌ورحمان ئاغا، مه‌جید به‌گی حاجی ره‌سول به‌گ، عیزه‌ت به‌گی وه‌سمان پاشا‌و چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی تر په‌یتا په‌یتا ئه‌و مه‌زبه‌تانه‌یان به‌ بروسكه‌ ده‌نارد هه‌تا به‌ ناچاری مه‌لیك غازی خۆی هاته‌ سلێمانی‌و له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی شاردا كۆبۆوه‌، به‌ڵام جگه‌ له‌ به‌ڵێن هیچی تری پێ نه‌بوو. كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ به‌غدا جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ری نارد كه‌ جێگری سه‌رۆك وه‌زیران بوو له‌ كۆبوونه‌وه‌یدا نوێنه‌رانی سلێمانی ره‌ق بوون له‌گه‌ڵیدا، به‌تایبه‌تی كه‌ ده‌یانزانی كورده‌‌و به‌رگریی له‌ مافی عه‌ره‌ب ده‌كات. 
لێره‌ نه‌گه‌یشتنه‌ ئه‌نجامێكی دڵخۆشكه‌ر، چوو بۆ هه‌ولێر له‌وێ نوێنه‌ران ئه‌وێ به‌تایبه‌تی مارف جیاوك‌و سمایل به‌گی ره‌واندزی رۆڵێكی زۆر كوردانه‌یان بینی‌و ده‌نگی خۆیان خسته‌ پاڵ ده‌نگی سلێمانی. دوای هه‌ولێر عه‌سكه‌ریی چوو بۆ كه‌ركوك به‌هه‌مان شێوه‌ له‌وێش كورد یه‌كده‌نگ بوون، ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌مڕاستیان بوو حه‌مه‌ به‌گی جاف بوو، به‌رپرسانی به‌غداش له‌ جیاتی به‌جێ هێنانی داخوازییه‌كانی كورد، تۆفیق وه‌هبی كه‌ موته‌سه‌ریفی سلێمانی بوو، نه‌قڵیان كرد. ئه‌م هه‌موو رووداوانه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام له‌م باسه‌ی كاك سه‌ربه‌ستدا هیچمان نه‌بینی.
ئاشكرایه‌ رۆژی شه‌شی ئه‌یلول كه‌ به‌ خوێنی جه‌ماوه‌ر به‌رده‌ركی سه‌رایان نه‌خشاند، گه‌نجان ده‌وری باشیان بینی‌و به‌تایبه‌ت مامۆستایان ئیبراهیم ئه‌حمه‌د ‌و فایه‌ق بێكه‌س‌و هونه‌رمه‌ند ره‌شۆل كه‌ هه‌رسێكیان  له‌ ئه‌نجامی ئه‌و راپه‌ڕینه‌دا گیران.
زۆرم پێ ماوه‌‌و زۆر لایه‌نی تریش هه‌ن كه‌ ده‌بوایه‌ باسمان بكردایه‌.. به‌ڵام نامه‌وێ له‌وه‌ زیاتر كاتتان بگرم، ئه‌گینا هه‌ر به‌ته‌نیا مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د‌و بۆچوونه‌كانی‌و هه‌ڵوێسته‌كانی بابه‌تی سیمیناری تایبه‌تین‌و پێویستیان به‌ لێدوانی تایبه‌ت هه‌یه‌، كه‌ نه‌ده‌بوو ئاوا تێهه‌ڵكێشی ئه‌و بابه‌ته‌ بكرێ كه‌ سه‌ردێری قسه‌كانی كاك سه‌ربه‌ست بن. سوپاس بۆ هه‌مووان.
سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی:
 له‌ڕاستیدا من نامه‌وێ جوابی مامۆستا موسته‌فا بده‌مه‌وه‌ له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی موسڵ، هه‌مومان ده‌زانین من وتم ئه‌وه‌ شتێكه‌ له‌ناو خوێنده‌واراندا زانراوه‌، بۆیه‌ باسم نه‌كردووه‌، به‌ڵام مامۆستا جه‌نابتان ده‌توانن وه‌ك نه‌سیحه‌ت‌و پێشنیاز هاوكاریم بكه‌ن له‌سه‌ر راپۆرتی ده‌ڤه‌ری سلێمانی‌و هه‌ولێر‌و كۆیه‌‌و خانه‌قین‌و ، من ته‌نها وه‌رگێڕانم نه‌كردووه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و كتێبه‌ بخوێننه‌وه‌، دوو به‌شی بیرو بۆچوونی خۆمه‌، بۆیه‌ حه‌زده‌كه‌م بزانم بیرو بۆ چۆنی جه‌نابتان چییه‌.
ستران عه‌بدوڵڵا:
 ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێت باسی بكه‌م به‌شێك له‌و خاڵانه‌ی كاك مسته‌فا باستكرد، من قۆپییه‌م كرد، لای خۆم كاك سه‌ربه‌ست نووسیوێتی، به‌ڵام له‌به‌ر وه‌خته‌كه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر نه‌كرا، ئه‌وه‌ی ئه‌و ویستی زیاتر قسه‌كردن بێت له‌سه‌ر ئه‌و دوو كتێبه‌.
ئه‌وه‌ی كاك سه‌ربه‌ست حه‌زیكرد قسه‌ی له‌سه‌ر بكات، ئه‌و راپۆرته‌ بوو، لێره‌ مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د ته‌نها باسی خه‌باتی سیاسی خۆی ناكات، هه‌تا باسی خه‌بات‌و رۆشنبیری خه‌باتی رۆژنامه‌وانی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ دروست ده‌كات له‌و كتێبه‌دا، ئه‌و كتێبه‌ به‌شی زۆری خه‌باتی رۆشنبیرانی كورده‌ به‌ خه‌باته‌ سیاسییه‌كه‌شیانه‌وه‌، بۆ نمونه‌ خه‌باتی شێخ مه‌حمودی حه‌فید كه‌متر تیایه‌ زیاتر له‌سه‌ر ده‌سته‌بژێره‌ رۆشنبیره‌كه‌یه‌‌و ده‌بێت بۆ جارێكیتر بڵاو بكرێته‌وه‌.
بۆیه‌ من پێم خۆش بوو ئه‌م دوو كتێبه‌م هه‌ڵبژارد، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و دوو كتێبه‌ په‌یوه‌ندییه‌كیان هه‌یه‌، ئه‌مه‌ حه‌قه‌ بڵێین یه‌كێك له‌و شتانه‌ بێ‌و نه‌ خه‌باتی سیاسی رۆشنبیرانه‌، من هه‌موو جارێك ده‌ڵێم رۆژنامه‌نووسه‌كان پرۆلیتاری ناو وزه‌ی كوردستانن، خۆی له‌راستیدا رۆشنبیران پرۆلیتاریای ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی خه‌باته‌كه‌یان كردووه‌، دوایی خه‌ڵكێكی زۆر دوای كه‌وتووه‌، چه‌كیان بۆ هه‌ڵگرتووه‌، له‌ ئه‌ندێشه‌ی رۆشنبیران بووه‌، چونكه‌ ئینگلیز وا كوردستانیان دابه‌شكردووه‌، وڵاتانی دراوسێ وا كوردستانیان برد، هیچ كه‌سێك نه‌توانێ بیر له‌وه‌ بكاته‌وه‌ كوردستان هی خۆمانه‌، كوردستانی سه‌ربه‌خۆ به‌گه‌وره‌‌و بچوكه‌وه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی باوباپیرانمانه‌وه‌ به‌راستی ئه‌گه‌ر ئه‌و زیاده‌یه‌ قبوڵ بكه‌ن، حه‌قیقه‌تێك بزانین له‌ساڵانی بیسته‌كان‌و سییه‌كاندا نه‌ك له‌ناو كورددا، به‌ڵكو له‌ناو عه‌ره‌ب‌و ئێرانیشدا مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌یی له‌ ئه‌ندێشه‌ی رۆشنبیراندا بووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ دیارده‌یه‌ك هه‌یه‌ نه‌ك ته‌نها له‌ناو كورد، له‌ناو هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی ئه‌م ناوچه‌یه‌، ئه‌ویش دیارده‌ی گۆڕینی نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌گه‌ر به‌بیرتان بێت ئه‌وسا له‌ كه‌ركوك خه‌ڵكی خوێنده‌وار كێ بوون، ئه‌وانه‌ بوون توركمانی بزانن، له‌ سلێمانی مه‌سه‌له‌یه‌ك هه‌یه‌ ده‌ڵێن (بچی بیبسی بخۆی، كه‌باب بخۆی، بچی بۆ سینه‌ما، ئه‌وسا به‌ شاری حساب ده‌كرێی.) له‌ كه‌ركوك شاری ئه‌و كه‌سه‌ بوو توركمانی بزانێ، ئه‌فه‌ندی ئه‌و كه‌سه‌ بوو ماڵی له‌ گه‌ڕه‌كه‌ توركمانییه‌كان بێت، ئه‌و دیارده‌ رووناكبیرییه‌، بۆنموونه‌ نوری سه‌عید كورده‌، هه‌تا موكه‌ڕه‌م تاڵه‌بانی باسی ده‌كات ره‌فیق حیلمی ئه‌و كه‌سه‌یه‌ حزبی نه‌ته‌وه‌یی دامه‌زراندووه‌، خه‌ریك بوو ببێت به‌ تۆرانی، به‌شی زۆری سیاسییه‌كانی عیراق، میسر، هه‌تا شای ئێران شای یه‌كه‌م ده‌ڵێم سه‌رسام بووه‌ به‌ فیكری ئه‌تاتورك مۆدێرنیكردنی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست وای له‌ زۆر كه‌س كردبێت به‌ ئه‌تاتوركی یان تۆرانی و ئه‌و رووناكبیره‌ی له‌ یانه‌ی كورددا هه‌یه‌، كوردێكی نه‌ته‌وه‌ییه‌، به‌ڵام دوایی له‌ژێر ئه‌و مه‌دره‌سه‌ رۆشنبیرییه‌ی ئه‌و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كچێكی توركمانی خواست، یان چووه‌ گه‌ڕه‌كی توركمانی یان جامیعه‌ی ته‌واوكرد، ئه‌وه‌ نه‌یده‌توانی ببێت به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی، بۆنموونه‌ نوری سه‌عید كورده‌، جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ری كورده‌، زۆر ئاساییه‌ خه‌ڵكی تر تورك بووه‌‌و بووه‌ به‌ عه‌ره‌ب، به‌نموونه‌ حیكمه‌تی سلێمان توركه‌، دوایی بووه‌ به‌ عیراقییه‌كی عه‌ره‌ب، به‌تایبه‌تی ئه‌و ماوه‌یه‌ی مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د كتێبی (الاكراد ‌و العرب)ی تیا نوسیووه‌، ئه‌م كتێبه‌ش هی ئه‌و كاته‌یه‌ بڵێن كوردێكی وه‌ك (به‌كر صدقی) دێت حوكمی عیراق ده‌كات، دێت بۆ كوردستان، دێت ئه‌و سه‌ركێشییانه‌ له‌ ساڵانی سییه‌كاندا له‌ناو رۆشنبیراندا هه‌بووه‌ كه‌ ئه‌و گواستنه‌وه‌یه‌ هه‌بێت ‌و له‌ كورده‌وه‌ ببیت به‌ عه‌ره‌ب یان له‌ عه‌ره‌به‌وه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كی تر، چونكه‌ فكری نه‌ته‌وه‌یی مۆدێرن، شتێك بووه‌ له‌جێگیردا نه‌بووه‌، خه‌ڵك بۆی هه‌بووه‌ ناسنامه‌ی خۆی بگۆڕی، ئه‌و دیارده‌یه‌ ده‌ریده‌خات گرنگیی ئه‌و كوردانه‌ی قبووڵیان نه‌كردووه‌ ببن به‌ عه‌رب، به‌ توركمان، چه‌ند گرنگه‌، دوو وه‌زیفه‌ بووه‌، خۆت نه‌بووبیت به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی تر، نه‌ته‌وه‌یی خۆشت زیندوو بكه‌یته‌وه‌، ئه‌و ماوه‌یه‌ مامۆستا لێره‌ باسی پیره‌مێردی كردووه‌، هه‌یانه‌ به‌شدارییان له‌ خه‌باتی چه‌كدارییدا كردووه‌، ئه‌و رێزه‌ی كورد له‌ تۆفیق وه‌هبی ده‌گرێت، له‌به‌ر خه‌باته‌ سیاسییه‌كه‌ی نییه‌، به‌ڵكو له‌به‌ر خه‌باته‌ رووناكبیرییه‌كه‌یه‌تی، ئه‌و ماوه‌یه‌ زۆر هه‌ستیاره‌، ئه‌گه‌ر كه‌سێك بیه‌وێت مێژووی كوردستان ساغبكاته‌وه‌، ئه‌م ماوه‌یه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی عیراق تیایدا جێگیر ده‌بێت، بیریشمان نه‌چێت ماوه‌ی جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م‌و دووه‌م هه‌تا جه‌نگی جیهانی دووه‌م، كورد بۆی هه‌بوو كوردستان هه‌مووی وه‌ربگرێته‌وه‌، له‌دوای كۆماری مهاباده‌وه‌ ئیتر مه‌سه‌له‌ی كورد بووه‌ به‌ مه‌سه‌له‌ی كورد له‌عیراق‌و ئێران‌و توركیا‌و سوریا، ئه‌و دابه‌شبوونه‌ هه‌ر بۆ كورد وانه‌بووه‌، بۆ عیراقیش وا بووه‌، نوری سه‌عید له‌سه‌ره‌تادا له‌گه‌ڵ مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ له‌ سوریا ده‌بن، ده‌یانه‌وێت سوریا بكه‌ن به‌ ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بی، به‌ڵام نوری سه‌عید ئه‌وه‌نده‌ ده‌بێت به‌عیراقی، هه‌ڕه‌شه‌ له‌ سوریا ده‌كات‌و ده‌ڵێ ئاوه‌كه‌مان بۆ چاره‌سه‌ر نه‌كه‌ن، من به‌ فڕۆكه‌ دێمه‌ سه‌رتان، واته‌ نوری سه‌عیدی سوری ده‌بێته‌ نوری سه‌عیدی عیراقی، ئه‌و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وانه‌  زۆر هه‌ستیارن، ئه‌و ماوه‌یه‌ نه‌ته‌وه‌ له‌ خه‌یاڵی خه‌ڵكدا هه‌بووه‌، بۆ نموونه‌ من بڕیاری ئه‌وه‌ ده‌ده‌م كورد بم، عه‌ره‌ب بم، ئه‌و ماوه‌یه‌ زۆر كاریگه‌ر بووه‌ بۆ كورد.
سه‌عدون فه‌یلی:
 ده‌ستان خۆشبێت من قسه‌ له‌سه‌ر سنووری كوردستان ده‌كه‌م، تائێستا كه‌م شت هه‌بووه‌ سنووری كوردستان به‌ دۆكۆمێنت، ئێستا جه‌نابت باسی راپۆرتی ئیداره‌ی خانه‌قین ده‌كه‌یت، به‌ڵام بۆنموونه‌ مه‌نده‌لیش هه‌یه‌، به‌دره‌ هه‌یه‌، كه‌ كوردن، سه‌عاتێك دووره‌ له‌ خانه‌قینه‌وه‌، ئه‌وانه‌ی له‌ مێژوو ده‌نووسن، هه‌وڵێك بۆ ئه‌و لایه‌نه‌ بده‌ن، جه‌نابت سه‌یری ئه‌و دۆكۆمێنتانه‌ت كرد، سه‌یری ئه‌و ناوچه‌ كوردیانه‌ت نه‌كرد.
سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی:
 به‌ڵێ یه‌كێك له‌وانه‌ی من تێبینیم كردووه‌، زرباتیه‌ ئه‌وانه‌ له‌ناو راپۆرتی به‌غدادا هه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌و به‌شه‌ی په‌یوه‌ندیی به‌وانه‌وه‌ هه‌یه‌، من ده‌رمكردووه‌، بۆ نموونه‌ له‌ راپۆرتی به‌غدا 1920 هه‌موو ئه‌و شوێنانه‌ی باسكردووه‌، دوو سێ لاپه‌ڕه‌ به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر به‌دره‌‌و جه‌سان ئه‌وه‌م ده‌ركردووه‌.
سه‌عدون فه‌یلی:
 هه‌تا له‌ ئه‌ده‌بیاتی سیاسییدا كه‌س باسی ئه‌و شارانه‌ ناكات، به‌ڕاستی له‌م كاته‌دا باسی ده‌وڵه‌تی كوردی ده‌كه‌ین، ده‌بێت ئه‌و بابه‌ته‌ یه‌كلایی بكه‌ینه‌وه‌، زۆربه‌ی زۆری ئه‌و ناوچانه‌ شیعه‌ مه‌زهه‌بن، ئێستا گله‌یی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ هیچ ئاماژه‌یه‌ك نییه‌، ته‌نانه‌ت له‌ مه‌كته‌بی سیاسی نه‌خشه‌یه‌ك هه‌یه‌ هیچ ئاماژه‌یه‌ك به‌ مه‌نده‌لی نه‌دراوه‌، ئه‌م قسه‌یه‌ بۆ هه‌موو برایانی مێژوونووسه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌خوار حه‌مرینه‌وه‌ یه‌ك ملیۆن كورد هه‌بێت كه‌س پێی مه‌عنی نییه‌، به‌ده‌نگیانه‌وه‌ ناچن، هه‌موو حزبه‌ سیاسییه‌كان.
سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی:
 كاك سه‌عدون تۆ وه‌ك سیاسی چی ده‌كه‌یت بیكه‌، به‌بیرت دێت كابرای سوری چی به‌ كاك نه‌وشیروان وت، كه‌ نه‌خشه‌كه‌ی بۆ كردبوو: «ئه‌ز ده‌س له‌ به‌حری به‌رناده‌ین»، واته‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاستی گه‌یاندبوو، ئێمه‌ی رۆشنبیری هه‌رچی هه‌بێت باسی ده‌كه‌ین.
ستران عه‌بدوڵڵا: 
هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كوردایه‌تی وه‌كو عروبه‌ سونییه‌، به‌داخه‌وه‌ فكری كوردایه‌تی فكرێكی سونییه‌، له‌ ئێران وایه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ دیموكرات نه‌یتوانی له‌ناوچه‌ی ئیلام كار بۆ خۆی بكات، ره‌نگه‌ له‌ باكوور وانه‌بێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی عه‌له‌وی زۆره‌. ئه‌وه‌ ئیدامه‌یه‌ بۆ فیكری  نه‌ته‌وه‌یی كورد.
موحسین عه‌لی:
 من ده‌ستخۆشی لێده‌كه‌م، من پێموانییه‌ دیراسه‌ی مێژوویی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كردبێت، ئه‌و ویستویه‌تی دۆكۆمێنته‌یان كۆ بكاته‌وه‌، من نازانم ئه‌گه‌ر ئینسان بیه‌وێت دیراسه‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ كۆنه‌‌و ئێستا بكات، كۆمه‌ڵێك شت هه‌یه‌ ده‌بێت بیری لێبكه‌ینه‌وه‌. به‌ دریژای مێژوو كورد نه‌بووه‌ به‌خاوه‌نی هیچ، واته‌ هیچ ده‌وڵه‌تێكی نه‌بووه‌، ئه‌گه‌ر سه‌یری مه‌سه‌له‌ی ئیسلام ده‌كه‌ین، بووه‌ به‌ بنه‌مایه‌ك بۆ دروستبوونی ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بی، ئیسلامی عه‌ره‌بی هه‌یه‌، ئیسلامی توركی، فارسی هه‌یه‌، له‌ناو ئه‌و ناوچه‌یه‌دا كوردیش هه‌یه‌، له‌ناو كورددا شتێكی وا دروست نه‌بوو، قیاده‌ی شتێكی گه‌وره‌تر بكات، یاخود په‌یامێكی زۆر له‌وه‌ی لۆكاڵی بێت، یاخود ناوچه‌یی بێت دروست بكات. یان ببێت به‌خاوه‌نی شتێكی گه‌وره‌تر، به‌نموونه‌ ئیسلام ئه‌گه‌ر سه‌یری بكه‌ین به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌وه‌نده‌ی بزووتنه‌وه‌ی بازرگانی له‌ناو جه‌زیره‌دا گه‌شه‌ی كردووه‌، ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌نده‌ بیركردنه‌وه‌ یان موفه‌كیرێك نه‌بووه‌ هاتبێت ئه‌وه‌ی دانابێت، واقیعه‌ ئابوورییه‌كه‌یه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌و بزووتنه‌وه‌ بازرگانییه‌ی له‌ نێوان یه‌مه‌ن‌و شام‌و سوماڵ‌و ئه‌وانه‌دا بووه‌، ته‌خته‌كه‌ی كه‌وتۆته‌ ناو مه‌ككه‌وه‌، له‌وه‌وه‌ بووه‌ ئه‌وه‌ دروست بووه‌، كۆمه‌ڵگه‌ی عه‌ره‌ب ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌ده‌وی خێڵه‌كی بووه‌، له‌سه‌ر قه‌بیله‌كان بووه‌ به‌ رێگر له‌به‌رده‌م گه‌شه‌سه‌ندنی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ بازرگانییه‌ی كه‌ دروستبووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ پێویستی كردووه‌ گۆڕانكاری رووبدات، ئه‌وه‌ی كردووێتی پێغه‌مبه‌ر بووه‌، خۆی بازرگان بووه‌، وڵاتانی تری بینیووه‌، ویستویه‌تی ئه‌و رێگرییه‌ لاببات، خۆی بوو به‌ موفه‌كیری ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌، دوابه‌دوای ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بی زۆر گه‌وره‌ دروست بووه‌، پاشماوه‌كه‌ی وایكردووه‌ فارس سوود له‌وه‌ ببینێت‌و له‌ناو توركیش تورك بووه‌ به‌خاوه‌نی ئیسلام‌و ئیسلامی توركی دابمه‌زرێنێت، پێموایه‌ بزووتنه‌وه‌ی كوردی زاده‌ی واقیعی گه‌شه‌كردنی ئابووریی كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌بووه‌، له‌كاتێكدا ئیدعای ئه‌وه‌مان كردووه‌ كه‌  كوردایه‌تی چییه‌؟ بزووتنه‌وه‌ی جوتیارانه‌یه‌ به‌و حسابه‌ی زیاتر جوتیاران قازانج ده‌كه‌ن له‌و شۆڕشه‌ی ده‌كرێ، به‌ڵام شۆڕش چۆن كراوه‌ له‌مێشكی كۆمه‌ڵێك خه‌ڵكدا به‌رێگایه‌ك دانراوه‌، پێچه‌وانه‌ی ره‌وته‌ مێژووییه‌كه‌ی خۆی بووه‌، هه‌موو ده‌ره‌به‌گ بووه‌ خاوه‌نی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌، واته‌ هه‌رگیز له‌گه‌ڵ ئه‌و بنه‌ما ئابوورییه‌دا نه‌ڕۆیشتووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌میشه‌ شكستی هێناوه‌ له‌ناو عیراقدا، چینی رۆشنبیر هاتووه‌ ئه‌و كاره‌ی كردووه‌، زیاتر تێكۆشانی كه‌سانی رۆشنبیر بووه‌ تێكه‌ڵ نه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ ده‌سته‌بژێری جه‌ماوه‌ری، ئێستاش وای لێهاتووه‌ ره‌خنه‌كه‌ش له‌وه‌ ده‌گیرێ ده‌سته‌بژێرێك حوكمڕانی وڵات به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن یان تێكه‌ڵ بووه‌ له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ر، میلله‌ته‌كه‌ی كه‌ به‌و رێگایه‌وه‌ رۆیشتووه‌. سوودی چینی مام ناوه‌ندی تێدابێت، ئه‌و كارانه‌ی تۆ كردووته‌ كارێكی گه‌وره‌یه‌، به‌ڵام گرنگه‌ خه‌ڵكانێكی تر دیراسه‌ی نوێ‌و پێداچوونه‌وه‌یه‌ك به‌ مێژوو ‌و خه‌باتی كوردایه‌تیدا بكه‌ن.
سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی:
 سوپاس له‌ قسه‌كان دوو شتی گرنگم بۆ ده‌ركه‌وت، یه‌كێك له‌وانه‌ ئه‌و پێشنیازه‌ی كاك ستران باسی كرد، تائێستا بیرمان لێ نه‌كردۆته‌وه‌ قابیلی دیراسه‌یه‌، بۆ هه‌ندێك خه‌ڵكی ئێمه‌ بوونه‌ته‌ توركمان‌و عه‌ره‌ب، هۆكاره‌كه‌ی چییه‌؟ ئه‌وه‌ دیراسه‌یه‌كی باشی ده‌وێت، ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ زۆرن كه‌ وازیان له‌ نه‌ته‌وه‌ی خۆیان هێناوه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی جه‌نابت باستكرد قابیلی دیراسه‌یه‌ كه‌ من ئه‌وه‌ی كردووه‌مه‌ ئه‌گه‌ر بیخوێننه‌وه‌ بێگومان من به‌و نیازه‌ نه‌مكردووه‌ له‌گه‌ڵ رێزم بۆ كاك نه‌وشیروان بۆ هه‌موو خه‌باتی شانازی ده‌كه‌م ئه‌گه‌ر لاسایی ئه‌وم كردبێته‌وه‌، پێموایه‌ به‌رده‌وامی كاری سه‌رجه‌م قه‌ڵه‌م‌و موراجه‌عاته‌ ئه‌و كتێبه‌ی 1929 من وای ده‌بینم ئه‌وشتانی من كردووه‌مه‌ خاڵی سه‌ره‌كین، مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌د خالێكی سه‌ره‌كیی خولیای بووه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵك به‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و به‌ ئوممه‌یی ئێمه‌ بڕوای نییه‌، ئێمه‌ له‌و قۆناغه‌ ده‌رچووین، خولیای من ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ی كه‌ من هه‌مبووه‌، ئه‌و شوێنه‌ی پێی ده‌وترێت كوردستان، كوردستان بووه‌، خولیای من ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و شوێنه‌ی تۆ باسی ده‌كه‌یت به‌دره‌‌و جه‌سان ئه‌وانه‌ گرنگن بۆ من، بۆنموونه‌ مێژووی حه‌له‌ب ده‌خوێنمه‌وه‌ زۆربه‌ی زۆری گه‌ڕه‌كه‌كان كورد بوون، ئه‌وه‌ وام لێده‌كات دیداری زیاتر بكه‌م. 
موحسین عه‌لی:
 رێگای نوێ (طریق حدیث) ئێستاش سه‌یری ده‌كات له‌ كوێوه‌ ده‌ستپێده‌كات و له‌ كوێدا كۆتایی دێت، به‌درێژایی ئه‌و كارانه‌ كه‌ ئیشی تێدا كردووه‌ هه‌قوایه‌ مرۆڤ پێیدا بچێته‌وه‌، ئه‌و رێگایه‌ به‌تایبه‌ت له‌ناو عیراقدا هه‌موووی توركمانی لێ دانراوه‌ بۆ ئه‌و خه‌ته‌، وای لێهاتووه‌ ئایا كورد خۆی رۆڵی هه‌بووه‌ له‌ناو ئێران كۆمه‌ڵێك بازرگان ده‌ستیان پێكردووه‌، له‌ملاشه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك خه‌ڵكی تر بوون كورد له‌ناویاندا هه‌بوو بۆ ئه‌و رێگایه‌، وایلێهاتووه‌ سه‌یری بكه‌ له‌ خوار مه‌نده‌لی تا ده‌گاته‌ سنووری توركیا، توركمان نشیننه‌، بۆ؟ هۆكاره‌كه‌ی چییه‌؟ بۆ خه‌ڵك له‌و ناوچانه‌ بووه‌ به‌ توركمان، ئێستا توركمان له‌ناو مه‌نده‌لی زۆره‌، دێته‌وه‌ بۆلای قزرئاباد، له‌خانه‌قین كه‌متره‌ له‌وێوه‌ ده‌چێ بۆ كفری‌و خورماتوو و كه‌ركوك، ته‌له‌عفه‌ر، توركیا ده‌ڕوات ئه‌و رێگایه‌ بۆ توركیا پاراستوێتی، له‌و ناوچانه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ماشای بكه‌ین، جوله‌كه‌ زیاتر ئیشی كردووه‌، ئه‌گینا كورد وه‌ك خۆی ره‌نگه‌ رۆڵی نه‌بووێت.
 سه‌عدون فه‌یلی:
 پێموایه‌ ئه‌وه‌ی عه‌ره‌به‌، ده‌بێته‌ كورد، ئه‌وه‌ زۆر گرنگ نییه‌ من چیم هه‌یه‌، تۆ سنووری ئه‌م خانووه‌م بۆ دیار بكه‌، ئه‌و نه‌خشه‌یه‌ی مام جه‌لال ده‌ریكرد، باس بكرێت چی تیابووه‌‌و چی تیا نه‌بووه‌.



ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7301
23/6/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ یۆرۆی لاوان 22/6/2017
‌ رۆناڵدۆ كه‌ی ده‌چێته‌ دادگا؟ 22/6/2017
زانست
‌ دروستبوونی ورگ و هۆكار و چاره‌سه‌ر 22/6/2017
‌ دۆزینه‌وه‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێش له‌ پیرۆ 22/6/2017
‌ ناسا : له‌ خۆر نزیك ده‌بێته‌وه‌ 22/6/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP