خەلافەت، نموونەی مێژوویی
خەلافەت، نموونەی مێژوویی ‌ 16/6/2017
ماگنوس نۆریل
لە سویدییەوە:عوسمان حەمە ڕەشید

مەسەلەی پیرۆزیی خەلافەت، لە ڕاستیدا وەك سەرچاوەیەكی لەبن نەهاتووی ئیلهام بەخشە، هەڵگری ئەو پەیامە ڕۆحییەیە كە ئیماندار لە خودای مەزن نزیكتر دەكاتەوەو وایلێدەكات لەمەبەستی خوڵقاندنی خۆی تێبگات. (مەولانا عەتائوڵڵا موجیب ڕەشید (ئیمامی مزگەوتی فەزڵ – لەندەن). 

داعش هەندێك لایەنی هاوبەشی لەگەڵ  بزووتنەوە ئیسلامییە ڕادیكاڵەكانی سەدەی 18 و 19 هەیە، نموونەی وەهابیزم كە پێشتر ناوی هاتووە. لەو سەدانەدا نموونەی هەوڵدان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی هەبووە، كە پشتیان بە دوو فاكتەری سەرەكی بەستووە، واتە جیهاد (جەنگی پیرۆز) دژ بە ناموسڵمانان و ئامانجی دووبارە داڕشتنەوەی كۆمەڵگە بە شێوەیەكی ڕادیكاڵانە لەسەر بنەماكانی ئیسلام. 
لێرەدا (جیهاد) چەمكێكی سەرەكییە. بۆ دامەزراندن و پاراستنی دەوڵەتێكی تەواو ئیسلامی (خەلافەت) پێویستە هەموو موسڵمانان بگرێتەوە و گشت بەرەنگارییەكیش تێكبشكێنرێت. 
پێویستە بەردەوام لە جەنگدابن تا گەیشتن بەو ئامانجە، گەر وانەبێت دەوڵەتی ئیسلامی ڕاستەقینە، كە دوا ئامانجی ئیسلامیستەكانە، نایەتە دی‌.
هەندێك لەو نموونە زیاتر دیارانە، بریتین لەو دە‌سەڵاتە حوكمدارییەی لە رۆژئاوای جەزائیری ئێستادا لە لایەن عەبدولقادرەوە دامەزرێنرا، كە لە سییەكان و چلەكانی سەدەی  نۆزدەدا دژ بە داگیركاریی فەرەنسی بوو لە باكووری ئەفریقا، هەروەها ئەو حوكمڕانییەی لە سودان لەلایەن محەمەد ئەحمەد، كە خۆی ناو نابوو (مەهدی) دامەزرێنرابوو، نزیكەی بیست ساڵ سەركردایەتی كۆمەڵگەی كرد و جیهادی دژ بە بەریتانییەكان و هاوپەیمانە میسرییە - عوسمانییەكانی ڕاگەیاندبوو. 
هەوڵی دابوو دامودەزگا پێویستەكان بۆ كۆمەڵگە دابمەزرێنێت، وەك پەروەردە و فێركردن و تەندروستی و تەنانەت فەرمانگەی پوست و تەلەگراف، هەروەها كارگەی چەك و پڕۆپاگەند‌ەی هەبووە. لێرە خواردنەوەی كحول و جگەرەكێشان و سەماكردن قەدەغەكراو كەمایەتییەكان خرانە ژێرفشارەوە.
بەڵام هیچكام لەم نموونانە، تەمەن درێژ نەبوون. چ لە باكوری ئەفریقاو چ لە سودان، نەیانتوانی دام و دەزگای پتەو دابمەزرێنن و ئارامیی ئابووری بۆ كۆمەڵگەكانیان دەستەبەربكەن. 
رەنگە بەهێزترین هەوڵدان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی لە سەدەی نۆزدەهەمدا ئەو فەرمانڕەوایەتییە بێت كە ناوبرا بە ئیمامەتی قەفقاز، كە لە بیستەكان و سییەكانی ئەو سەدەیەدا، لە باكوری قەفقاز، كە ئێستا بە چیچان و داغستان ناودەبرێن، دامەزرابوو. 
دەسەڵاتداران ئیمامەكان بوون. كە شەریعەیان جێبەجێ دەكرد و كۆمەڵگەیان ناچار دەكرد بۆ دووركەوتنەوە لە خواردنەوەی كحول و جگەرەكێشان و ڕێگەیان نەدەدا بە تێكەڵبوونی ژنان و پیاوان. زۆر بێزراو بوون، دواتر لە لایەن لەشكری روسیەوە، دوای جەنگێكی خوێناوی و درێژخایەن كۆتایی هات.
ئەم هەموو نموونانە، وەك باسكرا، لەگەڵ داعش هاوشێوەن، لە وەدا كە لە بەرانبەر دوو جەنگی پێكەوە گرێدراون، جەنگێك دژ بە هێزە دەرەكییەكان، ناموسڵمانان، ئەویتر ناوخۆییە، بۆ دووبارە داڕشتنەوەی كۆمەڵگەیە، گەر پێویستیش بكات زۆر بەكاردەهێنرێت. 
ئیسلام هەمانكات بۆ ئەوانی تر و بۆ داعش بابەتی سەرەكی بووە و سەركردەكانی دەوڵەت و كۆمەڵگە هەموو بریتی بوون لە سەركردە ئایینییەكان، كە نازناوی ئەمیرولموئمنینیان بە خۆیان بەخشیوە ‌و حو‌كمڕانییەكەشیان تیوكراتی بووە.
هەروەها ئیسلام كراوەتە ئامراز و بەكارهێنراوە بۆ یەكخستنی هۆز و تیرە جیاوازەكان و وەك فەرمانێكی خودایی بەكارهێنراوە بۆ بەڕێوەبردنی كۆمەڵگەو ڕەواییدان بە جەنگ. 
رەخنەیان ئاڕاستەی كۆمەڵگەی ئاسایی ئیسلامی كردووە، داوای دووبارە (لەدایكبوونەوە) یان كردووە،‌ كە بتوانێت ئایین پاكژ بكاتەوە.
لە سایەی ئیسلامیزمدا، بە پێی مەزهەبە ئایینی و باوەڕە ئایدۆلۆجییە زاڵەكان، دەوڵەت دەبێتە ئامرازێك بۆ لە قاڵبدانی كۆمەڵگە. ئەوەی داعش كردویەتی تەنیا بەرجەستەكردنی تەواوەتی ئەو ڕەوتانەیە كە بوونیان هەبووە. 
هەڵبەتە لە سەرەتاكانی مێژووی ئیسلامەوە ڕەگ و ریشەیان داكوتاوە، هەر لەو سەرەتایانەوە سیاسەت و ئایین تێهەڵكێشكراون. 
پێویستە ئەوەش بگوترێت، یەكێك لە هەڵوێستەكان كە لەلایەن موسڵمانە نوێخوازەكانەوە ئاڕاستەی سەرەتاكانی مێژووی ئیسلام دەكرێت ئەوەیە، ئایا لە راستیدا پێغەمبەر خۆی ویستویەتی ئیسلام ببێتە بنەمای ئایدۆلۆجی دەوڵەت یان نا؟ 
بەلای ئەمانەوە، بۆ یەكەمجار دوای لە ژیاندا نەمانی پێغەمبەر، سەركردە سیاسییەكان و لایەنگرانی ویستوویانە بەو شێوە توندە سیاسەت و ئایینی ئیسلام پێكەوە بلكێنن، كە تا ئێستاش هەر وا ماوەتەوە. دەڵێین گەرچی ڕەنگە ئەمیرێك توانیبێتی لە یەك كاتدا سەركردەیەكی سیاسی و ئایینیش بێت، بەڵام هیچ لەو بارەیەوە نە لە قورئان و فەرموودەكاندا نەهاتووە، كە باسی چۆنییەتی هەڵبژاردنی ئەمجۆرە سەركردەیەی كردبێت، یان ماوەی حوكمڕانییەكەی چەند بێت و چ دەسەڵاتێكی هەبێت. 
هەروەها هیچ باسی جۆری ئەو پەیكەرە سیاسییە نەكراوە كە یارمەتیدەر و ڕێنیشاندەری دەبێت. 
لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە، پێغەمبەر هەرگیز شوێنگرەوەیەكی بۆخۆی دەستنیشان نەكردووە، ئەمەش وەك بەڵگە دەهێنرێتەوە كە هەرگیز بیر لەوە نەكراوەتەوە دەوڵەتێكی ئیسلامی دابمەزرێنرێت.
بەم شێوە‌یە، داعش هەڵگری زۆر لایەنی شێوازی حوكمڕانی و ڕێبازی ئایدۆلۆجی ئایینییە. داعشیش لە ناوچەیەكی پڕ ئاشوب و قەیراناویدا سەریهەڵداوە، بە توندترین شێوەش هەموو ئۆپۆزسیۆنێكی ناوخۆیی سەركوت دەكات و بە گەرمی دژ بە دژەكانی دەجەنگێت و دەیەوێت دەسەڵاتی خۆی و باوەڕە ئایینییەكەی زاڵ بكات. 
لەو كۆمەڵگەیەدا كە لە ژێر دەستیدایە، بە زۆر یاسای شەریعەی چەسپاندووە و لە ڕێگەی بەكارهێنانی ئەو شێوازە توندە و نەبوونیی لێبووردەییەوە توانیویەتی ناوچەیەكی بەرفراوان داگیر بكات و كۆمەڵگەكەی كۆنترۆڵ بكات. 
لەسەر بنەما یاساییەكانی ئایینی ئیسلام ناوچەكە بەڕێوەدەبەن، دراوی تایبەت بەخۆیان دەركردووە. دەزگایەكی پڕۆپاگەندەی چالاكیان هەیە، زۆر باشیش لە ڕاكێشانی لایەنگراندا سەركەوتوون. 
رەنگە ئەوەی داعش لە بزووتنەوەكانی پێش خۆی جیادەكاتەوە بریتی بێت لەو خواستە بەهێزەی داعش كە دەیەوێت گشت موسڵمانان لە ژێر ئاڵای خەلافەتێكی نوێدا كۆبكاتەوە و دواتریش هەموو جیهان داگیر بكات.
هەروەها داعش دەرەنجامێكی لۆجیكیی مێژووی ئیسلامی سیاسییە، بە تایبەتی ئەوەی لەم دوو سەد ساڵەی دوایدا هەبووە، كە چەندینجار هەوڵ و نیازی (دووبارە) دروستكردنەوەی كۆمەڵگەیەكی ئیسلامی ڕاستەقینە لە ئارادابووە. وەك ئەوانەی پێش خۆی داعشیش لە ئیسلامەوە سەرچاوەی گرتووە. 
ئەو میتۆدە توندەی داعش بۆ (پاككردنەوەی) ئیسلام بە كاریدەهێنێت، لە گۆشە نیگای ئایدۆلۆجییەوە هەمان ئەو میتۆدەیە كە وەهابییەكان لە سەدەی هەژدەو نۆزدە بەكاریان دەهێنا.
لەبەر ئەوەی لە ڕاستیدا ژمارەیەكی زۆری موسڵمانان پشتگیریی بیرۆكەی خەلافەت دەكەن و ئاواتەخوازن یاساكانی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگە بە پێی شەریعەت بێت، زەحمەتە بگوترێت داعش بزووتنەوەیەكی نا ئیسلامییە. 
لێرەدا وێنەكە تەڵخە، لە لایەكەوە پشتگیریی شەریعەت دەكرێت، بە هەموو دەرئەنجامەكانییەوە، لە لایەكیتریشەوە زۆربەی موسڵمانان خۆیان لە داعش بەدوور دەگرن. 
بۆ نمونە دوای پایزی 2014 و پاش ئەو بەرەو پێشچوونە بەزەبرو زەنگەی داعش لە عیراق و سوریا، كە داعش سەرنجی هەموو لایەكی  بۆ لای خۆی ڕاكێشا، لە سۆشیال میدیای وڵاتانی عەرەب (بە تایبەتی میسر و سعودیە) مۆدێلێكی نوێ هاتە ئاراوە، لە ژمارەیەكی زۆری ماڵپەڕ و هاشتاگی تویتەرەوە، دژ بە داعش، دەنگ بەرزبۆوە و داوا دەكرا واز لە شەریعەت بهێنرێت. 
هەڵبەتە ئەوە پرسێكی زۆر هەستیارەو لە زۆرێك لە وڵاتانی موسڵمانان گفتوگۆكردن لەسەری ئاسان نییە. بەڵام لەم حاڵەتەدا زۆری لەسەر نووسراو گفتوگۆی زۆری دەربارە كرا، بە تایبەتی لە لایەن بێباوەڕانەوە لە سایت و گروپەكانی فەیسبووكەوە ڕەخنەی توند ئاراستەی ئیسلام كرا. 
دیارە پێشتریش لەمجۆرە چالاكییە هەبووە (بۆ نموونە لە تۆڕی كۆمەڵایەتی عەرەبە بێباوەڕەكانەوە The Arab Atheist Network  )، بەڵام بەرەو پێشچوونەكانی داعش بوونە هۆكاری وزە بەخشین و گورج بوونەوەی تۆڕە ئیسلامییەكان و بێباوەڕان لەسەر ئینتەرنێت. جاران ئەم چالاكییانە لەلایەن دەسەڵاتدارانی سیاسی ئایینییەوە، ڕوبەڕوی بەرەنگاربوونەوەیەكی سەرانسەری دەبوونەوە.  
لە وڵاتانی عەرەبدا سەكۆیەكی ئازاد نییە بتوانرێ بێ ترس دەربارەی كێشەكان ڕەخنە بگیرێت و گفتوگۆ بكرێت، بۆیە تۆڕی ئینتەرنێت تاكە سەكۆیە لە ناوچەكەدا كە دەلوێت بۆ ئەمجۆرە مشتومڕانە سوودیان لێببینرێت.
ئەو ڕاستییە تاڵەش، كە چەندەها سەركردەی سیاسی ڕۆژئاوایی خۆیان لە باسكردنی پەیوەندی نێوان داعش (هەروەها جۆرەكانیتری تیرۆری ئیسلامیزمی) و ئیسلام بەدوور دەگرن، هۆكارن بۆ ئەوەی ستراتیجی نەهێشتنی پشتگیرییەكان بۆ داعش و هاوشێوەكانی، ئامانجەكانی خۆیان نەپێكێت، یان لە خراپترین حاڵەتدا كێشەكە قوڵتر بكاتەوە. 
ئەم شێوازی مامەڵەكردنە،‌ تەنانەت لە لایەن موسڵمانە ریفۆرمخوازەكانی ناوچەكە و ڕۆژئاواشەوە، ڕوبەڕوی ڕەخنەی توند بۆتەوە. ڕەخنەكان بەو ئاراستەیەن، گەر ئێمە وەك خۆی، باسی شتەكان نەكەین و بەناوی ڕاستەقینەی خۆیانەوە ناویان نەهێنین و بێ پەردە شیكاری بۆ ئیسلامیزمی نەكەین، ناتوانین بەرانبەری بوەستین و ئەو كەسانەی وەك تاك، لە خودی ناوچەكەدا جورئەت دەكەن دژ بە ئیسلامیستەكان كار بكەن دەكرێنە قوربانی ئەو سیاسەتە خۆپارێزە. 
داعش و بزووتنەوە چەكدارییە ئیسلامییە توندڕەوەكانیتر زۆرباش توانیویانە سەركەوتووبن لە ڕاكێشانی لایەنگران بۆ لای خۆیان چ لە ئەوروپاوە یان لە وڵاتانیتری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یان باكووری ئەفریقاوە. 
زۆربەی جار ئەو كەسانە ڕوویان تێدەكەن كە سەر بە خێزانەكانی چینی ناوەڕاستن، لەوانەی تێكەڵ بە كۆمەڵگەی ئەو وڵاتە ڕۆژئاواییانە ‌بوون كە گرتویاننەتە خۆیان، هەروەها لەو كەسانەن كە لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە‌ سەر بە گروپە پەراوێزخراوەكانن. 
ئەم خۆبەخشانە كە بە زۆریی لە ڕەگەزی نێرن، هەڵبەتە رێژەی ئافرەتانی گەنجیش ڕوو لە هەڵكشانە، قەناعەتیان بە پڕوپاگەندەكانی داعش هێناوە، كە گوایە داعش لە پێناوی گشت وڵاتانی موسڵماناندا دەجەنگێت كە ئێستاش وەك ڕابردوو دەچەوسێنرێنەوە، بەتایبەتی لەلایەن ڕۆژئاواوە.
مایەی سەرنجلێدانە، ئەم ئەرگومێنتە قەناعەتی بە ژمارەیەكی زۆری ئەو خەڵكە كرد كە لە وڵاتانی ڕۆژئاوا دەژین و بوونە لایەنگری داعش و لە ماوەیەكی زۆر كەمدا بووە هۆكاری ئەوەی هەزاران خۆبەخش بڕۆن بۆ بەشداریكردن لە جەنگەكەدا لە سوریا و عیراق.
ئەو قیامەتەی دەرئەنجامی هێرشەكەی 11/ سێپتەمبەری/2001 بۆ سەر ویلایەتە یەكگرتوەكان بەرپا بوو، بە هۆی هاتنە پێشەوە و سەركەوتنە خێراو ئاسانەكانی داعشەوە لە پایزی 2014 دا گەرمتر بوو. گەشەكردنەكە بەردەوام بوو، خێرایی و چالاكی داعش لە ڕاگەیاندن و بەهێزیی لە پڕوپاگەندەو ڕوونی و ئاشكرایی ئامانج (وەك ڕاگەیاندنی خەلافەتی نوێ) و هەروەها سەركەوتنە سەربازییە بە زەبر و زەنگەكانی، هەموو هۆكار بوون بۆ بەهێزبوونی هێزی ڕاكێشان، ئەمەش پێویستە مایەی نیگەرانی بێت بۆ ئەو وڵاتانەی خۆبەخشەكانی لێوە دەڕۆن. 
دیاردەی ڕۆیشتنی خۆبەخشان بۆ ناو بزووتنەوە و گروپە ئیسلامیزمییەكان نە شتێكی نوێیە و نە تەنیا تایبەتە بە داعش، ئیسلامیستەكانی تریش هەر لە تاڵیبانەوە لە ئەفغانستان لە ساڵانی هەشتاكاندا تا دەگاتە جەبهەی نوسرەی ئەمڕۆ، هەموو سەركەوتووانە خۆبەخشانیان (موسڵمانان و ئەوانەی چوونەتە سەر ئایینی ئیسلام) بە لای خۆیاندا ڕاكێشاوە. كە لە ژێر كاریگەرێتی گەیشتن بە پلەی شەهید بوون، خەبات لە پێناوی كۆمەڵگەیەكی ئیسلامی سەرتاسەری و جەنگ دژ بە چەوساندنەوە ژیانی ئارامی ڕۆژئاوایان جێهێشتووەو چوون بۆ بەشداریكردنی جەنگ.
بەڵام ئەوەی لێرەدا داعش لە بزووتنەوەكانیتر جیادەكاتەوە، لە لایەك ڕێكخستنكی باشتر و ڕاگەیاندنی ستراتیژە بۆ دامەزراندنی كۆمەڵگەیەكی نوێی ئیسلامی و لە لایەكیترەوە بریتییە لە دروستكردنی دامەزراوەیەكی تایبەت بە ڕاكێشانی خۆبەخشان لە ئەوروپاو وڵاتانیتری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە. 
ئەو پەیامەی كە داعش بەكردارەكی، نەك تەنیا بە گفتار دژ بە وڵاتانی ڕۆژئاواو ڕژێمەكانی ناوچەكەیە لێرە بایەخێكی زۆری هەیە. بەڵام ئەرگومێنتە ئایینی و ئایدۆلۆجییەكان زۆربەی كات، هەر هەمان ئەوانەن كە لە هەشتاكاندا تاڵیبانەكان بۆ ڕاكێشانی كەسانی خۆبەخش بەكاریان دەهێنا. 
هەروەها ئەمڕۆ لە چاو جاراندا ئەو ئەرگومێنتانە كاریگەری زیاتریان هەیە بۆ سەر موسڵمانان لە ڕۆژئاوا، بەڵگەش ئەو هەزاران خۆبەخشەیە كە ڕۆیشتوون بۆ ئەوەی لە پێناوی خەلافەتدا بجەنگن.
هەروەها سەركەوتن، سەركەوتنی تر بەدوای خۆیدا دەهێنێت. سەركەوتنە سەربازییەكانی داعش و توانا ئابوورییەكانی بۆ دروستكردنی دەوڵەتێكی ئیسلامی لەسەر بنەمای  تێڕوانینە ئایدۆلۆجییەكانی خۆی بۆتە هۆكار بۆ پتەوبوونی دامەزراندنی ئەمجۆرە دەوڵەتە و بۆتە فاكتەری توانا بەخشینی بەردەوام بە داعش‌ لە ڕووی ئابوورییەوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەت و كۆمەڵگەكەی، كە ئەمەش لێرەدا گرنگییەكی بنەڕەتی هەیە. 
ئەنجامدانی ئەم كارە، سەرەڕای ئەو هاوپەیمانێتییە جیهانییەی دژ بە داعش دروستبووە، پایەكانی خەلافەتی پتەوتر كردووە. لە هەمان ئەو كاتانەدا كە هاوپەیمانی جیهانی هێرشەكانی خۆی بۆ سەر داعش چڕكردبۆوە، لایەنگرانی زیاتر، لە دەرەوەی خودی ناوچەكە، واتە لە دەرەوەی  سوریا و عیراقەوە، بۆ داعش پەیدا دەبوون، بە تایبەتی لە ئەفریقا. 
بە ماوەیەكی كەم داعش هاوپەیمانی نوێی بەدەستهێنا، كە بەیعەتیان بە خەلافەتی نوێ دا. ئەماش بە شێوەیەكی ڕێژەیی لە ماوەیەكی كورتدا لە سەرتاپای باكوری ئەفریقا، هەر لە سۆماڵەوە لە ڕۆژهەڵات تا ناوچەكانی  ساحیل لە ڕۆژئاوا ڕوویدا. ئەوە نیشانەیە بۆ بەهێزی پەیامەكەی داعش و پتەوی دامەزراوەكانی.

سەرچاوە:
Kalifatets återkomst- Stockholm, 2015. 
(كتێبێكە لەسەر داعش، بەناوی گەڕانەوەی خەلافەت)


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7398
24/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ سیمۆنا هالیپ خه‌ڵاتی پۆرشی برده‌وه‌ 24/10/2017
‌ میسی ئێران خه‌ونه‌كه‌ی‌ هێنایه‌دی 24/10/2017
زانست
‌ یه‌كه‌مین نموونه‌ی فڕۆكه‌ی وشكاوه‌كی كاره‌بایی له‌ ڕوسیا خرایه‌ڕوو 24/10/2017
‌ كه‌نگه‌ری خوێنمژ به‌رله‌ ملیۆنه‌ها ساڵ قڕبووه‌ 24/10/2017
‌ سوودی پشوویەكی كورت لە كاتی كاردا 23/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP