كاریگه‌ریی میدیا له‌سه‌ر دروستبوونی رای گشتی و گه‌شه‌ی هزری نه‌ته‌وه‌یی
كاریگه‌ریی میدیا له‌سه‌ر دروستبوونی رای گشتی و گه‌شه‌ی هزری نه‌ته‌وه‌یی ‌ 12/8/2017
ئارام ئیبراهیم خاس

أ) هۆكاره‌كانی شكڵ گرتن و كۆنترۆڵی رای گشتی
رای گشتی دیارده‌یه‌كی سایكۆلۆژیك و كۆمه‌ڵایه‌تی و له‌ راستیدا خسڵه‌تێكی جه‌معی و گشتییه‌ و بریتییه‌ له‌ به‌راورد و هه‌ڵسه‌نگاندنی هاوبه‌ش، شێوه‌كار و بۆچوونی هاوبه‌شی گرووپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ بابه‌تێك كه‌ گشتییه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ گرینگی پێده‌دا و عه‌لاقه‌ی پێیه‌تی و هاوكات له‌ كاتێكی دیاریكراو له‌ نێو ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ خه‌ڵك، چینه‌كان یا هێندێك جار هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ «گشتگیر بوونی رێژه‌یی» (عمومیت نسبی) په‌یدا ده‌كا. ئه‌و پرۆسه‌یه‌ به‌ سه‌ر سێ به‌شدا دابه‌ش ده‌بێ:
1- دروستبوونی
2-رێنمایی و هێدایه‌ت
3- بازداری 
واته‌ میدیا له‌ سه‌رده‌می ئێمڕۆدا  له‌ پێكهێنان، رێنوێنی و كانالیزه‌ كردن و ته‌نانه‌ت تێكدان و پڕش و بڵاوی رای گشتیدا رۆڵێكی به‌رچاو و كاریگه‌ری هه‌یه‌. له‌ سه‌رده‌می نوێ و دوای دوایین شۆڕشی جیهانی كه‌ به‌ شۆڕشی ئێنفۆرمه‌یشێن یا زانیاری ناسراوه‌ و هه‌روه‌ها بوونی دونیا به‌ رایه‌ڵه‌یه‌كی پێوه‌ندی و هاوكات چوونه‌ سه‌ری ئاستی راده‌ی خوێنده‌واری گشتی خه‌ڵك، هێزێكی نوێ پێی نایه‌ گۆڕه‌پان كه‌ نیوی رای گشتی لێ نراوه‌ كه‌ ده‌توانێ ده‌رخه‌ر ئیراده‌ی گه‌ل و داخواز  و ویسته‌كانی بێ. به‌ تایبه‌ت له‌ وڵاتانێك كه‌ سیستمی خه‌ڵكیی و پارلمانیان هه‌یه‌ و پره‌نسیپه‌كانی دێموكراسیان تێدا به‌ بنه‌ما وه‌رده‌گیرێ كاریگه‌ری بیروڕای گشتی له‌ سه‌ر ئاراسته‌ به‌خشین به‌ رووداوه‌ سیاسی، ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌ ته‌واوه‌تی ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ له‌ راستیدا تێئۆرییه‌كه‌ی “یورگێن هابرماس”ه‌ كه‌ باوه‌ڕی به‌ شكڵگیری رای گشتی له‌ بیاڤی گشتیدا هه‌یه‌. ده‌توانین بڵێین گه‌راكانی رای گشتی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می رۆشه‌نگه‌ری و ئه‌و هزره‌ له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی لیبرالی كۆتایی سه‌ده‌ی هه‌فده‌  و هه‌ژده‌ (واته‌ جان لاك  و ژان ژاك رۆسۆ) تێكه‌ڵاو بووه‌.واته‌ تێكه‌ڵاو بوونی دوو وشه‌ی “ڕا”+”گشتی”بۆ یه‌كه‌مجار له‌ لێكدانی واتایی كه‌ هه‌ڵگری  مانای سیاسی بێ ته‌نیا له‌ فه‌لسه‌فه‌كانی لیبرالیستیدا ده‌رده‌كه‌وێ و مێژووه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌. ده‌ركه‌وتن و په‌ره‌ئه‌ستاندنی (وسایل ارتباگ جمعی) ئامرازه‌ پێوه‌ندییه‌ گشتییه‌كان ده‌بێته‌ هۆی له‌ دایكبوونی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی نوێ، كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ گرینگ نییه‌ تاكه‌كانی له‌ كوێ ده‌ژین و چه‌نده‌ لێك دوورن یا له‌ كام چینی كۆمه‌ڵگه‌ و كام چینی كۆمه‌ڵگه‌ن، چوون له‌ رێگه‌ی میدیاوه‌ له‌ رووداوه‌كان ئاگادار ده‌بن، ئه‌و ئاگادار بوون و به‌ زانابوونی كۆمه‌ڵگه‌ تا ئاستێكه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا راده‌ی به‌شداری كۆمه‌ڵایه‌تی یا سیاسی به‌رته‌سك بێ، دیسان ناتوانی له‌گه‌ڵ رابردوو به‌راوردی بكه‌ی و له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی له‌و چه‌شنه‌دا هه‌موو هاووڵاتیان هێندێك ماف بۆ خۆیان پێناسه‌ ده‌كه‌ن و هێندێك ماف بۆخۆیان قائلین كه‌ ئه‌ستاندنه‌وه‌ی ئه‌و مافانه‌ كه‌ زۆر جار نه‌نووسراون له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتداران كارێكی ساده‌ نییه‌. هه‌روه‌ها ئه‌و دۆخه‌  ئه‌و هێزه‌ كه‌ نێوی « رای گشتی»یه‌ ده‌توانێ له‌ وڵاتێكی دێموكرات و ئازاد یا له‌ ئه‌گه‌ری كرانه‌وه‌یه‌كی سیاسی له‌ وڵاتێكی دیكتاتۆردا زۆربه‌ی بواره‌كان  و بڕیاره‌كانی ده‌سه‌ڵاتداران تووشی كێشه‌ و ره‌خنه‌ی جیددی بكاته‌وه‌.

ب) میدیا و حیزبایه‌تی كوردی
به‌ سه‌رنجدان به‌و شتانه‌ی كه‌ باس كران و چه‌شنێك كزبوونه‌وه‌ی دیسكۆرسی ئۆرتۆدۆكسی و كلاسیكی رابردوو كه‌ هه‌ڵگری بیرۆكه‌یه‌كی شۆڕشگێڕی له‌ جۆری  توندوتیژه‌كه‌ی بووه‌، چه‌شنه‌ بزاڤێك سه‌رهه‌ڵده‌دا و دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ له‌ چییه‌تی و ماهییه‌تی خۆیدا ده‌كه‌وێته‌ خانه‌ی بزاڤێكی دژ به‌ توندوتیژی و مۆدێل و مێتۆدی مه‌ده‌نی ده‌كاته‌ ئامرازی گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كه‌ی. كه‌ میدیا له‌ سه‌ر ئاراسته‌ به‌خشین به‌و چه‌شنه‌ خه‌باته‌ و شكڵدانی بیروڕای گشتی ( كه‌ باسی كرا) كاریگه‌رییه‌كی حاشاهه‌ڵنه‌گری هه‌یه‌. لێكگرێدانی ئه‌و بابه‌تانه‌ له‌ پێشه‌كی ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ به‌ر ئه‌و هۆیه‌یه‌ كه‌ بزاڤی نه‌ته‌وه‌یی – دێموكراتیكی كوردستان له‌ دۆخێك دایه‌ كه‌ مێتۆدی مه‌ده‌نی هه‌ڵبژاردوه‌ و هه‌موو سیما و روخساری ئه‌و حیزبانه‌ش له‌ نیو خه‌ڵكی كوردستان به‌ میدیاوه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌. كاتێك له‌ نیوان خه‌ڵك و حیزبه‌كانی ره‌سه‌نی ئۆپۆزیسیۆن دوورییه‌ك ساز ده‌بێ و به‌ پێی جه‌برێك(ئه‌ویش؛ جه‌برێك كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی چوارچیوه‌ی ئۆلێنتاریسمه‌) ناچار ده‌بین چه‌مكی «مه‌ودا» له‌ نێو ئه‌ده‌بیاتی سیاسیماندا به‌ كار بێنین، هاوكات له‌ سه‌ر بنه‌مای و پیویستی و ئه‌و جار به‌ پێی ئێراده‌یه‌كی ئۆلێنتاره‌وه‌ ده‌بێ له‌ هزری پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ و مه‌ودایه‌ش دابین. پڕكردنه‌وه‌ی (بۆشایی ئاماده‌یی فیزیكی) زۆر ئه‌سته‌م نییه‌، به‌ڵام ده‌بێ وریا بین... ئاممان ئه‌و دابڕانه‌ نه‌كه‌وێته‌ خانه‌ی دابڕانێكی سوبژێكتیڤ و مه‌وداكه‌مان له‌ مه‌ودایه‌كی جوغرافیایی نه‌بێته‌ مه‌ودایه‌كی مه‌عریفی و (ژهنی).  پێناسه‌ و ته‌عریفی بیروڕای گشتی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان له‌ (حیزبایه‌تی) كوردی پێناسه‌ و له‌ هێندێك حاڵه‌تدا شناختێكی میدیایی یه ( به‌و هۆیه‌ كه‌ حیزبی كوردی له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان هیچ كات ده‌سه‌ڵاتی سیاسی به‌ ده‌سته‌وه‌ نه‌بووه‌ تا بتوانێ پێناسه‌یه‌كی جێگیر له‌ خۆی به‌ خه‌ڵك و رای گشتی كۆمه‌ڵگه‌ بخاته‌ روو.
 ته‌نانه‌ت له‌و سه‌رده‌مه‌دا هێندێك جار میدیای حیزبێك (چاپه‌مه‌نی، ته‌له‌فیزیۆن، رادیۆ،سایت و ...) ده‌بێته‌ پێوانه‌ی خه‌ڵكێك له‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ بڕیاردان له‌ سه‌ر گشتییه‌تی سیستمی به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌و حیزب یا بزووتنه‌وه‌یه‌. كه‌واته‌ میدیا له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ش كاریگه‌ری خۆی نواندووه‌ و بێ شك ده‌توانێ زۆر ئه‌ركی گران كه‌ كورد سه‌ره‌ڕای فیداكاری زۆر و قوربانیدانی زۆر به‌ چه‌ك بیكا ئێستا ده‌توانێ هه‌ر ئه‌و ئه‌ركه‌ قورسانه‌ له‌ رێگه‌ی میدیاوه‌ ئه‌نجام بدات. به‌ڵام به‌ مه‌رجێك بتوانێ پلانمه‌ند و خاوه‌ن پرۆژه‌ له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌كه‌ تعامل بكات و به‌ دیاریكردنی (دووره‌ دیمه‌ن)و ئاسۆیه‌كی كاری له‌ هه‌وڵی درووست كردنی دیسكۆرسێكی نه‌ته‌وه‌یی هاوبه‌شدا بێ. هه‌ر چه‌ند به‌ پێی ماهییه‌ت و جه‌وهه‌ر‌ی وجودی میدیای كوردی كه‌ له‌ راستیدا میدیای حیزبی كوردییه‌ ئه‌و كاره‌ تووشی هێندێك كۆسپ و كێشه‌ ده‌بێ، به‌ڵام بوونی هێڵێكی یه‌كگرتووی سیاسی _ نه‌ته‌وه‌یی و ته‌نانه‌ت كۆمه‌ڵایه‌تیش له‌ نێوان میدیای حیزبه‌ كوردستانییه‌كان ده‌توانێ یارمه‌تیده‌ری ئه‌و پرۆسێسه‌ بێ. 
 
ج) میدیا و كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان
ئێمه‌ ئه‌ندامی كۆمه‌ڵـگه‌یه‌كین كه‌ كۆمه‌ڵێـك كێشه‌ی زۆر گه‌وره‌مان هه‌یه‌ و هاتنی مۆدێرنیته‌ و ئامرا‌زه‌كانی مۆدێرنیته‌ وه‌ك میدیا، بۆ كۆمه‌ڵـگه‌كه‌ی ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ی دیكه‌ش‌ ئه‌و كێشانه‌ی گه‌وره‌تر كردۆ‌ته‌وه‌. «ئێمه‌ له‌گه‌ڵ پـێـكهاته‌ كۆنه‌كانی خۆماندا كێشه‌ی زۆر گه‌وره‌مان هه‌یه‌، به‌ڵام ئێسـتا هاتنی میدیا كۆمه‌ڵێـك كێشه‌ی دیكه‌ی بۆ دروسـتكردووین». ره‌نگه‌ به‌شیكی ئه‌و كێشانه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ باسی كلتوور، كاتێك تێكنۆلۆژیا پێ ده‌نێته‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك (به‌ تایبه‌ت كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی رۆژهه‌ڵاتی و ده‌وروبه‌ری) ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده‌ و كلتووری كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌و تێكنۆلۆژیای بوونی نه‌بێ، به‌و هۆیه‌ كه‌ شتێكی هاورده‌یه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ هاتووه‌، به‌ دڵنییاییه‌وه‌ هێندێك لایه‌نی نه‌رێنی له‌گه‌ڵ خۆی بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ به‌ دیاری دێنێ. به‌ڵام هونه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چۆن بتوانین ئه‌و كێشانه‌ بكه‌ین به‌ ده‌رفه‌ت و له‌ پێناو شكڵدان به‌ كه‌سایه‌تی تاكی كورد، درووست كردنی رای گشتی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی و به‌رژه‌وه‌ندی گشتی نه‌ته‌وه‌ییدا كه‌ڵك له‌و ده‌رفه‌تانه‌ وه‌ربگرین.( به‌ تایبه‌ت كه‌ گوتاری زاڵی راگه‌یاندن و میدیای كوردی گوتارێكی نه‌ته‌وه‌ییه‌). میشیل فۆكۆ ده‌ڵێ :»میدیا له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی نه‌ریتیدا ده‌توانێ دوو دیارده‌ی قێزه‌ون كه‌مره‌نگ بكاته‌وه‌«:
1- ناوچه‌گه‌رایی
2- عه‌شیره‌گه‌رایی
به‌ دڵنیاییه‌وه‌ كه‌مره‌نگ بوونه‌وه‌ی ئه‌و دوو دیارده‌یه‌ له‌ نێو نه‌ته‌وه‌یه‌كدا چه‌شنێك له‌ یه‌ك نزیكبوون  وئه‌نتێگراسیۆن ساز ده‌كا كه‌ له‌ نه‌بووونی رایه‌ڵه‌یه‌كی هه‌واڵ و زانیاریدا ره‌نگه‌ به‌دی هێنانی زۆر ئه‌سته‌م و دژوار بێ. دیاره‌ له‌و نیوه‌شدا ده‌توانین میدیا به‌ سه‌ر دوو چه‌شندا دابه‌ش بكه‌ین:

أ) میدیای باو وه‌ك: ته‌له‌فزیۆن و رادیۆ 
ب) میدیای نوێ وه‌ك : پێگه‌ ئێلێكترۆنیكییه‌كان وه‌ك رایه‌ڵه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی توییتێر، فه‌ییس بووك و گوگڵ پلاس و هتد .
كه‌ كاریگه‌ری میدیای كلاسیك به‌ سه‌ر هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ و كاریگه‌ری میدیای نوێ به‌ سه‌ر نه‌وه‌ی گه‌نجی كۆمه‌ڵگه‌دا حاشاهه‌ڵنه‌گر و له‌ نه‌وعی خۆیدا جێگه‌ی ڕامانه‌.
به‌ڵام نابێ له‌ بیرمان بچێ كه‌ له‌ (مبحپ)ی ڕای گشتی ئه‌و رای گشتییه‌ به‌ به‌شداری راسته‌وخۆی هاووڵاتییان خۆیان بڕوو‌ په‌یدا ده‌كا و گشتگیر ده‌بێ. واته‌ ده‌بێ پێوه‌ندییه‌كی دوولایه‌نه‌ له‌ نیوان میدیا و تاكی به‌رده‌نگدا ساز بكرێ. 
 یه‌كێك له‌ مه‌به‌سته‌كانی میدیا به‌ تایبه‌ت له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان په‌ره‌پێدان و (تعمیق)ی هه‌رچی زیاتری روانگه‌ی سیاسی گشتی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌یه‌، ‌كه‌ رۆژانه‌ له‌ كێشمه‌كێشی قه‌زاوه‌ت  و بڕیاراتی سیاسی و هه‌ڵبژاردنی جوراوجۆر دایه‌.
كاتێك میدیایه‌ك بتوانێ ئه‌ركی «ره‌قابه‌تی» خۆی له‌گه‌ڵ میدیاكانی هاوچه‌شنی خۆی كه‌ هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ ئه‌و كار ده‌كه‌ن ( ئه‌وه‌ ئه‌ركی رقابه‌تییه‌ كه‌ ده‌توانێ كاریگه‌ری پۆزێتیڤی هه‌بێ به‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌شدا ئه‌و رقابه‌ته‌ سالمه‌ له‌ نیوان دوو میدیای هاوچه‌شن.مه‌سه‌له‌ن وه‌ك كوردكاناڵ و تیشك تی وی) بباته‌ پێش و له‌ ئه‌ركی (مبارزاتی) خۆی له‌گه‌ڵ میدیای داگیركه‌ر كه‌ خه‌ریكی شه‌رێكی فه‌رهه‌نگی و میدیای به‌ربه‌رینه‌ له‌ كوردستان و ئه‌و شه‌ڕه‌ هه‌ر له‌ به‌رنامه‌كانی منداڵان له‌ ده‌نگ و ره‌نگی كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كا تا ئاستی سه‌رێ و پرۆگرامه‌كانی دیكه،‌ ده‌بێ میدیای كوردی ئه‌وه‌ وه‌ك ئامانجێكی سه‌ره‌كی خۆی دیار بكات و هه‌وڵی بۆ بدات كه‌ بتوانێ تاكی كورد بگه‌یێنێته‌ قۆناغی بڕیاڕدان و هه‌ڵبژاردن. ئه‌و شته‌ی كه‌ تا ئێستا نه‌مانتوانی وه‌. یا ئێمه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی خۆمان نه‌ناسیوه‌ یا كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان زۆری ماوه‌. كه‌ هیچیان نییه‌. ده‌زانن چییه‌؟
فۆنكشێن یا ئه‌وه‌ی پێی ده‌ڵێن كاركردی میدیای كوردی نه‌یتوانیوه‌ ئه‌و كاریگه‌رییه‌ له‌ سه‌ر تاك و دواتر كۆمه‌ڵگادا دابنێ! ئێمه‌ ئه‌گه‌ر بێین له‌ لای خۆمان ئه‌و مه‌سه‌له‌ی بۆ خۆمان حه‌ل بكه‌ین كه‌ كوردستان هه‌ر كوردستانه‌ و ئه‌گه‌ر سه‌د ساڵی دیكه‌ش له‌ ژێر ده‌ستی داگیركه‌ر دابێ  و رزگار نه‌بێ هه‌ر كوردستانه‌ و كه‌س ناتوانێ پێناسه‌ی كوردستانییه‌كه‌ی لێ بستێنێ، كه‌واته‌ لێره‌ ده‌بێ رووی میدیا و به‌رده‌نگی میدیا تاك بێ نه‌ك خاك، كورد بێ نه‌ك كوردستان! چوون تا ئازاد نه‌بێ، خاك ئازاد نابێ!

سه‌رچاوه‌: كورد و كوردستان


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7397
23/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ بێڵد چاره‌سه‌ره‌ ئه‌فسوناوییه‌كه‌ی‌ یۆب هاینكس ئاشكرا ده‌كات 23/10/2017
‌ كۆنتا كۆتایی به‌ وه‌رزی یاریكردنی ده‌هێنێت 23/10/2017
زانست
‌ سوودی پشوویەكی كورت لە كاتی كاردا 23/10/2017
‌ تایبەتمەندییەكانی نۆكیا 8 23/10/2017
‌ دانانی بۆیلەری ژێر حەمام گونجاوە؟ 23/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP