له‌ ئامانه‌تـی‌ ئاشتیدا بن
له‌ ئامانه‌تـی‌ ئاشتیدا بن ‌ 12/8/2017
وه‌رگێڕانی‌ له‌ توركییه‌وه‌: هێژا دڵشاد
بەشی هه‌ژده‌یه‌م
ساڵی‌ 1925
ده‌بێت بڵێین قسه‌كردن به‌زمانی‌ كوردی‌ قه‌ده‌غه‌یه‌، هه‌ر كه‌سێك له‌ بازار، له‌ خوێندنگه‌ له‌ شاره‌وانی‌ و له‌ناوه‌نده‌ فه‌رمییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت جگه‌ له‌ زمانی‌ توركی‌ زمانێكیتری‌ به‌كارهێنا، ئه‌وا ده‌بێت سزای‌ بده‌ین.
نابێت كوردێك له‌ دادگاكان، له‌ پۆلیس و ناوه‌نده‌ ئه‌منییه‌كاندا بكرێته‌ فه‌رمانبه‌ر.
عه‌بدولخالق ره‌ندا، سه‌رۆكی‌ پارله‌مان له‌ ساڵی‌ 1925، راپۆرتێك له‌سه‌ر ناوچه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ توركیا ئاماده‌ ده‌كات به‌م جۆره‌ نوسیوێتی‌: 
«پێویسته‌ له‌ناوچه‌كه‌دا زمانی‌ توركی‌ باڵاده‌ست بێت، ئه‌و كوردانه‌ی‌ له‌به‌ری‌ رۆژئاوای‌ فورات ده‌ژین، پێویسته‌ به‌ تورك بكرێن».
ساڵی‌ 1926
له‌ راپۆرتی‌ مولقیه‌ حه‌مدی‌ به‌م جۆره‌ نوسراوه‌: 
« ده‌رسیم تادێت به‌ره‌و كورد بون ده‌چێت، مه‌ترسییه‌كه‌ گه‌وره‌ ده‌بێت، ده‌رسیم وه‌ك برینێك وایه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت، پێویسته‌ نه‌شته‌رگه‌رییه‌كی‌ بۆ بكرێت تاكو رێگریی له‌ته‌شه‌نه‌كردنی‌ ئه‌و برینه‌ بكرێت».
له‌ ساڵی‌ 1930
راپۆرتی‌ محه‌مه‌د ئه‌سه‌د بۆزكورت، وه‌زیری‌ داد به‌م جۆره‌ نوسیوێتی‌: 
«به‌ڕای‌ من، مه‌مله‌كه‌تی‌ من ته‌نها خاوه‌نی‌ توركه‌، ئه‌وه‌شی‌ كه‌ تورك نییه‌، ته‌نها یه‌ك مافی‌ هه‌یه‌، ئه‌ویش نۆكه‌رایه‌تییه‌، خزمه‌تكارییه‌».
له‌ ساڵی‌ 1930
 راپۆرتی‌ عیسمه‌ت پاشا سه‌رۆكی‌ فراكسیۆن، له‌ 31 ی‌ ئابی‌ 1930 له‌ رۆژنامه‌ی‌ میللیه‌ت به‌م جۆره‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌: 
« له‌م وڵاته‌دا ته‌نها توركه‌كان بۆیان هه‌یه‌ داوای‌ مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانیان بكه‌ن، جگه‌ له‌ توركه‌كان كه‌سیتر بۆی‌ نییه‌ داوای‌ ماف بكات».
له‌ساڵی‌ 1931 
فه‌وزی‌ چه‌قماق سه‌رۆكی‌ فه‌رمانده‌ راپۆرتێك  به‌ حكومه‌ت ده‌دات به‌م جۆره‌ نوسیوێتی‌: «پێویسته‌ كورده‌كان له‌ناو توركه‌كاندا بتوێنه‌وه‌، له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌بێت ده‌سه‌ڵات به‌ فه‌رمانبه‌ره‌ باڵاده‌سته‌كان بدرێت كه‌ پڕۆسه‌ی‌ توانه‌وه‌ و راگواستن بكه‌ن،ئه‌وانه‌ی‌ فه‌رمانبه‌رن و به‌ڕه‌چه‌ڵه‌كه‌ك كوردن پێویسته‌ له‌ناوچه‌كه‌ دوربخرێنه‌وه‌». ده‌شڵێت « به‌ قسه‌ی‌ خۆش ناتوانین ده‌رسیمییه‌كان به‌ده‌ستبهێنین».
ساڵی‌ 1932
 شوكرو قه‌یا وه‌زیری‌ ناوخۆی‌ توركیا له‌ راپۆرته‌كه‌ی‌ بۆ حكومه‌ت به‌م شێوه‌یه‌ نوسیوه‌: «پێویسته‌ ده‌رسیمییه‌كان تێبگه‌یه‌نین كه‌ به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك توركن، هاوكات كورده‌كانی‌ باكووری‌ ده‌سیم بۆ ناوچه‌كانی‌ رۆژئاوا رابگوێزرێن، پێش ئه‌وه‌ی‌ پڕۆسه‌ی‌ راگواستن ده‌ستپێبرێت مه‌رجه‌ كه‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان له‌ناوچه‌كه‌ كۆبونه‌وه‌یان پێبكرێت. هه‌روه‌ها فه‌رمانبه‌ره‌ ناوخۆییه‌كانی‌ ده‌رسیم هه‌مویان سیخوڕن».
ساڵی‌ 1935
 عیسمه‌ت ئینۆنو، له‌ راپۆرته‌كه‌یدا به‌م جۆره‌ نوسیوێتی‌:
 «پێویسته‌ ناوچه‌كه‌نی‌ نزیك سنور، له‌ ئه‌لعه‌زی‌، ئه‌رزنجان و ئه‌رزروم، پڕۆسه‌ی‌ به‌ تورككردن ده‌ستپێبكات».
ساڵی‌ 1940، راپۆرتی‌ جه‌هه‌په‌ 
«مه‌سه‌له‌ی‌ كورد گرنگترین مه‌سه‌له‌ی‌ توركیایه‌، ده‌بێت كورده‌كان بكرێنه‌ تورك، بۆ پڕۆسه‌ی‌ توانه‌وه‌ پێویسته‌ یه‌كه‌م هه‌نگاو فێری‌ زمانی‌ توركی‌ بكرێن».
ساڵی‌ 1961، ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌ربازیی و كوده‌تاچییه‌كان
جه‌مال گورسه‌ل سه‌رۆكی‌ فه‌رمانده‌ی‌ گشتی‌ توركیا و رابه‌ری‌ كوده‌تاكه‌ی‌ 27 ی‌ مایس، له‌ ئامه‌د ده‌ڵێت «له‌م مه‌مله‌كه‌ته‌دا كورد بونی‌ نییه‌، ئه‌وه‌شی‌ بڵێت من كوردم تف له‌ناوچه‌وانی‌ ده‌كه‌م».
له‌ ساڵی‌ 1981، به‌رپرسێكی‌ میت
كاتێ‌ له‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ كۆرسێكی‌ تایبه‌ت ده‌خوێنێت به‌م شێوه‌یه‌ رێنمایی ده‌كرێت «شتێك نییه‌ به‌ناوی‌  كورده‌وه‌، ئه‌وانه‌ ئه‌و كۆچبه‌رانه‌ن له‌ شاخه‌كان ده‌ژین و له‌ناو به‌فردا رێده‌كه‌ن ده‌نگی‌ كارت و كورت ده‌رده‌كه‌ن، بۆیه‌ پێیان ده‌وترێت كورد، هه‌روه‌ها شتێك نییه‌ به‌ناوی‌ زمانی‌ كوردییه‌وه‌».
ساڵی‌ 1983، كه‌نعان ئێڤره‌ن سه‌رۆكی‌ سوپا و رابه‌ری‌ كوده‌تاكه‌ی‌ 12 ی‌ ئه‌یلول، قسه‌كردن به‌زمانی‌ كوردی‌ قه‌ده‌غه‌ ده‌كات و یاسای‌ تایبه‌تی‌ بۆ ده‌رده‌كات.
ساڵی‌ 1984، سوله‌یمان ده‌میره‌ل
له‌ 25 ی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌مدا، كاتێ‌ گفتوگۆم له‌گه‌ڵ كرد وتی‌»500 ساڵه‌ نه‌توانراوه‌ كورده‌كان بتوێننه‌وه‌و له‌ناویان به‌رن، ئیتر لێره‌ به‌دواوه‌ ناتوانن نكۆڵی‌ له‌ كورد بكه‌ن و شوناسیان بتوێننه‌وه‌».
ساڵی‌ 2010 ئه‌ردۆغان
له‌كاتی‌ بانگه‌شه‌ی‌ رێفراندۆمدا وتی‌ «له‌ساڵی‌ 1938 دا، 50 هه‌زار كه‌س له‌ ده‌رسیم كراونه‌ته‌ قوربانی‌».
له‌ساڵانی‌ 1990 و سه‌ره‌تای‌ ساڵانی‌ 2000، ئه‌وه‌ی‌ بیوتایه‌ كورد، كوردستان، زمانی‌ كوردی‌، یان ئه‌وه‌ی‌ ره‌نگی‌ سور و زه‌رد و سه‌وزی‌ به‌كاربهێنایه‌، یان گوێی‌ له‌ گۆرانییه‌كی‌ كوردی‌ بگرتایه‌، یان له‌به‌رده‌م ده‌رگای‌ زیندان و دادگا به‌ كوردی‌ قسه‌ی‌ بكردبایه‌،یان له‌كاتی‌ پڕوپاگه‌نده‌ی‌ سیاسی‌ به‌كوردی‌ قسه‌ی‌ بكردبایه‌، ئه‌وا ده‌ستبه‌جێ‌ ده‌خرایه‌ زیندانه‌وه‌.
له‌ ساڵی‌ 2011، ئیلكه‌ر باشبوغ، سه‌رۆكی‌ سوپا
له‌پاش ئه‌وه‌ی‌ خانه‌نشین كرا، كتێبێكی‌ به‌ناوی‌ «كۆتایی رێكخراوی‌ تیرۆریستی‌» نوسی‌ و ده‌ڵێت «پێویسته‌ درێژه‌ به‌ په‌یڕه‌وپڕۆگرامی‌ ئاسمیلاسیۆن (توانه‌وه‌)  له‌سه‌ر كورده‌كان بدرێت، كورد بونی‌ نییه‌، پرسی‌ كوردیش بونی‌ نییه‌، به‌ڵكو پرسی‌ تیرۆر هه‌یه‌، پرسی‌ كورد نییه‌ و پرسی‌ په‌كه‌كه‌ هه‌یه‌».
ئه‌م تێڕوانینه‌ی‌ باشبوغ له‌ ساڵی‌ 2011 له‌لایه‌ن ده‌زگای‌ ئاسایشی‌ میللییه‌وه‌ په‌سه‌ند كرا له‌ ئه‌نقه‌ره‌. واته‌ گشت ناوه‌نده‌كانی‌ سوپا و حكومه‌ت په‌سه‌ندییان كرد.
باشه‌ ئه‌م چ تێڕوانینێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌ كه‌....
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، كه‌ له‌ 1923 وه‌ تائێستا پرسێكی‌ چاره‌سه‌ر نه‌كردووه‌ كه‌  29 شۆڕشی‌ لێكه‌وتۆته‌وه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌،كه‌ نكۆڵی‌ له‌ پێناس و زمانی‌ به‌شێك له‌ هاونیشتیمانانی‌ كردووه‌و چاره‌سه‌رێكی‌ پرسێكی‌ نه‌كردووه‌ كه‌ له‌ ساڵی‌ 1923 وه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌.
 باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌،كه‌ ساڵانێكه‌ به‌شێك له‌ هاوڵاتیانی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ له‌ خاك و زێدی‌ خۆیان راگواستووه‌، خانوه‌كانی‌ سوتاندووه‌، چاره‌سه‌ری‌ ئه‌و پرسه‌ی‌ نه‌كردووه‌ كه‌ له‌ساڵی‌ 1923 وه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌و 29 شۆڕشی‌ بۆ به‌رپا بووه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌،كه‌ هیچ حسابێكی‌ بۆ حقوق نه‌كردووه‌، نمونه‌ی‌ وه‌ك ئه‌رگه‌نه‌كۆنی‌  دروستكردووه‌و چاوپۆشی‌ له‌وه‌ كردووه‌ كه‌ هه‌زاران تاوانی‌ بكه‌ره‌ نادیاره‌كان ئه‌نجام بدرێت، كه‌چی‌ چاره‌سه‌ری‌ پرسێكی‌ نه‌كردووه‌ كه‌ له‌ 1923 وه‌ بونی‌ هه‌یه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، كه‌ هه‌ندێكجار كوده‌تای‌ كردووه‌ و دیموكراسی‌ به‌ره‌و دواوه‌ بردووه‌، دادپه‌روه‌ریی و حقوقی‌ له‌ژێر پێ داناوه‌. نمونه‌ی‌ وه‌ك زیندانی‌ ئامه‌دی‌ هه‌بووه‌ كه‌ بۆقی‌ ده‌رخواردی‌ هاوڵاتیانی‌ خۆی‌ داوه‌ به‌توندترین شێوه‌ ئه‌شكه‌نجه‌ی‌ داون، كه‌چی‌ چاره‌سه‌ری‌ پرسێكی‌ نه‌كردووه‌ كه‌ له‌1923 وه‌ بونی‌ هه‌یه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، له‌ساڵی‌ 1923 وه‌ چاره‌سه‌ری‌ پرسێكی‌ بۆ نه‌كراوه‌ و تادێت ئه‌و پرسه‌ گه‌وره‌تر ده‌بێت، له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ خۆشگوزه‌رانی‌ و بوژانه‌وه‌ بكات هه‌رچی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ وڵاته‌كه‌یه‌تی‌ بۆ شه‌ڕی‌ ته‌رخان كردووه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، كه‌ رێگه‌ی‌ داوه‌ 50 هه‌زار هاوڵاتی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ ببنه‌ قوربانی‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، كه‌ له‌ساڵی‌ 1923 وه‌ هه‌ڵه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ كردووه‌و بۆته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ فرمێسك و خوێنی‌ بۆ بڕێژرێت و هیچ كاتێ‌ له‌ تراژیدیا بێ‌ به‌ش نه‌بوه‌، كه‌چی‌ هیچ ده‌رسی‌ له‌و هه‌ڵانه‌ وه‌رنه‌گرتووه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، هه‌میشه‌ هه‌مان شت بكه‌یت و چاوه‌ڕێی‌ ئه‌نجامێكی‌ جیاواز بكه‌یت.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، له‌ساڵی‌ 1984 وه‌ پێیوابوه‌ به‌ چه‌ك ده‌توانێ‌  روبه‌ڕووی‌ گه‌وره‌ترین  و 29 هه‌مین شۆڕشی‌ كورد ببێته‌وه‌، هه‌ر ئه‌و سیاسه‌ته‌ هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ وایكردووه‌ تادێت په‌كه‌كه‌ی‌ له‌ شار و له‌ شاخ به‌هێزتر  بووه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌ كه‌ تاكو ساڵی‌ 2000 دانی‌ به‌ واقیعی‌ كورد نه‌ناوه‌و ئێستاش دان به‌ واقیعی‌ په‌كه‌كه‌ نانێت، بگره‌ ده‌یه‌وێت په‌كه‌كه‌ و پرسی‌ كورد له‌یه‌كتر جیابكاته‌وه‌و له‌و رێگه‌یه‌شه‌وه‌ پرسی‌ كورد چاره‌سه‌ر بكات.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، تائێستا دركی‌ به‌وه‌ نه‌كردووه‌ كه‌ ساڵی‌ 1978 له‌لایه‌ن چه‌ند گه‌نجێكی‌ كورده‌وه‌ كه‌ خوێندكاری‌ زانكۆ بون، په‌كه‌كه‌-یان دامه‌زراوه‌ و له‌ ساڵی‌ 1984 خه‌بات چه‌كدارییان به‌رپاكردووه‌، له‌مڕۆدا له‌ڕووی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسییه‌وه‌  ره‌گێكی‌ به‌هێزیان له‌ناو گه‌لی‌ كورد له‌ توركیا داكوتیوه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، كه‌ به‌ده‌په‌ له‌هه‌ڵبژاردنی‌  گشتیی 12 ی‌ حوزه‌یرانی‌ 2011، له‌ 35% ی‌ ده‌نگه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ توركیا و له‌سه‌ر ئاستی‌ توركیاش 6.7% ی‌ ده‌نگه‌كانی‌ بردووه‌ سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌ربه‌ستی‌ 10% هه‌بووه‌، كورده‌كان توانیویانه‌ 36 پارله‌مانتار سه‌ربخه‌ن. له‌هه‌ڵبژاردنی‌ شاره‌وانییه‌كانی‌ 2009 توانیویانه‌ 99 شاره‌وانی‌ به‌ده‌ستبهێنن و له‌هه‌ڵبژاردنی‌ داهاتووتریش ئه‌و رێژه‌یه‌ گه‌یشتۆته‌ 122 شاره‌وانی‌ . چۆن ئه‌و راستییه‌ نابینن كه‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ كورد له‌گه‌ڵ په‌كه‌كه‌ تێهه‌ڵكێشی‌ یه‌ك بوون. 
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌،نازانێك كه‌ په‌كه‌كه‌ له‌ناو پارته‌ سیاسیه‌كان، له‌ رێكخراو و سه‌ندیكاكاندا چه‌ند پێگه‌ی‌ به‌هێز بوه‌ و بگره‌ قسه‌ڕۆشتووه‌.
باشه‌ ئه‌مه‌ چ لۆژیكێكی‌ ده‌وڵه‌ته‌، له‌هاوینی‌ 2011 وه‌ پێوایه‌ به‌ شه‌ڕ ده‌توانێت ئاشته‌وایی ده‌سته‌به‌ربكات.  به‌داخه‌وه‌!

واقیعی‌ په‌كه‌كه‌
واقیعی‌ په‌كه‌كه‌، له‌ 1978 وه‌ كه‌ چونه‌ته‌ شاخ و خه‌باتی‌ چه‌كدارییان ده‌ستپێكردووه‌، به‌پێی‌ كات بزوتنه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ كوردی‌-یان خسته‌ژێر رێكفی‌ خۆیه‌وه‌، سیاسه‌تكارێكی‌ كورد ده‌ڵێت «له‌ كه‌لتوری‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ كورددا، كێ‌ له‌ شاخ بێت، ئه‌وا گه‌ل له‌چوارده‌وری‌ ئه‌و كۆده‌بێته‌وه‌، ئه‌وانه‌ی‌ له‌ شاخن، چاودێری‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ ده‌كه‌ن».
هه‌رچۆن له‌هه‌رێمی‌ كوردستانی‌ عیراقدا، تاڵه‌بانی‌ و بارزانی‌  چونه‌ته‌ شاخ و كورده‌كانیش شوێنكه‌وتووی‌ ئه‌وان بوون، به‌هه‌مان شێوه‌ش له‌ توركیا كورده‌كان شوێنكه‌وتووی‌ په‌كه‌كه‌ و عه‌بدوڵا ئۆجه‌لانن.
په‌كه‌كه‌ كاتێ‌ ده‌ستی‌ به‌خه‌باتی‌ چه‌كداریی كرد له‌دژی‌ ده‌وڵه‌ت، شه‌ڕ و توندوتیژیی وه‌ك سیاسه‌ت به‌رامبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌ت به‌كارده‌هێنا، به‌تایبه‌ت له‌ ساڵانی‌ 1990 توانی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ كورد به‌ته‌واوی‌ بخاته‌ ژێر ركێفی‌ خۆیه‌وه‌، ته‌نانه‌ت توندوتیژی‌ له‌دژی‌ ئه‌و كورد و روناكبیرانه‌ش به‌كارهێناوه‌ كه‌ له‌دژی‌ سیاسه‌تی‌ توندوتیژی‌  په‌كه‌كه‌ بوون. 
په‌كه‌كه‌ له‌ساڵانی‌ 1980 كاتێ‌ خه‌باتی‌ چه‌كداریی ده‌ستپێكرد، به‌بێ‌ به‌زه‌یی توندوتیژی‌ به‌كارهێناوه‌. ئۆجه‌لان ده‌یگوت «ده‌كوژین تا باڵاده‌ست بین».
په‌كه‌كه‌ به‌ته‌نها روبه‌ڕووی‌ پۆلیس و سه‌رباز و مامۆستای‌ ده‌وڵه‌ت نه‌ده‌بوه‌وه‌، روبه‌ڕووی‌ ئه‌و كورد و سه‌رۆك عه‌شیره‌ت و گوندپارێزه‌ره‌كان ده‌بوه‌وه‌ كه‌ لایه‌نگرییان بۆ ده‌وڵه‌ت ده‌كرد. ته‌نانه‌ت هه‌ندێكجار به‌ ماڵ و مناڵه‌وه‌ ده‌یانكوشتن.
له‌ساڵی‌ 1990 به‌رپرسێكی‌ باڵای‌ هه‌واڵگیریی له‌ ئه‌نقه‌ره‌ به‌م جۆره‌ دوا «خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ له‌ هێز ده‌ترسن، له‌ ده‌وڵه‌تیش ده‌ترسن، له‌لایه‌ن په‌كه‌كه‌وه‌ و به‌فه‌رمانی‌ ئۆجه‌لان چالاكییه‌ خوێناوییه‌كان ئه‌نجامده‌درا، ئه‌مه‌ش ترسی‌ له‌لای‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ دروستكرد. له‌به‌رئه‌وه‌ش بووه‌ كۆمه‌ڵكوژییه‌كان رویداوه‌ خه‌ڵكی‌ لادێكان له‌ ترسا هاوكاری‌ په‌كه‌كه‌ بوون، رێگری‌ له‌وه‌ كراوه‌ كه‌ لادێكان هه‌واڵگیریی‌ بۆ سوپا نه‌كه‌ن. به‌تایبه‌ت فه‌رمانه‌كه‌ی‌ ئۆجه‌لان له‌سه‌ره‌تای‌ ساڵانی‌ 1980 كه‌ وتویه‌تی‌ «ده‌كوژین تا باڵاده‌ست بین» توندوتیژی‌ و تیرۆری‌ لێكه‌وته‌وه‌، هاوكاتیش واقیعی‌ كوردی‌ له‌ توركیا پیشاندا و كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر ناساندنی‌ پرسی‌ كورد له‌ توركیا هه‌بووه‌.
په‌كه‌كه‌یش له‌ناو ریزه‌كانیدا، تادوا ئاست به‌ توندی‌ له‌گه‌ڵ رێكخستنه‌كانی‌ مامه‌ڵه‌ی‌ كردووه‌، به‌ناوی‌ رێساكانی‌ سه‌رۆك ئاپۆوه‌ زۆر ئه‌ندامی‌ خۆی سزا داوه‌، به‌پاساوی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ رێساكانی‌ ئاپۆ لایان داوه‌، به‌تایبه‌ت په‌كه‌كه‌ له‌ ساڵی‌ 2004 زۆر ئه‌ندامی‌ خۆی‌ كوشت، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی‌ ده‌یانویست له‌ په‌كه‌كه‌ جیاببنه‌وه‌و باوه‌ڕیان به‌ خه‌باتی‌ چه‌كداریی نه‌مابوو، قه‌لوعامی‌ سیاسی‌ هاته‌ئاراوه‌.
له‌پاش ئۆجه‌لان كه‌سی‌ دووه‌می‌ ناو په‌كه‌كه‌ موراد قه‌ره‌یڵانه‌، له‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ 2010 له‌دیدارێكی‌ رۆژنامه‌وانی‌ له‌گه‌ڵ په‌یامنێری‌ رادیكاڵ له‌ قه‌ندیل ده‌رباره‌ی‌ كوشتنی‌ كه‌سانی‌ مه‌ده‌نی‌ له‌لایه‌ن په‌كه‌كه‌وه‌ به‌م جۆره‌ دوا: «به‌ڵێ‌ وه‌ك په‌كه‌كه‌ هه‌ڵه‌مان هه‌بووه‌، به‌ڵام جارێكیتر ئه‌وه‌ دوباره‌ ناكه‌ینه‌وه‌. داوای‌ لێبوردن ده‌كه‌ین، له‌ئێستادا په‌روه‌رده‌ی‌ هێزه‌كانمان ده‌كه‌ین بۆئه‌وه‌ی‌ ئیتر هیچ كه‌سێكی‌ مه‌ده‌نی‌ زیانی‌ به‌رنه‌كه‌وێت و نه‌كرێته‌ قوربانی‌ «.
40 هه‌زار په‌كه‌كه‌ له‌ئابی‌ 1984 وه‌ تاكو نیسانی‌ 2009 بونه‌ته‌ قوربانی‌!
 له‌ 14ی‌ نیسانی‌ 2009، كاتێ‌ ئیلكه‌ر باشبوغ سه‌رۆكی‌ سوپا بوو، وتارێكی‌ له‌ فه‌رمانده‌یی ئه‌كادیمیای‌ جه‌نگ پێشكه‌شكردو ئاماژه‌ی‌ به‌ قوربانییه‌كانی‌ شه‌ڕی‌ توركیا و په‌كه‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ دا، 4241 سه‌رباز،217 پۆلیس،1378 گوند پارێز،116 مامۆستا،21 رۆژنامه‌نوس،8 سه‌رۆك شاره‌وانی‌،5669 هاوڵاتی‌ مه‌ده‌نی‌، 60 موختار، 27 كه‌سایه‌تی‌ ئاینی‌، سه‌رجه‌میان 50 هه‌زار كه‌س بونه‌ته‌ قوربانی‌ له‌ئه‌نجامی‌ 29 هه‌مین شۆڕشی‌ كورده‌وه‌.
پرسیارێك:
ئه‌وه‌ی‌ چه‌كی‌ له‌ده‌سته‌ و له‌دژی‌ ده‌وڵه‌ت سه‌رهه‌ڵدانی‌ كردووه‌و رێكخراوێكی‌ نایاسایی دامه‌زراندووه‌، باشه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت هێزی‌ خۆی‌ له‌به‌رامبه‌ر به‌كارنه‌هێنابایا، ئه‌وا چیبكردایه‌؟ به‌واتایه‌كیتر ئایا ده‌وڵه‌ت له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و چه‌كدارانه‌ی‌ سه‌رهه‌ڵدانیان كردووه‌ ته‌ماشاكه‌ر بوایا؟
بێگومان شتی‌ وا نابێت. هاوكات نه‌ده‌بوو وه‌ك رووبار خوێنڕژابایه‌، ئازارێكی‌ گه‌وره‌ چێژرا، به‌ڵام نه‌ ده‌وڵه‌ت توانی‌ په‌كه‌كه‌ له‌ناوبه‌رێت، نه‌وه‌ك په‌كه‌كه‌-یش توانی‌ ده‌وڵه‌ت ناچار بكات كه‌ داواكارییه‌كانی‌ جێبه‌جێبكات. ساڵ هاوت و رۆیشت، هیچ لایه‌كیان نه‌یانتوانی‌ بڵێن له‌م شه‌ڕه‌ سه‌ركه‌وتم.
له‌كاتێكدا ده‌وڵه‌ت ساڵی‌ 1999 ی‌ بیرنه‌چوه‌، چونكه‌ ئه‌مریكا رۆڵی‌ سه‌ره‌كی‌ هه‌بوو له‌ده‌ستگیركردنی‌ ئۆجه‌لان، له‌هاوكێشه‌كه‌ ئه‌مریكا و رژێمی‌ سه‌دام له‌ عیراق، رژێمی‌ ئه‌سه‌د له‌ سوریا، ئێران و راستییه‌كه‌ی‌ هه‌ندێ‌ له‌وڵاتی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست كه‌ تائێستا رۆشن نه‌بوه‌ ئۆپه‌راسیۆنێكی‌ وردیان كرد له‌ ئه‌نجامدا له‌ساڵی‌ 1999 عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان ده‌ستگیركرا و راده‌ستی‌ توركیا-یان كرده‌وه‌ و توركیاش ئۆجه‌لانی‌ له‌ ئیمڕاڵی‌ زیندان كرد. 
منیش له‌و كاته‌دا، پێموابوو كه‌ په‌كه‌كه‌ له‌ ڕووی‌ سه‌ربازییه‌وه‌ تێكشكاوه‌، چ له‌ وتاره‌كانمدا و چ له‌ كتێبی‌ «كورده‌كان» ئاماژه‌م پێكردووه‌، دواتر ئۆجه‌لان له‌ زیندانی‌ ئیمڕاڵییه‌وه‌ په‌یامێكی‌ بۆ ناردم كه‌ له‌و بۆچونه‌مدا هه‌ڵه‌م، دواتر تێڕوانینه‌كه‌ ئۆجه‌لان راست ده‌رچوو.
سه‌رۆكی‌ په‌كه‌كه‌ له‌ ئیمڕاڵی‌ بۆ ماوه‌ی‌ شه‌ش ساڵ له‌ژێر كۆنتڕۆڵی‌ سوپا بووه‌، سه‌رۆكی‌ سوپا رێگه‌ی‌ نه‌داوه‌ هیچ به‌رپرسێكی‌ حكومه‌ت ته‌نانه‌ت میت-یش چاوی‌ به‌ ئۆجه‌لان بكه‌وێت. هه‌مان ده‌سه‌ڵاتی‌ سوپا پێیوابووه‌ له‌ڕێگه‌ی‌ ئۆجه‌لانه‌وه‌ ده‌توانێ‌ دووبه‌ره‌كی‌ له‌ناو په‌كه‌كه‌ دروستبكات و لاوازی بكات. باوه‌ڕی‌ به‌وه‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام تێڕوانینێكی‌ هه‌ڵه‌بووه‌.
ئه‌وه‌بوو ئۆجه‌لان له‌ژێر فشاری‌ سوپا له‌ساڵی‌ 1999 فه‌رمانی‌ به‌ په‌كه‌كه‌ دا، كه‌ كۆتایی به‌خه‌باتی‌ چه‌كداریی بهێنن و گه‌ریلاكان  له‌ خاكی‌ توركیا بكشێنه‌وه‌. له‌و قۆناغه‌دا بوو كه‌ پێكدادان و ناكۆكییه‌كان له‌ناو په‌كه‌كه‌دا ده‌ستپێكرد. پڕۆسه‌ی‌ دادگایی كردنی‌ ئۆجه‌لان له‌ئیمڕاڵی‌ و هه‌ڵوێسته‌كانی‌ ئه‌و كاته‌ی‌، ده‌سته‌ی‌ په‌كه‌كه‌ی‌ نیگه‌ران كرد، ئۆجه‌لان باوه‌ڕی‌ وابوو ك دابه‌زینی‌ گه‌ریلاكان له‌شاخ و كشانه‌وه‌یان له‌ناو خاكی‌ توركیا خاڵێكی‌ وه‌رچه‌رخانی‌ توركیا ده‌بێت، له‌لایه‌كیتره‌وه‌ كاتێ‌ گه‌ریلاكان له‌ناو خاكی‌ توركیا پڕۆسه‌ی‌ كشانه‌وه‌یان ده‌ستپێكرد، له‌لایه‌ن سوپاوه‌ هێرشكرایه‌ سه‌ریان و زیانێكی‌ گه‌وره‌یان به‌ركه‌وت. هاوكاتیش سوپا فشاره‌كانی‌ بۆ ئۆجه‌لان زیاتر كردبو به‌وه‌ی‌ ده‌یانوت به‌ته‌نها كشانه‌وه‌ی‌ گه‌ریلاكان به‌س نییه‌، به‌ڵكو ده‌شبێت له‌شاخ بێنه‌خواره‌وه‌و كۆتایی به‌خه‌باتی‌ چه‌كداری‌ بهێنن.
ساڵی‌ 1999 به‌ساڵێكی‌ تراژیدیا بۆ په‌كه‌كه‌ ده‌ناسرێت، ده‌رباره‌ی‌ كشانه‌وه‌ی‌ گه‌ریلاكان له‌و ساڵه‌دا، كه‌ له‌لایه‌ن سوپاوه‌ گورزێكی‌ توندیان به‌ركه‌وت، موراد قه‌ره‌یڵان له‌و باره‌یه‌وه‌ له‌ لێدوانێكدا له‌ساڵی‌ 2011 به‌م شێوه‌یه‌ ده‌دوێت: «له‌كاتی‌ كشانه‌وه‌ی‌ گه‌ریلاكاندا، درك به‌وه‌ده‌كرا كه‌ دوو دڵییه‌ك و ترسێك هه‌یه‌، ده‌وڵه‌تی‌ توركیش به‌هه‌لی‌ زانی‌ روبه‌ڕووی‌ هێزه‌كانمان بێته‌وه‌، ته‌ڵه‌ی‌ بۆ ناینه‌وه‌و له‌ئه‌نجامدا زیانێكی‌ گه‌وره‌ به‌ر په‌كه‌كه‌ كه‌وت، سوپا و ده‌وڵه‌تی‌ تورك تێڕوانینیان وابوو كه‌ ده‌یانگوت چه‌ند بكوژم ئه‌وه‌نده‌ قازانجمه‌، هه‌ر ئه‌و رۆژه‌ی‌ بڕیاری‌ كشانه‌وه‌ی‌ گه‌ریلاكان درابوو، ده‌وڵه‌ت ته‌ڵه‌ی‌ خۆی‌ نابوه‌وه‌، له‌ قۆناغی‌ كشانه‌وه‌دا  200 گه‌ریلا كرانه‌ ئامانج و بونه‌قوربانی‌».
له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م پیلانه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ تورك، ئۆجه‌لان هه‌وڵی‌ دا ده‌وڵه‌تی‌ توركیا رازی‌ بكات بۆ پڕۆسه‌یه‌ك و كرانه‌وه‌یه‌ك به‌ڕووی‌ پرسی‌ كورد، هاوكات باسی‌ له‌ گۆڕانكارانی‌ له‌ناو سه‌ركردایه‌تی‌ په‌كه‌كه‌ ده‌كرد.
ئیلكه‌ر باشبوغ، سه‌رۆكی‌ پێشووی‌ سوپای‌ توركیا، له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ناوی‌ «كۆتایی رێكخراوی‌ تیرۆریستی‌» له‌ ساڵی‌ 2011 نوسیوێتی‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات قۆناغی‌ كشانه‌وه‌ی‌ په‌كه‌كه‌ هیچ رێككه‌وتنێك له‌گه‌ڵ ئۆجه‌لان نه‌كراوه‌، بگره‌ له‌ئه‌نجامی‌ فشاربردنه‌ سه‌ر ئۆجه‌لان ئه‌و بڕیاره‌ی‌ داوه‌و نوسیوێتی‌:  ئه‌و چه‌كدارانه‌ی‌ له‌كاتی‌ قۆناغی‌ كشانه‌وه‌دا روبه‌ڕووی‌ سوپا بونه‌وه‌ هه‌وڵیان دا به‌ره‌و ناوچه‌یه‌كی‌ ئارام بڕۆن، له‌ساڵی‌ 1999 نزیكه‌ی‌ 3 هه‌زار گه‌ریلا له‌ناو خاكی‌ توركیاوه‌ به‌ره‌و باكووری‌ عیراق كشانه‌وه‌، رێگه‌پێدان به‌ كشانه‌وه‌ی‌ ئه‌و گه‌ریلایانه‌ بۆ خاكی‌ عیراق، دووباره‌ رۆڵ و پێگه‌ی‌ سه‌رۆكی‌ په‌كه‌كه‌ی‌ به‌هێز كرد».
په‌كه‌كه‌ له‌ساڵی‌ 1999 بۆ ماوه‌ی‌ پێنج ساڵ تاك لایه‌نه‌ ئاگربه‌ستی‌ راگه‌یاندبوو، بڕیاری‌ ئه‌وه‌ی‌ دابوو هیچ چالاكییه‌ك نه‌كات ئه‌مه‌ تاكو ساڵی‌ 2004 ی‌ خایاند. ته‌نانه‌ت ئه‌مه‌ وایكرد هه‌ندێكجاریش سوپا له‌ شاخ ئۆپه‌راسیۆن بۆ ماوه‌یه‌كی‌ كاتی‌ ئه‌نجام نه‌دات. به‌ڵام ئه‌مه‌ گۆڕانكاری‌ له‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ نه‌بوو. به‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ماوه‌ی‌ 12 ساڵدا، كه‌ ئۆجه‌لانی‌ ده‌ستگیركردبوو، نه‌یتوانی‌ كۆتایی به‌ په‌كه‌كه‌ بهێنێت و پاكتاویان بكات. هه‌روه‌ها په‌كه‌كه‌-یش نه‌یتوانیوه‌  له‌ڕێگه‌ی‌ ئه‌و خه‌باته‌ چه‌كدارییه‌ی‌ ساڵانێكه‌ ده‌یكات، داواكارییه‌كانی‌ خۆی‌ به‌ ده‌وڵه‌ت جێبه‌جێبكات. له‌م خاڵه‌دا ده‌شێ‌ هه‌ردوولا تێگه‌یشتنێكیان بۆ ئاشتی‌ لادروست ببێت، به‌و پێیه‌ی‌ ساڵانێكه‌ شه‌ڕ ده‌كه‌ن و هیچ كامیان نه‌یانتوانیوه‌ بڵێن من براوه‌ بووم له‌و شه‌ڕه‌. لێره‌دا ده‌شێ‌ چه‌كه‌كان بێده‌نگ بكرێن، ده‌سته‌كان له‌سه‌ر چه‌كه‌كان لاببرێن و پڕۆسه‌یه‌كی‌ نوێی‌ ئاشتی‌ ده‌ستپێبكه‌ن.
ده‌كرێ‌ سود له‌ پڕۆسه‌كه‌ی‌ ساڵی‌ 2009 وه‌ربگیرێت و كه‌موكورتییه‌كانی‌ بهێنرێته‌به‌رچاو دواتریش پڕۆسه‌یه‌كی‌ جدی‌ بۆ ئاشتی‌ ده‌ستپێبكرێت.
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ له‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ 2009دا، په‌كخرا به‌و هۆیه‌ی‌ هه‌ردوولا متمانه‌ی‌ ته‌واویان به‌یه‌كتر نه‌بوه‌، ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان ی‌ سه‌رۆكوه‌زیران پێیوابوو ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ ده‌بێته‌ مه‌ترسییه‌ك بۆ دابه‌شبونی‌ خاكی‌ توركیا، ده‌یگوت «هه‌رچی‌ بده‌م به‌مانه‌ داوای‌ زیاتر ده‌كه‌ن».
له‌لایه‌ن به‌ده‌په‌ و په‌كه‌كه‌وه‌، پێیان وابوو ئۆجه‌لان گه‌مه‌ی‌ سیاسی‌ له‌و پڕۆسه‌یه‌ ده‌كات و ته‌نها بۆ مه‌رامی‌ سیاسی‌ خۆی‌ به‌كارده‌هێنێت، ته‌نانه‌ت ده‌یانوت حكومه‌تی‌ ئاك پارتی‌ له‌م پڕۆسه‌یه‌دا نییه‌تی‌ پاكتاوكردنی‌ په‌كه‌كه‌ی‌ هه‌یه‌.

سێ‌ نه‌خشه‌ڕێگه‌كه‌ی‌ ئۆجه‌لان
له‌كاتی‌ پڕۆسه‌ی‌ كرانه‌وه‌ی‌ دیموكراتیدا، خاڵێكی‌ سه‌رنج راكێش هه‌بوو، ئه‌ویش ئه‌وه‌بوو عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان له‌هاوینی‌ 2009، پێشنیارێكی‌ به‌ ده‌وڵه‌ت پێشكه‌شكرد كه‌ تێیدا سێ‌ نه‌خشه‌ڕێگه‌ی‌ ده‌رباره‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ پرسی‌ كورد ئاشكراكردووه‌. هاوكاتیش له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ پڕۆژه‌یه‌ك ئاماده‌كرابوو، كه‌پێكهاتبوو له‌ دابه‌زینی‌ گه‌ریلاكان له‌ شاخ و یاسای‌ لێبورده‌یی و چه‌ند ورده‌كارییه‌كیتر.
ئه‌و سێ‌ نه‌خشه‌ڕێگه‌یه‌ی‌ ئۆجه‌لان كه‌ له‌ئیمراڵی‌ له‌ 15 ی‌ ئابی‌ 2009 پێشكه‌شی‌ ده‌وڵه‌تی‌ كرد وه‌ك مۆدێلێكی‌ چاره‌سه‌ری‌ بۆ پرسی‌ كورد له‌سێ‌ قۆناغ پێكهاتبوو به‌م جۆره‌یه‌:

قۆناغی‌ یه‌كه‌م:
په‌كه‌كه‌ ئاگربه‌ستی‌ هه‌تاسه‌ری‌ رابگه‌یه‌نێت و پابه‌ندی‌ بێت. له‌م نێوه‌نده‌دا پێویسته‌ لایه‌نه‌كان رێگری‌ له‌هه‌ر چالاكییه‌كی‌ تێكده‌رانه‌ بگرن و كۆنتڕۆڵی‌ هێزی‌ خۆیان بكه‌ن تاكو رووبه‌ڕووی‌ یه‌كتر نه‌بنه‌وه‌. هاوكاتیش ئاماده‌كاری‌ بۆ رایگشتی‌ توركیا بكه‌ن.

قۆناغی‌ دووه‌م:
به‌پێشنیاری‌ حكومه‌ت له‌ پارله‌مان ده‌نگ له‌سه‌ر پێكهێنانی‌ كۆمیسیۆنێك بۆ به‌دواداچونی‌ راستییه‌كان بكرێت. هاوكاتیش له‌ پارله‌مان گفتوگۆ له‌سه‌ر یاسایه‌كی‌ لێبورده‌یی گشتی‌ بكرێـت. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا رێگرییه‌كان له‌به‌رده‌م به‌نایاسایی بونی‌ په‌كه‌كه‌ لاببرێت و به‌چاودێری‌ توركیا و ئه‌مریكا، یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا، نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و هه‌رێمی‌ كوردستانی‌ عیراق، كشانه‌وه‌ی‌ گه‌ریلاكان له‌ناو خاكی‌ توركیا ده‌ستپێبكات. دواتریش ئه‌و هێزانه‌ له‌لایه‌ن وڵاتانه‌وه‌ چاودێری‌ بكرێت.


قۆناغی‌ سێیه‌م:
ئه‌گه‌ر بێت و هه‌نگاوی‌ كرداری‌ یاسایی بۆ ده‌ستورێكی‌ دیموكراتی‌ بنرێت، ئه‌وا دووباره‌ چانسی‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی‌ خه‌باتی‌ چه‌كداریی له‌ئارادا ناهێڵێت، رێخۆشكه‌ر ده‌بێت بۆ ئه‌وانه‌ی‌ له‌وڵاتی‌ تاروگه‌ ده‌ژین، رێخۆشكه‌رێك ده‌بێت كه‌ زه‌مینه‌سازی‌ بۆ سیاسه‌تی‌ دیموكراتی‌ له‌شاره‌كان بكات خه‌باتی‌ سیاسی‌، كه‌لتوری‌، كۆمه‌ڵاتی‌ په‌ره‌پێده‌درێت و به‌مه‌ش كه‌جه‌كه‌ له‌شاره‌كان نامێنێت و به‌شداریی سیاسی‌ زیاتر ده‌كات.
به‌بێ‌ رۆڵی‌ ئۆجه‌لان زه‌حمه‌ته‌ ئه‌و هه‌نگاوانه‌ جێبه‌جێ بكرێت بۆیه‌ پێگه‌ی‌ ئۆجه‌لان ستراتیژییه‌، چاره‌سه‌رێكی‌ مه‌عقولانه‌یه‌. ئه‌م پێشنیارانه‌ی‌ ئۆجه‌لان بۆ ماوه‌ی‌ دوو ساڵ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ به‌نهێنی‌ مایه‌وه‌و هیچ وه‌ڵامێكیش نه‌دراوه‌یه‌. له‌ مایسی‌ 2011 جارێكتر ئۆجه‌لان سێ‌ پڕۆتۆكۆڵی‌ به‌نهێنی‌ به‌ ده‌وڵه‌ت پێشكه‌ش كرد، به‌ڵام دیسان له‌لایه‌ن ده‌وڵ‌ته‌وه‌ هیچ وه‌ڵامێكی‌ نه‌درایه‌وه‌.
له‌ 25 ی‌ حوزه‌یرانی‌ 2011، له‌كاتی‌ چاوپێكه‌وتنم له‌گه‌ڵ موراد قه‌ره‌یڵان له‌ قه‌ندیل سه‌باره‌ت به‌و پڕۆتۆكۆڵه‌ی‌ ئۆجه‌لان به‌م جۆره‌  دوا: «سه‌رۆك ئاپۆ پێش مانگێك له‌مه‌وبه‌ر، سێ‌ پڕۆتۆكۆڵی‌ چاره‌سه‌ری‌ به‌ ده‌وڵه‌ت داوه‌،یه‌كه‌م پڕۆتۆكۆڵ: پرسی‌ كورد له‌ توركیا له‌چوارچێوه‌ی‌ پره‌نسیبه‌كانی‌ دیموكراسیدا چاره‌سه‌ری‌ بۆ بكرێت، واته‌ دیموكراسی‌ و ده‌ستورێكی‌ نوێ‌.
پڕۆتۆكۆڵی‌ دووه‌م: له‌ توركیا په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگه‌ به‌هێز بكرێت و  ئاشته‌واییه‌كی‌ دادپه‌روه‌ریی بێته‌كایه‌وه‌.
پڕۆتۆكۆلی‌ سێیه‌م: هه‌نگاوی‌ خێرا بۆ ئاشتییه‌كی‌ دیموكراتی‌ و دادپه‌روه‌ری‌ بنرێت.
نه‌خشه‌ڕێگه‌كه‌ی‌ جه‌نگیز چاندار..
جه‌نگیز چاندار له‌پاش هه‌ڵبژاردنی‌ پارله‌مانی‌ 12 ی‌ حوزه‌یرانی‌ 2011 وه‌، راپۆرتێكی‌ به‌ناوی‌ «هاتنه‌خواره‌وه‌ له‌ شاخ، په‌كه‌كه‌ چۆن چه‌ك داده‌نێت؟» ئاماده‌كرد.
ئه‌م راپۆرته‌ گرنگه‌ له‌لایه‌ن چانداره‌وه‌ ئاماده‌كراوه‌ كه‌ له‌ 100 لاپه‌ڕه‌ پێكهاتووه‌، له‌لاپه‌ڕه‌ی‌ 83 تا 89 به‌م شێوه‌یه‌ باسی‌ له‌ نه‌خشه‌ڕێگه‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ پرسی‌ كورد كردووه‌:
1-مه‌سه‌له‌ی‌ متمانه‌
لایه‌نه‌كان، واته‌ په‌كه‌كه‌ و ده‌وڵه‌ت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ درێژه‌ به‌ رێگه‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ بده‌ن، پێویسته‌ سه‌ره‌تا كه‌شێكی‌ متمانه‌ دروست بكه‌ن. ده‌شێ‌ بڵێن مه‌سه‌له‌ی‌ متمانه‌ مه‌رجی‌ یه‌كه‌مه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ لایه‌نه‌كان هه‌نگاوی‌ ئاشتی‌ بنێن. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش پێوسته‌ سه‌ره‌تا ده‌وڵه‌ت ده‌ستگیركراوانی‌ دۆسیه‌ی‌ كه‌جه‌كه‌ ئازادبكات، كه‌ ده‌یان سیاسه‌تكار و سه‌رۆكشاره‌وانی‌ له‌خۆده‌گرێت و دواتریش دۆسیه‌كه‌ دابخات. هاوكاتیش له‌كاتی‌ ئازادكردنی‌ هه‌زاران ده‌ستگیركراوانی‌ دۆسیه‌ی‌ كه‌جه‌كه‌، هه‌ندێ‌ گۆڕانكاری‌ له‌ یاسای‌ روبه‌ڕووبونه‌وه‌ی‌ تیرۆردا بكرێت.
2-بێده‌گكردنی‌ چه‌كه‌كان
بۆئه‌وه‌ی‌ كه‌شێكی‌ متمانه‌ له‌لایه‌ن هه‌ردوولا دروست بێت و درێژه‌ی‌ هه‌بێت ئه‌وا مه‌رجه‌ چه‌كه‌كان به‌ بێ‌ ده‌نگی‌ بمێنێته‌وه‌، له‌وباره‌یه‌وه‌ مه‌رجه‌ په‌كه‌كه‌ پابه‌ندی‌ ئاگربه‌ست بێت و هیچ چالاكییه‌ك ئه‌نجام نه‌دات، هاوكاتیش پێویسته‌ سوپا له‌به‌رامبه‌ر گه‌ریلاكانی‌ په‌كه‌كه‌ هیچ ئۆپه‌راسیۆنێك ئه‌نجام نه‌دات.
3- رێژه‌ی‌ به‌ربه‌ستی‌ هه‌ڵبژاردن كه‌متربكرێته‌وه‌
رێژه‌ی‌ 10%  ی‌ به‌ربه‌ستی‌ هه‌ڵبژاردن كه‌مكتربكرێته‌وه‌، كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر ئاشتی‌ له‌ناوخۆی‌ توركیا و ده‌رفه‌ت ده‌دات په‌كه‌كه‌ به‌شداری‌ سیاسه‌ت بكات و تێكه‌ڵاوی‌ سیسته‌می‌ سیاسی‌  توركیا بێت.
4-ده‌ستوری‌ نوێ‌
بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ پرسی‌ كورد له‌چوارچێوه‌یه‌كی‌ یاساییدا پێویستمان به‌ ده‌ستورێكی‌ نوێ‌ هه‌یه‌ كه‌ دووباره‌ پێناسه‌ی‌ چه‌مكی‌ هاوڵاتی‌ بكاته‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ ده‌سته‌به‌ركردنی‌ مافی‌ خوێندن به‌زمانی‌ دایك و پێناسی‌ كورد له‌خۆ بگرێت ئه‌مه‌ چاره‌سه‌رێكی‌ واقیعیانه‌ ده‌هێنێته‌كایه‌وه‌.
5-قه‌واره‌یه‌ك بۆ كورد
له‌گه‌ڵ هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستوردا، پێویسته‌ ده‌سته‌به‌ركردنی‌ قه‌واره‌یه‌ك بۆ كورد تیابه‌دی‌ بكرێت، به‌مه‌ ئه‌و كوردانه‌ی‌ كه‌ هاوسۆزییان بۆ په‌كه‌كه‌ هه‌یه‌ یان ئه‌وانه‌شی‌ له‌دژی‌ په‌كه‌كه‌ن ئه‌و داوایه‌ به‌مافی‌ خۆیان ده‌زانن، ده‌شێ‌ له‌ مۆدێلی‌ به‌ڕێوه‌به‌رێتی‌ خۆسه‌ری‌ خۆی‌ ببینێته‌وه‌، به‌مه‌ش كورده‌كان له‌چوارچێوه‌ی‌ سنوری‌ توركیا خه‌باتی‌ سیاسی‌ دیموكراتی‌ خۆیان بكه‌ن و خۆیان خۆیان به‌ڕێوه‌ببه‌ن.
6- ره‌وشی‌ ئۆجه‌لان له‌ ئیمراڵی‌
له‌م راپۆرته‌دا بیروبۆچونی‌ هه‌موو لایه‌ك ده‌ریخستووه‌ كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانی‌ عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان ده‌رباره‌ی‌ ئاشتی‌ گرنگه‌ و له‌وباره‌یه‌وه‌ ئاكتۆرێكی‌ سیاسی‌ گرنگه‌. بۆیه‌ پێوسته‌ دۆخی‌ ئۆجه‌لان ره‌چاو بگیرێت و بۆ زیندانی‌ ماڵی‌ بگوازرێته‌وه‌.
7-لێبورده‌یی گشتی‌
به‌قۆناغ یاسای‌ لێبورده‌یی گشتی‌ بۆ گه‌ریلاكانی‌ شاخ ده‌ربكرێت، یاسای‌ لێبورده‌یی گشتی‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ گه‌ریلاكان له‌شاخ، ئه‌مه‌ش وه‌ك تاكه‌ رێگه‌ ده‌بینرێت.

نه‌خشه‌ڕێگه‌یه‌ك بۆ ماڵئاوایی له‌ چه‌كه‌كان
بۆ دووه‌م جار ئه‌م راپۆرته‌ گرنگه‌ی‌ جه‌نگیز چاندارم خوێنده‌وه‌، له‌ ئابی‌ 2011 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر بێت و ئازارترین مه‌سه‌له‌ی‌ توركیا كه‌ پرسی‌ كورده‌ له‌ چه‌ك و توندوتیژی‌ دابماڵێت، و له‌توركیا ئاشتییه‌كی‌ سه‌قامگیر بێته‌كایه‌وه‌، ئه‌وا مه‌رجه‌ له‌ سه‌ره‌تادا چه‌كه‌كان له‌شاخ بێده‌نگ بكرێن. 
سه‌ردانه‌كه‌م بۆ قه‌ندیل له‌ مایسی‌ 2011 بۆلای‌ قه‌ره‌یڵان جه‌ختم له‌ شتێك ده‌كرده‌وه‌،
سه‌ره‌تا ده‌بێت ده‌ست له‌سه‌ر چه‌كه‌كان لاببرێت.  ده‌ستبكرێت به‌ گفتوگۆ كردن. به‌م شێوه‌یه‌ ماڵئاوایی له‌ چه‌كه‌كان ده‌كرێت و رێگه‌یه‌كی‌ دورو درێژ بۆ ئاشتی‌ ده‌گیرێته‌به‌ر كه‌ ناوی‌ پڕۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ لێ ئه‌نێین. پڕۆسه‌یه‌ك كه‌ به‌ئاشكرا رابگه‌یه‌نرێت، له‌وه‌ زیاتر هیچ چاره‌یه‌كیترمان نییه‌. هه‌ردوولا خوێن و فرمێسیان رشتووه‌ هیچكامیان نه‌یانتوانیوه‌ بڵێن من براوه‌م. پێموابێت كاتی‌ ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ له‌مانای‌ ئاشتی‌ تێبگه‌ن. 
لێره‌وه‌ به‌دوا نه‌ده‌بوایه‌ شه‌ڕ هه‌ڵبگیرسایه‌ته‌وه‌
لێره‌وه‌ به‌دواوه‌ نه‌ده‌بوایه‌ بمردینایه‌، بمانكوژییایه‌
لێره‌ به‌دواوه‌ ده‌بوایا دابنیشتینایه‌ و گفتوگۆمان بكردبایه‌.
ده‌ست له‌سه‌ر چه‌كه‌كان لاببرێت و دیالۆگ دروست ببوایه‌ تاده‌گاته‌ رێككه‌وتنێك، هه‌نگاوی‌ ورد به‌روه‌ هه‌نگاوی‌ گه‌وره‌ بۆ ئاشتی‌ و چاره‌سه‌ری‌ بنرێت، له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌بێت هه‌ردوولا ئیراده‌ی‌ سیاسی‌ خۆیان به‌ته‌واوی‌ نیشان بده‌ن و رێگه‌ش نه‌ده‌ن له‌ ناوخۆ و له‌ ده‌ره‌وه‌ رووداوی‌ نه‌خوازراو رووبدات كه‌ زیان به‌ پڕۆسه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت. ده‌بێت هه‌ردوولا ئه‌و راستییه‌ بزانین كه‌ پڕۆسه‌ كاتێ ده‌وێت و سه‌بر و ئارامی‌ پێویسته‌ به‌و جۆره‌ پڕۆسه‌كه‌ درێژه‌ی‌ ده‌بێت.
باشه‌ تا كوێ‌؟ 
له‌ ته‌موزی‌ 2011 ئه‌م پرسیاره‌ له‌لایه‌ن كه‌سێكی‌ ناسراوه‌  ئاڕاسته‌م كرا و وتی‌ «مه‌به‌ستت چییه‌، خاك به‌ كورده‌كان بده‌ین؟»
منیش له‌وه‌ڵامدا وتم «له‌توركیا جیاكاری‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیاسه‌ته‌ هه‌ڵه‌یه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ دامه‌زراندنییه‌وه‌ تائێستا به‌رامبه‌ر به‌ كورده‌كان په‌یڕه‌وی‌ كردووه‌ و نكۆڵی‌ له‌ كورد كردووه‌، واته‌ ده‌وڵه‌ت جیاكاری‌ كردووه‌، له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ رووی‌ چه‌كه‌كان له‌یه‌ك بكه‌ن و یه‌كتر بكوژن، پێویسته‌ له‌سه‌ر مێزی‌ گفتوگۆ دابنیشن، چاره‌سه‌ر له‌ شاخ نییه‌ له‌سه‌ر مێزه‌، ده‌توانن به‌دواداچون بكه‌ن، هه‌ر ئه‌وه‌ رێگه‌ی‌ راسته‌.
بۆئه‌وه‌ی‌ متمانه‌ له‌نێوان په‌كه‌كه‌ و ده‌وڵه‌تدا دروست بێت، ئه‌واپێویسته‌ ئه‌وانه‌ی‌ چه‌كیان له‌ده‌ست نه‌گرتوه‌و به‌دۆسیه‌ی‌ كه‌جه‌كه‌ ده‌ستگیركراون، ئازادبكرێن گۆڕانكاری‌ له‌ یاساكانی‌ روبه‌ڕووبونه‌وه‌ی‌ تیرۆر بكرێت هاوكات ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ئازادی‌ راده‌ڕبڕینیشه‌وه‌ هه‌یه‌.
به‌شێوه‌یه‌یه‌كیتر:
با كه‌جه‌كه‌-كان نه‌بنه‌ په‌كه‌كه‌، به‌ڵكو په‌كه‌كه‌-كان ببنه‌ كه‌جه‌كه‌ له‌شاخ بێنه‌ خوارێ‌ و له‌ شاره‌كان سیاسه‌ت بكه‌ن.
له‌ده‌ستوری‌ نوێ‌، بێ گومان، ده‌بێت به‌و ئاڕاسته‌یه‌ بێت كه‌ چه‌ك و توندوتیژی‌ له‌ پرسی‌ كورد جیابكاته‌وه‌و هه‌نگاوی‌ دیموكراتی‌ بۆ بنرێت. پێناسه‌یه‌كی‌ نوێ‌ بۆ چه‌مكی‌ هاوڵاتی‌ بوون و رێژه‌ی‌ به‌ربه‌رستی‌ هه‌ڵبژاردن كه‌مبكرێته‌وه‌، فۆرموله‌یه‌ك بۆ خوێندن به‌زمانی‌ دایك و پته‌وكردنی‌ به‌ڕێوه‌به‌رێتی‌ خۆسه‌ری‌ بكرێت، هه‌مووی‌ له‌ڕێگه‌ی‌ ده‌ستورێكی‌ دیموكراتییه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت به‌هاوشێوه‌ی‌  ستاندارتی‌ وڵاتانی‌ ئه‌وروپا ده‌بێت.
وته‌ی‌ موراد قه‌ره‌یڵانم له‌یاده‌، كاتێ‌ له‌ قه‌ندیل وتی‌» پێش 30 ساڵ به‌ر له‌ئێستا ئێمه‌ سه‌رمان لێ تێكنه‌چوه‌ بێینه‌ شاخ و بۆ سه‌یران كردن نه‌هاتووین». 
خاڵێكی گرنگیتر هه‌یه‌ له‌سه‌ر پڕۆسه‌ی‌ ئاشتی‌، ئه‌ویش له‌نێوان پارتی‌ ده‌سه‌ڵات و پارتی‌ ئۆپۆزسیۆن، واته‌ ئاك پارتی‌ و جه‌هه‌په‌ پێویسته‌ هه‌ماهه‌نگی‌ بكرێت بۆئه‌وه‌ی‌ رایشگتی‌ ئاماده‌ بكه‌ن بۆ پڕۆسه‌كه‌ و ره‌خنه‌كانی‌ سوپاش كه‌متربكه‌نه‌وه‌ رێگری‌ بكه‌ن له‌ ده‌ستوه‌ردانی‌ سوپا له‌و پڕۆسه‌كه‌.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7397
23/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ بێڵد چاره‌سه‌ره‌ ئه‌فسوناوییه‌كه‌ی‌ یۆب هاینكس ئاشكرا ده‌كات 23/10/2017
‌ كۆنتا كۆتایی به‌ وه‌رزی یاریكردنی ده‌هێنێت 23/10/2017
زانست
‌ سوودی پشوویەكی كورت لە كاتی كاردا 23/10/2017
‌ تایبەتمەندییەكانی نۆكیا 8 23/10/2017
‌ دانانی بۆیلەری ژێر حەمام گونجاوە؟ 23/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP