فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌؛ وه‌ك شمه‌كی‌ هاوبه‌ش له‌ ده‌وڵه‌تی‌ داهاتووی‌ كوردستان دا
فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌؛ وه‌ك شمه‌كی‌ هاوبه‌ش له‌ ده‌وڵه‌تی‌ داهاتووی‌ كوردستان دا ‌ 13/9/2017
 پوخته‌
ئه‌وه‌ی‌ له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا جێی‌ گرنگییه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌ ده‌كرێت ببێته‌ شمه‌ك یان به‌رژه‌وه‌ندیی‌ هاوبه‌شی هاووڵاتیانی‌ كوردستان و بنه‌مای‌ به‌هێزبوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئاینده‌ی‌ كوردستان. شیكردنه‌وه‌ی‌ (تیۆری‌ بونیادنانی‌ ده‌وڵه‌ت) لای‌ (فرانسیس فۆكۆیاما) بۆ سه‌لماندنی‌ گریمانه‌ی‌ توێژینه‌وه‌كه‌ به‌كارهێنراوه‌و له‌كۆتاییدا ئه‌و ئه‌نجامه‌ به‌ده‌ستهاتووه‌ كه‌، ده‌زگای‌ چالاكی‌ كارگێڕیی‌ و خاوه‌ن ره‌وایه‌تی‌ و تۆكمه‌، ده‌توانێت رایه‌ڵه‌كانی‌ پێكهاته‌ی‌ ده‌وڵه‌ت به‌هێز بكات و یه‌كپارچه‌یی‌ وڵات بپارێزێت.
سامان ساڵح فه‌ره‌ج*
 پێشه‌كی‌ 
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ گفتوگۆی‌ شێوازی‌ سه‌ركه‌وتووی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی له‌ ده‌وڵه‌تی‌ داهاتووی‌ كوردستان، له‌ڕوانگه‌ی‌ دۆخی‌ مێژوویی‌ و ئێستاییه‌وه‌ ده‌كات.
   كیشه‌ی‌ سه‌ره‌كیی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌، ئایا ده‌وڵه‌تی‌ ئاینده‌ی‌ كوردستان چۆن خۆی‌ بپارێزێت و چۆن ئه‌م په‌رت و بڵاویی‌ و لێكترازانه‌ی‌ كوردستان یه‌كبخات و ده‌زگای‌ به‌هێز و خاوه‌ن ره‌وایه‌تی‌ به‌ده‌ستبهێنێت؟ 
  گریمانه‌ی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ وه‌ڵامی‌ ئه‌وه‌ ده‌داته‌وه‌ كه‌، فه‌رمانڕه‌وایه‌تی‌ له‌ڕێگه‌ی‌ ده‌زگای‌ خاوه‌ن ره‌وایه‌تی‌ و رێككاری‌ تۆكمه‌ی‌ كارگێڕیی‌ و رێكخستنی‌ هێز له‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئاینده‌ی‌ كوردستان ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ سه‌ركه‌وتن و به‌هێزیی‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌.
بۆئه‌وه‌ی‌ گریمانه‌ی‌ توێژینه‌وه‌كه‌ بسه‌لمێرنێت تیۆری‌ (بونیادنانی‌ ده‌وڵه‌ت) له‌لای‌ (فرانسیس فۆكۆیاما) به‌كارهێنراوه‌ كه‌ هێز و ره‌وایه‌تی‌ ده‌وڵه‌ت و توانای‌ به‌رده‌وامییه‌كه‌ی‌، به‌ ده‌زگای‌ ره‌وا و به‌هێز و كارگێڕیی‌ تۆكمه‌وه‌ ده‌به‌ستێت.
چه‌مكه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌كه‌
1- فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌ . 
2- شمه‌كی‌ هاوبه‌ش . 
 3- ده‌وڵه‌ت.  4
-  كوردستان.
 یه‌كه‌م: ناساندنی‌ چه‌مكه‌كان
 بۆ چوونه‌ ناو باسه‌كه‌مانه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ زانستیی‌ واباشتره‌ كه‌ له‌پێشدا سه‌رجه‌م ئه‌و چه‌مكه‌ به‌كارهاتووانه‌ بناسێنین كه‌ لێیان ده‌كۆڵینه‌وه‌ به‌ ئامانجی‌ دیاریكردنی‌ مه‌به‌ستی‌ نووسینه‌كه‌مان، بۆیه‌ به‌مشێوه‌یه‌ چه‌مكه‌كان روونده‌كه‌ینه‌وه‌:
 1- فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌: مه‌به‌ستمان له‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌ بریتییه‌ له‌: ئه‌و ئاسته‌ی‌ «فه‌رمانڕه‌وایی‌- حوكمڕانیی‌» كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ جێبه‌جێكردن لێی‌ به‌رپرسه‌و ده‌توانین به‌ (به‌شه‌ سیسته‌م -  Sub-System) له‌ناو (كۆسیسته‌م – سیسته‌می‌ سیاسی‌) هه‌ر ده‌وڵه‌تێك ناوی ببه‌ین.
  واته‌: فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌، ئه‌و ده‌زگایانه‌ «ده‌زگاكانی‌ جێبه‌جێكردن» ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌رنامه‌رێژیی‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردن و جێبه‌جێكردنی‌ به‌رنامه‌ی‌ سیاسی و ئاراسته‌ی‌ سیاسیی‌ وڵات له‌ سه‌رجه‌م ئاسته‌كانی‌ (ناوخۆ، هه‌رێمی‌ و ده‌ره‌وه‌) ئه‌نجام ده‌ده‌ن (1).
كه‌واته‌، مه‌به‌ست له‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌ له‌ ده‌وڵه‌تدا شێواز و  هۆكاری‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ده‌وڵه‌ته‌ بۆ سامانی‌ مرۆیی‌ و سروشتی‌ و سه‌رچاوه‌ به‌رده‌سته‌كانی‌ تر كه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردن و رێكخستنی‌ ژیان له‌ناو ده‌وڵه‌تدا پێویستن، ئه‌مه‌ش ئاستی‌ گرنگیی‌ و به‌هایی‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی‌ لێوه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌و سیسته‌م یان به‌شه‌ سیسته‌مه‌ به‌رهه‌می‌ ده‌هێنێت.
2- ده‌وڵه‌تی‌ كوردستان: چه‌ندین را و بۆچوونی‌ جیاواز له‌سه‌ر ناساندنی‌ چه‌مكی‌ «ده‌وڵه‌تی‌ كوردستان» وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی‌ سیاسی هه‌ن، به‌ڵام  چه‌مكی‌ «كوردستان» وه‌ك خاكی‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌مێژه‌ ناسراوه‌، ئه‌و ڕا و بۆ چوونانه‌ سه‌رچاوه‌كانیان جیاوازن، لێره‌دا له‌سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ باسی ده‌كه‌ین و ناگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ پێش ئه‌و مێژووه‌.
 هه‌ندێك له‌و بۆچوونانه‌ له‌ بیری‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كورد له‌ سه‌ره‌تای‌ حوكمڕانی‌ مه‌لیكی‌ كوردستان (شێخ مه‌حمودی‌ نه‌مر) كه‌ «كوردستانی‌ جنوبیی‌» ده‌ستنیشانكردووه‌ و هه‌ندێكیتر له‌ به‌رنامه‌ و پڕۆژه‌ی‌ پارت و رێكخراوه‌ سیاسییه‌ كوردستانییه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌، هه‌ندێكیان له‌ نووسین و  وتاری‌ بیرمه‌ند و نووسه‌ر و  هۆنراوه‌ی‌ هۆنه‌ره‌كانی‌ كوردستان و هه‌ندێكیش له‌ ڕوانگه‌ی‌ جوگرافیاناس و گه‌ڕیده‌و رۆژهه‌ڵاتناسه‌كانه‌وه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ هاتونه‌ته‌ گۆڕێ، هه‌روه‌ك په‌یماننامه‌ و رێكه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی بیسته‌میش چه‌ند ئاماژه‌یه‌كی‌ گرنگی‌ تێدایه‌ بۆ نیشتمانی‌ كوردستان وه‌ك زه‌مینی‌ ره‌سه‌نی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد، وه‌ك (په‌یمانی‌ ئاشتی‌- ڤرسای‌) له‌گه‌ڵ توركیا و (سیڤه‌ر-19200)(٢). هه‌روه‌ها له‌ ناو قانون و رێكه‌وتننامه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ عیراق و توركیاش له‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م ناوچه‌ی‌ كوردستان وه‌ك ناوچه‌یه‌كی‌ جیاواز له‌ ناوچه‌ی‌ زۆرینه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ خاو ه‌ن ده‌سه‌ڵات ناوی‌ هاتووه‌.
له‌م باسه‌دا مه‌به‌ست له‌ (ده‌وڵه‌تی‌ كوردستان) ئه‌و چه‌مكه‌یه‌ كه‌  له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌شێوه‌ی‌ فه‌رمیی‌ و نا فه‌رمیی‌
بۆ ناوچه‌ی‌ «ویلایه‌تی‌ موسڵ یان كوردستانی‌ جنوبی‌ یان ئه‌و ناوچانه‌ داده‌نرێت كه‌ سه‌ركردایه‌تی‌ سیاسیی‌ كوردستان به‌پێی‌ ره‌وایه‌تی‌ مێژوویی‌ به‌ سنووری‌ خاكی‌ باشووری‌ كوردستانی‌ ده‌داته‌ قه‌ڵه‌م، ئه‌ویش  ئه‌و ناوچه‌یه‌ كه‌ زنجیره‌ چیاوی‌ حه‌مرین له‌ عیراقی‌ جیاده‌كاته‌وه‌. رووبه‌ره‌كه‌ی‌ به‌پێی‌ ده‌زگای‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان (78.736) كم2 (3). واته‌؛ له‌ كۆتاییدا ده‌توانین بڵێن: كه‌ چه‌مكی‌ (ده‌وڵه‌تی‌ كوردستان) له‌م باسه‌دا ئه‌و به‌شه‌یه‌ كه‌، له‌ ساڵی‌ (1926) به‌ناوی‌ (ویلایه‌تی‌ موسڵ) به‌ عیراقه‌وه‌ لكێنرا (٤) .
3- شمه‌كی‌ هاوبه‌ش: لێره‌دا مه‌به‌ستمان له‌ چه‌مكی‌ (شمه‌كی‌ هاوبه‌ش، یان به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌ش - Collective Goods ) ئه‌و شت یان بابه‌ته‌ یه‌ كه‌ له‌ناو گروپێك بچووك یان گه‌وره‌ سوودی‌ بۆ هه‌مووان هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ (پاراستنی‌ هاوڵاتیان له‌مه‌ترسی)(٥)،             ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ به‌ مانای‌ بوونی‌ شتێك دێت وه‌ك هانده‌ر(حافز) بۆ كه‌س یان گروپ، ئه‌م تێزه‌ له‌ (مانكر ئالسۆن ( 6))ه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌، كه‌ هه‌ر پاڵنه‌رێك رۆڵی‌ گرنگی‌ له‌ به‌دیهێنانی‌ ئامانجدا ده‌بێت.
    لێره‌دا «شمه‌كی‌ هاوبه‌ش»  به‌كارده‌هێنرێت بۆ باسكردن و تیۆریزه‌كردنی‌ « فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌» وه‌ك شمه‌ك یان به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌ش» بۆ ده‌وڵه‌تی‌ ئاینده‌ی‌ كوردستان، به‌و پێیه‌ی‌ هه‌ر هاوڵاتییه‌ك په‌یوه‌ندییه‌كی‌ له‌گه‌ڵ ده‌زگای‌ ده‌وڵه‌تدا ده‌بێت، له‌مه‌وه‌ له‌به‌ر رۆشنایی‌ تیۆرییه‌كه‌ی‌ (فرانسیس فۆكۆیاما – بونیاتنانی‌ ده‌وڵه‌ت) گریمانه‌ی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌، رۆڵ و كار و به‌رهه‌مه‌كانی‌ «فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌ و ده‌زگاكانی‌) ده‌بنه‌ (به‌رژه‌وه‌ندیی‌ هاوبه‌ش) بۆ هاوڵاتیانی‌ كوردستان. 
دووه‌م: دۆخی مێژوویی‌ كورد و فه‌رمانڕه‌وایی‌ 
به‌پێی‌ قۆناغه‌كانی‌ گه‌شه‌ی‌ مرۆڤایه‌تی‌ و كۆمه‌ڵگه‌كان و بوونی‌ هه‌ر جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر گۆی‌ زه‌وی‌ ، گه‌لی‌ كوردیش خاوه‌ن كیانێكی‌ دیاریكراوی‌ خۆی‌ بووه‌ و به‌شدار و به‌ڵكو به‌شێكی‌ سه‌ره‌كی‌ بووه‌ له‌ بوونیاتنانی‌ شارستانیه‌تی‌ مرۆڤایه‌تیدا. گۆڕانكارییه‌ مێژوویی و سیاسیی‌ و ئابوورییه‌كان به‌هه‌مان شێوه‌ی‌ گه‌لانیتر كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر گه‌لی‌ كوردیش هه‌بووه‌، هه‌روه‌ك چۆن ئێستا هیچ فۆڕمێكی‌ ناسراوی‌ ده‌سه‌ڵات به‌ ناوی‌ «ئیمپراتۆریه‌ت»، شێوازێكی‌ خواستراو نییه‌ بۆ حوكم و به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان نه‌ماوه‌، به‌وجۆره‌ش گه‌لی‌ كورد و ئه‌و جۆر و شێوازانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات كه‌ له‌ رابردوودا هه‌یبووه‌، ئێستا نه‌ماون.
له‌كۆی‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتی‌ (ئیمپراتۆریه‌ت - یان ده‌وڵه‌تی‌ ماد(7)) و ده‌سه‌ڵاته‌ ناوچه‌ییه‌كان و ده‌وڵه‌ته‌كان و میرایه‌تییه‌كان، قۆناغی‌ گه‌شه‌ی‌ مێژوویی‌ كورد ئه‌وه‌یه‌ كه‌، ئێستا خاوه‌ن بوونێكی‌ تۆكمه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌، به‌ڵام فۆڕمێكی‌ به‌هێزی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ نییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ رابردوو كه‌ بیری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ به‌مجۆره‌ی‌ ئێستا گه‌شه‌ینه‌كردبوو، به‌ڵام خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتێكی‌ سیاسیی‌ به‌هێز بووه‌ له‌ زۆر قۆناغدا.
به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان ده‌توانین بڵێین؛ كاتێك كه‌ كورد ده‌سه‌ڵاتی‌ هه‌بوو (به‌هه‌موو فۆڕمه‌ جیاوازه‌كان) بنه‌ما و دیدێكی‌ یه‌كانگیر و خاكێكی‌ یه‌كلاكراوه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ نه‌بوو، به‌ڵام له‌ ئێستادا كه‌ بنه‌ماو دیدی‌ فراوانی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ هه‌یه‌، ئه‌وا كورد ده‌سه‌ڵاتێكی‌ پارێزراو و هاوئاستی‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌و جیهانی‌ نییه‌، كه‌ ئه‌ویش بوونی‌ «ده‌وڵه‌ت»ـه‌، كه‌ پێشمه‌رجی‌ چه‌سپاندنی‌ نه‌ته‌وه‌بوونیه‌تی‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا.
له‌ماوه‌ی‌  زیاتر له‌ (سه‌د) ساڵی‌ رابردوو، بزوتنه‌وه‌ی‌ كوردایه‌تی‌ گه‌شه‌ی به‌رچاوی‌ به‌ خۆیه‌وه‌ دیوه‌و بنه‌مای‌ خه‌بات و په‌یامی‌ سه‌ره‌كیشی‌ بریتی بووه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ مافی‌ كورد له‌ دروستكردنی‌ ناوچه‌یه‌كی‌ حوكمڕانی‌ سه‌ربه‌خۆ كه‌ گه‌لی‌ كورد خۆی‌ بتوانێت خۆی‌ به‌ڕێوه‌به‌رێت.
حكومه‌تی‌ پاشایه‌تی‌ كوردستان به‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ (مه‌لیك مه‌حمودی‌ نه‌مر) له‌ هه‌ردوو قۆناغه‌كه‌یدا له‌ (1917 – 1931)(8) و كۆتایی پێهێنانی‌، هه‌موو هه‌وڵی‌ بۆ دروستكردنی‌ قه‌واره‌یه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ كوردبووه‌، كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ژیانی‌ له‌ خۆیه‌وه‌ بێت.
هه‌روه‌ها پارت و رێكخراوه‌ سیاسیه‌كانی‌ باشووری‌ كوردستانیش له‌ دوای‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانه‌وه‌ هه‌ر له‌ (پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان  و یه‌كێتیی‌ نیشتمانی‌ كوردستان) وه‌ك دوو هێزی‌ دیاری‌ بنكه‌ فراوانی‌ جه‌ماوه‌ریی‌،  په‌یام و ئامانجیان فه‌رمانڕه‌واییه‌كی‌ خۆبه‌خۆی‌ كوردبووه‌ له‌ باشووری‌ كوردستان، كه‌ سه‌رجه‌م فۆڕمه‌ پێشكه‌شكراوه‌كانی‌ وه‌ك (حوكمی‌ زاتی‌1970 ، فیدڕاڵی‌ 1992) له‌لایه‌ن هه‌ردوو پارته‌كه‌وه‌، وه‌ك بنه‌مایه‌ك بۆ قۆناغی‌ گواستنه‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت له‌ ئاینده‌دا  دراونه‌ته‌ قه‌ڵه‌م، لانیكه‌م له‌سه‌ر ئاستی‌ گشتیی‌ و جه‌ماوه‌ری‌ ئه‌م بنه‌مایه‌ بۆته‌ بیری‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و جۆشده‌رو به‌رده‌وامیده‌ر به‌ جوڵانه‌وه‌ی‌ شۆڕشگێری‌ كوردستان بووه‌.
 راپه‌ڕینی‌ مانگی‌ (ئازار - 1991) له‌ مێژووی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی‌ كورد جیاواز له‌سه‌رجه‌م قۆناغه‌كانی‌ تری‌ مێژووی‌ بزوتنه‌وه‌كه‌و گه‌لی‌ كورد بوو؛ به‌م به‌ڵگانه‌:
1- بۆ یه‌كه‌مجار بوو له‌مێژووی‌ دروستكردنی‌ حكومه‌تی‌ عیراقه‌وه‌، وڵاانی‌ زلهێزی‌ جیهان ئه‌مریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی‌ و ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایش به‌بڕیاره‌كانی‌ (660 و661 و662) و ئه‌نجومه‌نی‌ هاریكاری‌ عه‌ره‌بی‌ دژی‌ حكومه‌تی‌ عیراق هه‌ڵوێستی‌ توند وه‌ربگرن به‌جۆرێك كه‌ سعودیه‌ داوای‌ ناردنی‌ هێزی‌ عه‌ره‌بی‌ بۆ سنووره‌كانی‌ كوێت كرد (9).
2- به‌ره‌یه‌كی‌ تاڕاده‌یه‌كی‌ زۆر یه‌كگرتووی‌ پێكهاتوو له‌ هێزه‌ كوردستانییه‌كان هه‌بوو به‌ناوی‌ (به‌ره‌ی‌ كوردستانی‌) كه‌ نوێنه‌رایه‌تی‌ گه‌لی‌ كوردی‌ ده‌كرد و یه‌كڕابوون له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ رژێم(10).
ئه‌م دوو پێدراوه‌ له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستی‌ (ده‌ره‌وه‌ و ناوخۆ) پاڵنه‌رێكی‌ گرنگ بوو بۆ دروستكردنی‌ قه‌واره‌یه‌كی‌ كوردی‌ سه‌ربه‌خۆ، به‌ڵام ئه‌و مۆدێله‌ی‌ كه‌ هێزه‌ كوردستانییه‌كان دایانمه‌زراند و كردیانه‌ بنه‌مای‌ حوكمڕانی‌ بریتی بوو له‌ ( هه‌رێم – فیدڕاڵی‌) كه‌ به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای‌ قانونی‌ و ناوچه‌ی‌ جوگرافی‌ (ناوچه‌ی‌ حوكمی‌ زاتی‌ سه‌پێنراو 1974) بونیاتنرایه‌وه‌.
 ئه‌م جۆره‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تییه‌ به‌بێ (سه‌روه‌ریی‌ –Sovereignty ) و توانای‌ خۆپاراستن و دۆخی‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌ عیراق ( مه‌ركه‌زیی‌ – دژه‌ فیدڕاڵی‌) ئه‌وكات، بوو به‌شێك له‌ هۆكاری‌ شكستهێنان و نه‌گه‌یشتنی‌ په‌یامی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی‌ گه‌لی‌ كورد به‌ ئامانجه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی‌ خۆی‌ كه‌ بریتییه‌ له‌  (سه‌ربه‌خۆیی‌- ده‌وڵه‌ت).
ئه‌وه‌ی‌ تا ئێستا له‌ ساڵی‌ (1991) وه‌ تێپه‌ڕیوه‌ له‌ فۆڕمی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان، دیسانه‌وه‌ وه‌ك به‌شێك له‌مێژووی‌ كوردستان و بزوتنه‌وه‌ شۆڕشگێڕییه‌كه‌ی‌ ململانێی‌ توندبووه‌ له‌گه‌ڵ داگیركه‌رانی‌ كوردستان (بۆنموونه‌ عیراق) بۆ تێپه‌ڕاندنی‌ ئه‌م قۆناغه‌ (هه‌رێمی‌ فیدڕاڵ) به‌ره‌و (ده‌وڵه‌ت)، چونكه‌ هه‌رێمی‌ فیدڕاڵ له‌ خه‌ون و راستییه‌ مێژووییه‌كانی‌ گه‌لی‌ كورد یه‌كناگرێته‌وه‌، گرفتێكی‌ گه‌وره‌ی‌ ئه‌م قۆناغه‌ش بریتی بووه‌ له‌ شێوازی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم، چونكه‌ بنه‌مای‌ حوكمڕانی‌ كوردستان كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ بووه‌، سه‌رچاوه‌ی‌ هێز و  ژیانی‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ بووه‌، كه‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندیی‌ ئه‌وكات و ئێستاش هه‌ر دژی‌ ئه‌م بوونه‌ن، بۆیه‌ ئه‌م قۆناغه‌ی‌  ژیانی‌ سیاسیی‌ گه‌لی‌ كورد ئه‌گه‌ر تێنه‌په‌ڕێنرێت، ئه‌وا ناتوانێت به‌رده‌وام بێت و له‌ناو ده‌چێت. چونكه‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌  (حكومه‌تی‌ هه‌رێم) بۆته‌ (دیفاكتۆی‌ بێ هێزی‌ و لاوازیی‌ عیراق) (11) .  كاتێك كه‌ عیراق به‌هێز بوویه‌وه‌ ئه‌گه‌ر كوردستان ده‌وڵه‌ت نه‌بێت ئه‌وا نامێنێت.
باشترین ده‌روازه‌ بۆ چوونه‌ ناو پرۆسه‌ی‌ به‌ ده‌وڵه‌تبوون و بونیاتنانی‌ ده‌وڵه‌ت (به‌بڕوای‌ ئێمه‌ راگه‌یاندنی‌ ده‌وڵه‌ت و بونیاتنانی‌ ده‌وڵه‌ت هاوكاتن و پێكه‌وه‌ له‌دایكده‌بن) بریتییه‌ له‌ فه‌رمانڕوایی‌ كارگێڕیی‌ پته‌و و ده‌زگای‌ ره‌وا  و به‌هێز، كه‌ هه‌وێنی‌ یه‌كڕیزی‌ و یه‌كپارچه‌یی‌ و دروستكه‌ری‌ ئینتیمایه‌ بۆ هاوڵاتی‌ كوردستانی‌ له‌هه‌ر پارچه‌یه‌كی‌ كوردستان بێت.  له‌مه‌و دوا باسی  ئه‌مه‌ ده‌كه‌ین.
 سێیه‌م: فه‌رمانڕه‌وایه‌تی‌  كارگێڕیی‌ و به‌هێزكردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئاینده‌ی‌ كوردستان
 1-  تێڕوانینی‌ فرانیسی فۆكۆیاما سه‌باره‌ت به‌ ده‌وڵه‌ت و فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌:
(فرانسیس فۆكۆیاما)  له‌كتێبی‌ (بونیاتانی‌ ده‌وڵه‌ت؛ سیسته‌می‌ جیهانی‌ و كێشه‌ی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ و كارگێڕی‌ له‌ سه‌ده‌ی‌ بیست و یه‌كه‌مدا)  به‌مجۆره‌ روانینی‌ خۆی‌ پێشكه‌ش ده‌كات كه‌، «ده‌وڵه‌ت دیارده‌یه‌كی‌ مرۆیی‌ كۆنه‌، به‌ڵام ده‌وڵه‌تی‌ كۆن له‌ ده‌وڵه‌تی‌ نوێ جیاوازه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ڕووی‌ ئه‌رك و به‌رپرسیارێتیه‌وه‌، ده‌وڵه‌تی‌ نوێ به‌توانای‌ خۆی‌ به‌رپرسه‌ له‌ فه‌راهه‌مكردنی‌ سیسته‌م و ئاسایش و حوكمی‌ قانون و پاراستنی‌ موڵكی‌ تایبه‌ت و گه‌شه‌پێدانی‌ ئابووری‌»(12).
«فۆكۆیاما» هێزی‌ ده‌وڵه‌ت و شیاوێتی‌ مانه‌وه‌ی‌ به‌ شێوازی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ و به‌هێزی‌ و ره‌وایه‌تی‌ ده‌زگاكانی‌ به‌ڕێوه‌بردنییه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ بوونی‌ ده‌زگای‌ كارگێڕیی‌ به‌هێز و خاوه‌ن ره‌وایه‌تی‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوخۆ ئازادی‌ مرۆڤه‌كان پێشێل نه‌كات و كارابێت، به‌ پێشمه‌رجی‌ مانه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت ده‌داته‌ قه‌ڵه‌م و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌زگا  لاوازه‌كان، به‌ ده‌وڵه‌ت ناداته‌ قه‌ڵه‌م به‌ڵكو به‌ سه‌رچاوه‌ی‌ كێشه‌كانی‌ ئه‌مڕۆی‌ جیهان وه‌ك: كۆچ و هه‌ژاری‌ ئالووده‌بون به‌ ماده‌ی‌ هۆشبه‌ر و  نه‌خۆشی ئایدز و مه‌لاریا و شه‌ڕی‌ ناوخۆ ده‌زانێت(13). 
 ئه‌م تێڕوانینه‌ی‌ «فۆكۆیاما» ئه‌وه‌مان بۆ ڕونده‌كاته‌وه‌ كه‌: ده‌وڵه‌ت له‌ڕێگه‌ی‌ ده‌زگا كارگێڕییه‌كانه‌وه‌ ده‌توانێت هه‌م خزمه‌تگوزاری‌ پێویست پێشكه‌ش بكات و هه‌م هێزه‌كانی‌ ناو سنووری‌ خۆی‌ رێكبخات. به‌جۆرێكیتر ده‌توانرێت  به‌ تێڕوانینێكی‌ «تۆماس هۆبز» پشتگیری‌ ئه‌م تێڕوانینه‌ی‌ «فۆكۆیاما» بكه‌ین، «هۆبز» باس له‌و بارودۆخه‌ ده‌كات كه‌ تێدا ده‌وڵه‌ت غیابه‌ وات دۆخی‌ سروشتی‌ و ده‌ڵێت: « له‌دۆخی‌ سروشتیدا پیشه‌سازی‌ نییه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ قازانجكردن بابه‌تێكه‌ له‌سه‌ر فێلكردن وه‌ستاوه‌، هیچ شتێك به‌ناوی‌ رۆشنبییه‌وه‌ نییه‌، بینای‌ گونجاو نیه‌، هۆكاری‌ گواستنه‌وه‌ نییه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی‌ شته‌كان زۆرتر پشت به‌هێز ده‌به‌سترێت، هیچ رێزێك بۆ كات و هونه‌ر و كۆمه‌ڵگه‌ دانانرێت، له‌ هه‌مووی‌ خراپتر ترسێكی‌ به‌رده‌وام له‌ مردن به‌هۆی‌ توندو تیژیی یه‌وه‌ هه‌یه‌» (14). 
ئه‌م پێدراوانه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ روونده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت ئه‌و دۆخه‌ جیاوازه‌یه‌ كه‌ پاش قۆناغی‌ دۆخی‌ سروشتی‌ دروستكراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ دۆخی‌ سروشتی‌ تێپه‌ڕێنن، لێره‌وه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ماشای بارو دۆخی‌ كوردستان بكه‌ین له‌ ئێستادا (پێش ده‌وڵه‌ت – دۆخی‌ سروشتی) یه‌، چونكه‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆری‌ ئه‌وانه‌ی‌ «هۆبز» وتویه‌تی‌ ئیچستا بۆ دۆخی‌ كوردستان راسته‌و ئه‌وه‌ی‌ له‌م قۆناغه‌ ده‌مانپه‌ڕێنێتوه‌ بریتییه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت به‌دامو ده‌زگاكانیه‌وه‌، چونكه‌ كه‌باس له‌ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ین باس له‌شتێكی‌ خه‌یاڵی‌ ناكه‌ین، به‌ڵكو باس له‌بوونی‌ ده‌زگا ده‌كه‌ین كه‌ده‌بێته‌ رێكخه‌ری‌ بارودۆخ و ده‌زگا له‌ڕێگه‌ی‌ حوكمه‌كارگێڕییه‌كانیه‌وه‌ ده‌بێته‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌شی‌ تاكه‌كان.
2- ده‌وڵه‌تی‌ ئاینده‌ی‌ كوردستان و فه‌رمانڕه‌وایی‌ كارگێڕیی‌
سه‌رچاوه‌كانی‌ هه‌ر وڵاتێك له‌ هه‌ردوو ئاستی‌ مرۆیی‌ و نامرۆیی‌، به‌شی تێركردنی‌ هه‌موو پێداویتییه‌كانی‌ ناكات و هه‌میشه‌ (كه‌میی‌ و ده‌گمه‌نی‌) سه‌رچاوه‌ی‌ پێویست بۆ ژیان و به‌ڕێوه‌بردنی‌ وڵات، هه‌م سه‌رچاوه‌ی‌ داهێنان و هه‌وڵی‌ زیاتر و ره‌خساندنی‌ ده‌رفه‌تی‌ به‌شدارییی‌ زیاتره‌، هه‌م ده‌كرێت له‌ زۆر بواردا ببێته‌ سه‌رچاوه‌ی‌ كێشه‌و ململانێ و ناكۆكی و له‌ كۆتاییدا چاوه‌ڕوانی‌ شه‌ڕیشی‌ لێده‌كرێت.
 بۆ كوردستانیش وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی‌ سیاسی‌ كه‌ له‌ قۆناغی‌ گواستنه‌وه‌یدایه‌ به‌ره‌و ده‌وڵه‌ت، گرنگترین گرفت كه‌ دێته‌پێشی‌ بریتییه‌ له‌؛ رێكخستنی‌ دابه‌شكردنی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ هێز (ژیان و مانه‌وه‌) بۆ هه‌موو گروپ و تاكه‌ جیاوازه‌كان. به‌جۆرێكیتر ده‌توانین بڵێین: ئه‌ركی‌ سه‌ره‌كیی‌ ده‌وڵه‌ت له‌م سه‌رده‌مه‌دا بریتییه‌ له‌رێكخستن و دابه‌شكردنی‌ سامان به‌شێوه‌یه‌كی‌ رێك و پێك. بنه‌مای‌ سه‌ره‌كیی‌ جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌م ئه‌ركه‌ش، یان ئامێری‌ سه‌ره‌كیی‌ ئه‌م ئه‌ركه‌ بریتییه‌ له‌ (ده‌زگای‌ كارگێڕیی‌ به‌هێز و فه‌رمانڕه‌وایه‌تی‌ تۆكمه‌ی‌ كارگێڕیی‌)، واته‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت بونیادی‌ نه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت بنێین، ئه‌وا ده‌بێت له‌ڕێگه‌ی‌ ده‌زگای‌ كارگێڕییه‌وه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ جێبه‌جێبكه‌ین.
یه‌كێك له‌ كێشه‌ گه‌وره‌كانی‌ كه‌ رووبه‌ڕوی‌ هه‌ر ده‌وڵه‌تێك ده‌بێته‌وه‌ له‌دوا سه‌ربه‌خۆبوون بریتییه‌ له‌و قورساییانه‌ی‌ كه‌ به‌هۆی‌ ئه‌ركه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و نیشتمانییه‌كانه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر بزوتنه‌وه‌ شۆڕشگێڕییه‌كان، هه‌روه‌ها به‌هۆی‌ ئه‌و نه‌ریته‌ له‌ خزمه‌تگوزاری‌ گشتیی‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ ته‌قلیدیی‌ پێشكه‌شی‌ كردووه‌(15). 
 ئه‌م دۆخه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی‌ ئایینده‌ی‌ كوردستانیش هه‌ر هه‌مان شته‌، چونكه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی‌ گه‌لی‌ كوردستان، پابه‌ندی‌ به‌ڵێن و ئه‌ركی‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌، هه‌روه‌ها كاریگه‌ری‌ كولتوری‌ (حكومه‌تی‌ باوك)یش گرفتی‌ بۆ دروستده‌كات، هه‌روه‌ها كوردستان له‌لایه‌كیتریشه‌وه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری‌ ستراتیژی‌ (به‌خشین و نه‌ به‌خشین)ی‌ حكومه‌تی‌ عیراقدایه‌، كه‌ له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردوودا له‌ (1991)ه‌وه‌، به‌شێوازی‌ جیاواز كاریگه‌ریی‌ خۆیان له‌ڕێی‌ ستراتیژی‌ (به‌خشین و نه‌ به‌خشین) له‌سه‌ر هه‌رێم جێبه‌جێده‌كه‌ن، وه‌ك (16):
1- ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ پاره‌ی‌ چاپی‌ پۆلی‌ (25) دیناری‌ له‌ ساڵی‌ 1992 له‌سه‌رده‌می‌ رژێمی‌ به‌عس.
2- ئابڵوقه‌ی‌ ئابووری‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ سنووری‌ باشوور و رۆژئاوای‌ هه‌رێم له‌گه‌ڵ حكومه‌تی‌ عیراقی‌ سه‌رده‌می‌ رژێمی‌ به‌عس(1991-2003).
3- قه‌ده‌غه‌كردنی‌ هێنانی‌ سوته‌مه‌نی‌ بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان (1991 - 2003).
4- بڕینی‌ به‌شه‌ بودجه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ ساڵی‌ (2014-2017).
5- پێنه‌دانی‌ به‌شه‌ شایسته‌ی‌ هه‌رێم له‌ ناو ده‌زگا فیدڕاڵییه‌كانی‌ وه‌ك وه‌زاره‌تی‌ به‌رگری‌ و ده‌ره‌وه‌ و وه‌قف و ده‌سته‌ سه‌ربه‌خۆكان.
6- بڕینی‌ بودجه‌ی‌ هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ كوردستان و نه‌به‌خشینی‌ هاوكارییه‌ پێویستییه‌كان  له‌(2007-2017)
7- بڕین و هێرشكردنه‌ سه‌ر پارێزگای‌ كه‌ركوك و ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان.
8- نه‌دانی‌ به‌شی‌ پاره‌ی‌ شایسته‌یی‌ جووتیاران له‌كاتی‌ گونجاو و به‌پێی‌ لیستی‌ دیاریكراوی‌ وه‌زاره‌تی‌ بازرگانی‌ عیراق له‌بری‌ ئه‌و دانه‌وێڵه‌یه‌ی‌ كه‌ به‌ حكومه‌تی‌ عیراقیان فرۆشتووه‌.
9- بڕینی‌ به‌شه‌ ده‌رمان و پێداویستی‌ پزیشكی‌ نه‌خۆشخانه‌كان.
به‌ڵام  له‌ به‌رامبه‌ردا و به‌ ئامانجی‌ په‌رتكردن و كێشه‌نانه‌وه‌ له‌ناو هه‌رێمی‌ كوردستان، حكومه‌تی‌ عیراق بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ریبخات كه‌ ده‌زگاكانی‌ هه‌رێم ناتوانێت خۆی به‌ڕێوه‌ببات ستراتیژی‌ به‌خشین  و مامه‌ڵه‌ی‌ نافه‌رم له‌گه‌ڵ هه‌ندێك یه‌كه‌ په‌یڕه‌وده‌كات، وه‌ك:
1- پێدانی‌ مووچه‌ی‌ ئه‌و كارمه‌ندانه‌ی‌ كه‌ له‌ناو ده‌زگا فیدڕالێه‌كانی‌ هه‌رێمن وه‌ك پاسپۆرت و مانه‌وه‌و گومرگ ... .
2- دروستكردنی‌ فه‌وجی‌ (حه‌شدی‌ شه‌عبی له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان و ناوچه‌كانی‌ كێشه‌ له‌سه‌ر (داگیركراوه‌كان)و پێدانی‌ مووچه‌ی‌ به‌رز، له‌ به‌رامبه‌ردا نه‌دانی‌ مووچه‌ی‌ هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ كوردستان، كه‌ به‌ڕاسته‌قینه‌ شه‌ڕی‌ دژی‌ تیرۆر ده‌كات.
3- دروستكردنی‌ په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ هێز و لایه‌نی‌ ناو هه‌رێم به‌ جیاواز له‌گه‌ڵ ده‌زگا فه‌رمییه‌كان و په‌یوه‌ندییه‌ فه‌ڕمیه‌كان.
 سه‌ره‌باری‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م هه‌نگاوانه‌ی‌ حكومه‌تی‌ عیراق بۆ لاوازكردنی‌ هه‌رێمن، به‌ڵام ده‌توانین وای لێكبده‌ینه‌وه‌ كه‌ سه‌ركه‌وتنی‌ ئه‌و هه‌نگاوانه‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆری‌ به‌هۆی‌ لاوازی‌ و نه‌بوونی‌ هێز و ره‌وایه‌تی‌ ده‌زگای‌ به‌هێزه‌وه‌ن له‌ كوردستان، كه‌ ده‌زگاكانی‌ كوردستان نه‌یانتوانیوه‌ ببنه‌ نوێنه‌ری‌ راسته‌قینه‌ی‌ خه‌ڵك و سه‌رچاوه‌ی‌ رێكخستنی‌ هێز و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌ی‌ خۆیان، به‌جۆرێكیتر ده‌زگای‌ ره‌سمی له‌ كوردستان بۆته‌ هۆكاری‌ به‌هێزی‌ كردنی‌ ده‌زگای‌ ناڕه‌سمی‌ و له‌بری‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ هێز بۆته‌ هۆی‌ په‌رتكردن و دروستكردنی‌ ورده‌ هێز، كه‌ هیچیان سه‌رچاوه‌ی‌ مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامیان له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ خۆیان نین، مێژووی‌ دوو ئیداره‌یی‌ وه‌ستاندنی‌ په‌رله‌مان (1995-2014) نمونه‌ی‌ روونن.
له‌م نه‌خشه‌یه‌ی‌ خواره‌وه‌ دۆخی‌ دابه‌شبوونی‌ هێزو كاریگه‌ریی‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان ده‌خه‌ینه‌ڕوو.
نه‌خشه‌ی‌ ژماره‌ (1) دابه‌شبوونی‌ هێز و كاریگه‌ریی‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان روونده‌كاته‌وه‌:
ئه‌وه‌ی‌ له‌ نه‌خشه‌كه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت راستی‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ هێز و كاریگه‌ریی‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان په‌رت و بڵاوه‌و یه‌ك سه‌رچاوه‌یی‌ و یه‌كێتیی‌ خاك و نیشتمان و كارگێڕیی‌ ره‌چاو نه‌كراوه‌و ئه‌مه‌ش بارێكی‌ لاوازی‌ بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ ئاست رووداوه‌كان دروستكردووه‌، واته‌ كاری‌ ده‌زگایی‌ و كارگێڕیی‌ به‌هۆی‌ فاكته‌ری‌ هێزه‌وه‌ بۆته‌ پاشكۆ و له‌ ئه‌نجامی‌ ئه‌مه‌شدا په‌یوه‌ندی‌ نێوان هاوڵاتی و نیشتمان گۆڕدراوه‌ بۆ په‌یوه‌ندی‌ نێوان هاوڵاتی‌ و هێز، بۆیه‌ له‌ چه‌ندین نموونه‌دا ئه‌وه‌مان بۆ روونده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌ هه‌رجێگه‌یه‌ك حكومه‌تی‌ هه‌رێم «هێز» ی‌ لاواز یان نه‌بێت، ئه‌وا دیارده‌ی‌ دژ به‌ به‌رنامه‌ی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم سه‌رهه‌ڵده‌دات، مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌زگاكانی‌ هه‌رێم رۆڵی‌ «ده‌زگایی‌ – قانوونیی‌» به‌رجه‌سته‌ ناكه‌ن، ئه‌وه‌نده‌ی‌ هێز رۆڵ ده‌گێڕێت. له‌وانه‌یه‌ باشترین نموونه‌ لێره‌دا خۆناونووسكردنی‌ خه‌ڵكی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بێت بۆ ریزه‌كانی‌ «حه‌شدی‌ شه‌عبی» (17)، له‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ «حكومه‌تی‌ هه‌رێم - حزبه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵات» تێیدا لاوازن و رۆڵیان له‌ واقیعدا نییه‌.
ئه‌م دۆخه‌ بۆ حكومه‌تی‌ هه‌رێم دۆخی نه‌بوونی‌ «به‌ها – شمه‌ك - به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌شه‌»، چونكه‌  «هێز و سامان (پاره‌) «، كه‌ تاكه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ به‌رده‌وامیدانی‌ بوونی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمن، وایكردووه‌ خۆی‌ له‌خۆیدا له‌ دوو به‌های‌ گه‌وره‌و گرنگه‌وه‌، ببنه‌ مایه‌ی‌ ململانێیه‌كی‌ قوڵ هه‌م له‌ناو حیزبه‌ سیاسی و ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، هه‌م له‌نێوان خه‌ڵك و حیزبه‌كاندا، چونكه‌ ئه‌م دووانه‌ « هێز و پاره‌ « له‌ ئامراز ده‌رچوون و بوونه‌ته‌ ئامانج بۆ حیزبه‌كان و نه‌توانراوه‌ ببنه‌ شمه‌كی‌ هاوبه‌ش بۆ خه‌ڵك، ئه‌مه‌ش له‌ ئه‌نجامی‌ نه‌بوونی‌ كارگێڕیی‌ سه‌ركه‌وتوو و ده‌زگای‌ به‌هێزی‌ خاوه‌ن ڕه‌وایه‌تییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، كه‌ بتوانێت سه‌رچاوه‌كانی‌ وڵات بۆ خزمه‌تی‌ مانه‌وه‌ی‌ نیشتمان بكاته‌ به‌ها و شمه‌كی‌ هاوبه‌ش، نه‌ك ئامانجی‌ تاكه‌ حیزب.
بۆیه‌ بۆ ده‌رچوون له‌م دۆخه‌ (هه‌رێم) پێویستمان به‌ ده‌زگای‌ به‌هێز و ره‌وایه‌، تابتوانێت وه‌به‌رهێنان له‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ هێزدا بكات و بیانكاته‌ شمه‌كی‌ هاوبه‌ش، چونكه‌ ده‌زگا بریتییه‌ له‌و یه‌كه‌ هاوبه‌شه‌ی‌ كه‌ له‌ ئه‌نجامی‌ (په‌یمانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی) واته‌: هاوبه‌شیییه‌وه‌ دروستده‌بێت بۆیه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌شی‌ هه‌ر ده‌بێت هاوبه‌ش بێت، ئه‌وه‌ش «ده‌وڵه‌ته‌». 
ئه‌نجام :
 له‌ دوای‌ نووسینی‌ ئه‌م باسه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ رێژه‌یی‌ گه‌یشتینه‌ چه‌ند ئه‌نجامێك وه‌ك:
1- مانه‌وه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌م قۆناغه‌ی‌ ناوچه‌كه‌دا به‌ فۆڕمی‌ «هه‌رێم» جێگه‌ی‌ مه‌ترسییه‌.
2- ده‌وڵه‌ت وه‌ك فۆڕمێكی‌ تر له‌م قۆناغه‌دا بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان ، تاكه‌ ده‌رفه‌تی‌ په‌نا بۆ بردنه‌.
3- حوكمڕانیی‌ كارگێڕیی‌ و به‌ڕێوه‌بردن، پرس و بابه‌تێكی‌ گرنگی‌ سه‌رده‌می‌ ئه‌مڕۆیه‌، به‌و پێیه‌ی‌ له‌ سه‌رده‌می‌ جیهانگیریداین و هێزی‌ نوێ و ركابه‌ر و به‌رنامه‌ی‌ دژ بوونی‌ هه‌یه‌، ده‌كرێت كارگێڕیی‌ وحوكمڕانیی‌ باش، له‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئاینده‌ی‌ كوردستان، ببنه‌ هه‌وێنی‌ یه‌كپارچه‌یی‌ و هێز و پایه‌ی‌ مانه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌.
4- پرسێكی‌ گرنگی‌ تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌، ته‌نیا بوونی‌ ده‌زگا و كارگێڕیی‌ گرنگ نییه‌، به‌ڵكو له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا بوونی‌ ره‌وایه‌تی‌ و هێزیش بۆ ده‌زگاكان گرنگن، تا بتوانن ده‌زگای‌ كاریگه‌ر و چالاك بن و له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ده‌رفه‌ت كاربكه‌ن، نه‌ك ته‌نیا خزمه‌تگوزاریی‌ و كڕین و سه‌پاندنی‌ هێز.
5- شمه‌ك یان به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌ش، بۆ هاوڵاتیانی‌ وڵاتێك ده‌توانرێت له‌رێگه‌ی‌ كاری‌ ده‌زگایی‌ و گواستنه‌وه‌ له‌ قۆناغی‌ (هه‌رێم - لاوازیی‌) بۆ ده‌وڵه‌ت به‌ باشی دروستبكرێت، چونكه‌ بنه‌ماكانی‌ دروستكردنی‌ هێزی‌ هه‌ر وڵاتێك به‌شی هه‌ره‌ زۆری‌ له‌ناو خۆیدایه‌ و ئه‌وه‌شی تایبه‌ته‌ به‌ هه‌رێمی‌ كوردستان ئه‌م دۆخه‌ له‌بارتره‌ له‌نێوان هاوڵاتی‌ و ده‌سه‌ڵاتدا.
6 – شمه‌ك و به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌ش، جێگیر و نه‌گۆڕ نین، شییاوی‌ دروستكردن و نوێبوونه‌وه‌و داهێنانن، ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌ڕێگه‌ی‌ كاری‌ ده‌زگایی‌ و كارگێرییه‌وه‌ ده‌كرێت و بنه‌مایه‌كی‌ گرنگ و به‌ به‌هایه‌.

 لیستی‌ سه‌رچاوه‌كان:
1- ئاراس عه‌بدولڕه‌حمان مسته‌فا، راپه‌ڕینی‌ ئاداری‌(1991) له‌ باشووری‌ كوردستان، سلێمانی‌، ده‌زگای‌ چاپ و په‌خشی حه‌مدی‌، 2009.
  2- محه‌مه‌د ره‌سوڵ هاوار، شێخ مه‌حمودی‌ قاره‌مان و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی‌ خواروی‌ كوردستان،له‌نده‌ن- به‌رتانیا، بڵاوكردنه‌وی‌ ده‌زگای‌ جاف پرێس له‌نده‌ن،1991، به‌رگی‌ دووه‌م. 
3- پێگه‌ی‌ فه‌رمی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان 2017. 
4-  راپۆرتی‌ لیژنه‌ی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كان، ویلایه‌تی‌ موسڵ ، وه‌رگێڕانی‌ له‌ ئینگلیزییه‌وه‌ : محه‌مه‌د حسێن ئه‌مین عه‌لی‌ (مینه‌)، سلێمانی‌، 2012. 
5-  د. كمال المنوفی، أصول النظم السیاسة‌ المقارنة‌، كویت، شركة‌ الزینغان للنشر والتوزیع، 1987. 
6-  سۆران حه‌مه‌ ره‌ش، كورد كێیه‌، له‌نده‌ن، چاپخانه‌ی‌ (YPS-Publishing)،2013.
7- شێخ محه‌مه‌د مه‌ردۆخی‌ كوردستانی‌، مێژووی‌ كوردستان و كورد، وه‌رگێڕانی‌ : زانه‌ر محه‌مه‌د، چاپخانه‌ی‌ رۆژهه‌ڵات، هه‌وڵیر، 2011.
8- جه‌مال بابان، سلێمانی‌ شاره‌ گه‌شاوه‌كه‌م، ده‌زگای‌ رۆشنبیری‌ و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ كوردی، چاپخانه‌ دارالحریه‌ للگباعه‌، 1998، بێ ناوی‌ شوێنی‌ چاپ.
9- سامان ساڵح فه‌ره‌ج، فروانبوونی‌ ده‌زگاكانی‌ جێبه‌جێكردن له‌هه‌رێمی‌ كوردستان-عیراق، لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ شیكاریی‌ له‌ هۆكارو ئه‌نجامه‌كان، نامه‌ی‌ ماسته‌ر بڵاو نه‌كراوه‌،2016، زانكۆی‌ چه‌رموو، به‌شی زانسته‌ كارگێڕی‌ و رامیارییه‌كان.
10- هاوڕێ سواره‌، بایه‌خی‌ ده‌وڵه‌تی‌ كوردستان و ئه‌ركه‌كانی‌، سلێمانی‌، چاپخانه‌ی‌ سه‌رده‌م، 2016. 
11- فرانسیس فۆكۆیاما، بنا‌ء الدولة‌ النظام العالمي ومشكلة‌ الحكم والادارة‌ في القرن العشرین، ت: مجاب الامام، العبیكان. 
12- وه‌رگیراوه‌ له‌: كولن فارلی، مقدمة‌ فی النظریة‌ السیاسیة‌ المعاصرة‌، ترجمة‌:محمد زاهي بشیر المغیربي و نجیب المحجوب الحصادي، جامعة‌ قار یونس، بنغازي، 2008. 
13-  د.محمد فتحی‌ محمود، الادارة‌ العامة‌ المقارنة‌، الریاض، دار النشر: عمادة‌ الشٶون المكتبات جامعة‌ الملك سعود، 1985.
14- پێگه‌ی‌ رووداو له‌ (1/4/2017) : http://www.rudaw.net
15- پێگه‌ی‌ ده‌زگای‌ میدیایی‌ خه‌ڵك (14/4/2017): 
http://www.xelk.org/
16- پێگه‌ی‌ رادیۆی‌ نه‌وا  (19/3/2017) :       http://www.radionawa.com/
 *ماسته‌ر له‌ زانسته‌ سیاسییه‌كان


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7370
22/9/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ پاسكیلسوارێكی به‌ریتانی به‌ 80 رۆژ به‌ده‌وری زه‌ویدا ده‌سوڕێته‌وه‌ 21/9/2017
‌ لیستی پاڵێوراوانی خه‌ڵاتی گۆڵدن بۆی بڵاوكرایه‌وه‌ 21/9/2017
زانست
‌ 12 ساڵ دوای‌ هاوسه‌رگیری چی‌ ڕوو ده‌دا؟ 22/9/2017
‌ باوه‌ڕت به‌ خه‌ونه‌كه‌ت هه‌بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ به‌كرده‌وه‌ به‌ده‌ستت هێنابێ 22/9/2017
‌ كێش كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر ناكۆكی‌ خێزان هه‌یه‌ 22/9/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP