سەرەکی » ئاراستە » گورگە بۆرەكان، گەورەترین رێكخراوی رەگەزپەرستی توندڕەو لە ئەڵمانیاپەڕە 3

گورگە بۆرەكان، گەورەترین رێكخراوی رەگەزپەرستی توندڕەو لە ئەڵمانیا

كەمال بوزی

و: جەمیلە شێخ مەحمود

نزیكەی پێنج دەیە زیاترە بزووتنەوەیەكی نەتەوەپەرستی توندڕەو لە توركیا بوونی هەیە. ئەم بزووتنەوەیە لەگەڵ چەندین یانە و رێكخراوی سێبەر، بە(گورگە بۆرەكان) ناسراون و هەندێکجاریش بوونەتە هۆی گرژی لەنێوان توركەكاندا، باوەڕی ئەم بزووتنەوەیە دژی بنەماكانی ماف و كەرامەتی مرۆڤە كە لە یاسای بنەڕەتیدا ئاماژەی پێكراوە- ئەوانە لەم ساڵانەی دواییدا چالاكییەكانیان بەشێوەیەكی بەرچاو زیادی كردووە. خۆیان ناوناوە شوێنكەوتووانی واتە میسالیەت، بەو واتایەی پێیانوایە تورك رەچەڵەكێكی رەسەنن، هێمایان گورگە بۆرەیە لە داستانێكی كۆنی توركەوە وەرگیراوەو مانای هێزو شەڕەنگێزیی دەگەیەنێت. رەگەزپەرستی نەتەوەیی بڵاودەكەنەوەو خەونیان بوژاندنەوەی تورانیزم و ئیمپراتۆرییەتی توركیای گەورەیە، هەروەها كۆتایی هێنان بە ئۆپۆزسیۆنی سیاسییە لەو وڵاتەدا.

ئێمە باس لە بزووتنەوەیەكی نەتەوەپەرستی راستڕەوی توركی دەكەین كە دەیان ساڵە لە ئەڵمانیا هەن و لە ژێر چەتری سەدان كۆمەڵە و رێكخراوی سێبەردا رێكخراون، بۆ نموونە فیدراسیۆنی تورك و (ATIBو ATB) زیادەڕەوی لە ناسیۆنالیزمی تورك دەكەن و لەگەڵ ئەوەشدا جەخت لە بەهاكانی ئیسلامیزم دەكەنەوە. هەروەها دژایەتی چەپڕەوە راستەقینەكان و هەموو كەسێكی ناتورك دەكەن، لەوانەش كورد و ئەرمەن هەرچەند هەڵگری رەگەزنامەی توركیش بن. جگە لەوە پشتیوانی و بەشداریی ململانێكانی وڵاتی توركیا لە ئەڵمانیادا دەكەن. ژمارەی ئەندامانی رێكخراوی گورگە بۆرەكان لە ئەڵمانیا گەیشتۆتە 18 هەزار كەس و بوونەتە بەهێزترین رێكخراوی رەگەزپەرستی توندڕەو لە ئەڵمانیادا و سێ هێندەی پارتی(NPD)دەبن، كە ئێستا پارتێكی رەگەزپەرستی توندڕەوی ئەڵمانییە.

ئایدیۆلۆژیای گورگە بۆرەكان
بنەچەی ئایدیۆلۆژی و مێژووی پارتە راسترەوە توندڕەوەكانی تورك و هەروەها گورگە بۆرەكانیش، بریتییە لە رەگەزپەرستی توركی و تورانیزم، كە لە سەدەی نۆزدە و لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا سەری هەڵدا، ئەوەش بەرهەمی عەقڵی بیرمەندانی تورانیزم(زیا گۆك ئەلب، حسێن نهال ئاتسیز، فەتحی تیفیتوغلو و ریحە ئۆگوز تركان) بوو. ئایدیۆلۆژیای هەموو توركیا و تورانیزم جەخت لە یەكێتی باڵادەستی نەژاد و مێژوویی و رەوشتی بەرزی هەموو گەلانی تورك لە ئەفغانستانەوە تا وڵاتی چین و لەوێشەوە تا باشووری رۆژهەڵاتی بەلقان، دەكاتەوە.

خەونی یەكخستنی هەموو گەلانی ناوچەكە لە چوارچێوەی ئیمپراتۆرییەتی توركیای گەورەو لەژێر دەسەڵاتی توركدا تا ئێستاش بانگەشەی بۆ دەكەن، لەگەڵ ئەوەشدا تا ئێستا لە فیكری تۆرانیزم یان رەگەزپەرستی توركیدا، مەسەلەیەك بەناوی یەكسانی لە نێوان نەتەوەو ئایینە جیاوازەكاندا بوونی نییە و بڕوایان پێی نییە.

لە كاتی دووەمین جەنگی جیهانیدا، بزووتنەوەی فاشی لە توركیاش سەریهەڵدا، لەساڵی 1933دا، و پاش ماوەیەكی كورت لە گەیشتنی نازییەكان بە دەسەڵات لە ئەڵمانیا. قۆناغێكی نوێ لە پەیوەندی ئەڵمانی- توركی دەستیپێكرد. سەرباری ئەوەی توركیا بەشێوەیەكی فەرمی بێلایەن مایەوە، بەڵام بەردەوام بوو لە پەرەپێدانی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەڵمانیادا. لەلای خۆیەوە، رژێمی هیتلەر سیاسەتی بەرەو رۆژهەڵاتی پیادە كرد، كە پێشتر لە لایەن قەیسەری رایخی دووەمی ئەڵمانیا(Wilhelm II) ڤیلهیلمی دووەم، بەبنیاتنانی هێڵی شەمەندەفەری بەغدا لە 1903 دەستی پێكردبوو.

نازییەكان چاویان لەسەر توركیا و ئێران و وڵاتانی عەرەبی بوو، لەبەر دوو هۆكار هەوڵیان بۆ پەیوەندییەكی بەهێز دابوو، یەكەم لەبەر ئەوەی ئەو ناوچانە سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندی كەرەسەی خاو بوو، دووەم، بەهۆی هاوپەیمانی ئایدیۆلۆژی نێوانیان دژی هێزی رۆژئاواو رووسیای بەلشەفی لە سەردەمی ستالیندا. بەتایبەت لە سییەكان بەدواوە، توركیا باشترین هەناردەی كەرەسەی خاوی كرۆم بوو، كە سەرچاوەیەكی گرنگ بوو بۆ پیشەسازیی كەلوپەلی جەنگی ئەڵمانیا.

نازییەكان لەژێر سەركردایەتی فرانز فون بابن، سەفیری رایخ لە توركیا پەرەیان بە بزووتنەوەی فاشییەت لە توركیا دەدا. گرنگی زۆریان بە تورانیەكان دەدا، چونكە تورانییەكانیش بە ئایدیۆلۆژیای نازییەكان، سەرسام بوون. ئامانجی نازییەكان لە پشتیوانی تورانییەكان راكێشانی توركیا بوو بەلای خۆیاندا لەپێناو خزمەتی ئامانجە سیاسییەكانیان لە بلقان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بەو شێوەیە لە سییەكاندا بەهۆی نازییەكانەوە تورانیزم بوژایەوە، كۆمەڵەی(نیشتمانی تورك) یەكێك بوو لەو رێكخراوانەی پشتیوانی نازییەكانی دەكرد، بەو هۆیەوە هەر لە ساڵی1934دا، كوشتاری جولەكەكان لە توركیا ئەنجامدرا.

لەماوەی دووەمین جەنگی جیهانیدا، بۆ یەكەمجار ئەلبارسان توركەش لەدایكبووی 1917 لەمەیدانی سیاسەتدا دەركەوت، وێڕای بچووكی تەمەنی بووە سەركردەی ( گورگە بۆرەكان) بەهۆی هاوسۆزیی لەگەڵ هیتلەر رۆڵێكی گەورەی بینی لە بزووتنەوەی تورانییەكاندا، لە ساڵی 1944دا، لەكاتی سەركەوتنی هاوپەیمانان، حكومەتی توركیا 23 كەسایەتی سیاسیی دیاری دەستبەسەر كرد و یەكێك لەوانە ئەلبارسان توركەش و چەندین لە شوێنكەوتوانی لە دادگای رەگەزپەرستی- تورانی دادگایی كردن، ئەلبارسان بە 10 ساڵ سزادرا، بەڵام زۆری نەبرد، بەهۆی دەستپێكردنی جەنگی سارد ئەلبارسان توركەش و هەموو تورانییەكان ئازاد كران، چونكە توركیا مەترسی لە زیادبوونی پێگەی یەكێتی سۆڤیەت و شیوعییەت هەبوو لە ناوچەكە.
لە ناوەڕاستی چلەكانەوە، توركیا وردە وردە بەرەو رۆژئاوا رۆیشت، شیوعی و چەپەكان زیاتر لەبری رەگەزپەرست و تورانییەكان رووبەڕووی چەوسانەوە دەبوونەوە، لەڕووی مێژووییەوە، ئەوە سەرەتای بەرەوپێشچوون وچاكسازیی نەتەوەپەرستی راستڕەوی توركی بوو.

بزووتنەوەی ئولكوجو لە توركیا
لەچوارچێوەی بزووتنەوەی ئولكوجو دوو ئاڕاستەی سەرەكی جیادەكرێتەوە، ئاڕاستەی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی (MHP) و ئاڕاستەی پارتی یەكبوونی مەزن (BBP) ئەم پارتانە لە ناو توركیا و ئەوروپا چەندین رێكخراوی كەلتووریی و هونەری و گەنجان و لاوان نوینەرایەتییان دەكەن، بەتایبەت چەندین گروپ لە ژێر ناوی گەنجانی نموونەیی لە ئەڵمانیا چالاكی دەنوێنن. لە ساڵانی شەستەكاندا پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورك دەركەوت، پاش ئەوەی لە 27 ئایاری 1960دا، نزیكەی 38 فەرماندەی سەربازی كودەتای بەسەر حكومەتی پارتی دیموكراتی هەڵبژێردراودا ئەنجامداو سەرۆكی ئەو كاتە عەدنان مەندەرس لەگەڵ چەند وەزیرێكیان لەسێدارەدا بەتۆمەتی خیانەتی نیشتمانی لەبەر ئەوەی بەنیاز بوو سەردانی مۆسكۆ بكات. ئەلبارسان توركەش لە رادیۆوە كودەتاكەی راگەیاند.

ئەلبارسان توركەش لە بواری سەربازی دەستی لەكار كێشایەوەو لە 31ی ئایاری 1964دا، پەیوەندی بەحزبی (CKMP) كرد، هانی گۆڕینی ناوی حزبیدا بە ناوی (مەهەپە)، ئاڵای حزبەكەش بریتیی بوو لە سێ مانگی هیلالی هەڵگەڕاوە لەسەر تەختێكی سور، مەبەستیش لەو ئاڵایە زیندووكردنەوەی ئاڵای فەرمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بوو كە رۆژێ لەرۆژان لەوپەڕی دەسەڵاتدا بووە. بەوەش سەرنجی توركە نەتەوەپەرستەكان و ئیسلامییەكانی راكێشا.
لەشەستەكان و حەفتاكاندا بزووتنەوەكە بەرەو توندڕەوی رۆشت، توركەش سێ قۆناغی ستراتیژی راگەیاند، شەڕی شەقام، تەنگپێهەڵچنینی حكومەت، تەنگپێهەڵچنینی پەرلەمان، بۆ نمونە چەند گرووپێك لە گەنجانی توندڕەو لە ژێر ناوی (گورگە بۆرەكان) و گرووپێكی كۆماندۆی نیمچە سەربازی بۆ ئەنجامدانی كاری توندوتیژی لە توركیادا دامەزراند، لە ساڵانی شەستەكان و حەفتاكان و هەشتاكان چەندین كاری توندوتیژییان دژی سۆشیالیستەكان و سەندیكاییەكان و رابەرانی خوێندكاران و مامۆستایانی پێشكەوتنخوازو زاناو رۆژنامەنووس و سیاسییەكانی كورد ئەنجامداوە. لە كوشتوبڕی عەلەوییەكان بەردەوام بوون بۆ نموونە لە كەهرەمان مەرعەش، كوروم، سیواس، عومرانیە، محەمەد عەلی ئاغا، هەروەها ئەوەی لەساڵی1981 هەوڵی تیرۆركردنی بابا یۆحەننای پۆلسی دووەمی-دا لە مەیدانی قەدیس بەترس لە رۆما لایەنگری گورگە بۆرەكان بوو. ئامانجی ئەم گرووپانە دروستكردنی شەڕی ناوخۆ بوو لە توركیا، كە هەلومەرجی هێنانەوەی (پیاوە بەهێزەكە) بڕەخسێنێت و بەو شێوەیە پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی MHP بگاتە دەسەڵات.

پاش كودەتای سەربازی ساڵی1980 لەسەردەمی كەنعان ئوزون هەموو حزبی سیاسیی لە توركیا قەدەغە كرا، بۆیە لە سالی 1983دا، خۆیان بەناوێكی نوێ (پارتی كاری نەتەوەییMAP) راگەیاند. بەڵام لە ساڵی 1992 دووبارە ناوی حزبەكەیان كردەوە بە (MHP).

لە ساڵی 1993دا، پارتی یەكبوونی مەزن (BBP) لە مەهەپە جیابۆوە، لەبەر ئەوەی خۆیان زیاتر بە نەتەوەیی و ئیسلامیی دادەنا، رێكخراوێكی گەنجانی توندڕەویان دامەزراند بە ناوی گەنجانی»، كە ئەوانیش ئاڕاستەیەكی رادیكاڵانەیان گرتبووەبەر. كوشتنی رۆژنامەنووسی ئەرمەنی هیرانت دینك لە 2007 و كوشتنی پیاوانی ئایینی مەسیح لە تەرابزون و ماڵتیا بە كاری ئەم گروپە لەقەڵەمدرا. سەركردەی پارتی(BBP) موحسین یازجی ئۆغلو، راوێژكارو هاوڕێی كۆنی توركەش بوو، لە 2009 بەڕووداوی تێكشكانی فڕۆكە كوژرا.

ململانێكان لەسەر مافی كورد و ناكۆكییەكان لەگەڵ پارتی كرێكارنی كوردستانی قەدەغەكراو لە ساڵانی نەوەدەكاندا، ئاڕاستەی نەتەوەپەرستی توركی گەیاندە لوتكە، بەتایبەت لەساڵی 1998دا، پاش دەستگیركردنی سەركردەی پەكەكە عەبدوڵا ئۆجەلان، لەم كاتەدا مەهەپە رۆڵی سەرەكی بینی لە سیاسەتی توركیادا. لە ساڵی 1997دا، پاش مردنی توركەش، مەهەپە دەوڵەت باخچەلی وەك سەرۆكی حزب دەستنیشان كرد، هەروەها میانرەویی زیاتریان نواند و وازیان لە بانگەشەی توندوتیژی سەرشەقام هێنا. لە ئەیلوولی 2015دا، رێژەی 11.9 دەنگەكانیان بەدەستهێناو ئێستا هاوپەیمانێكی گرنگی پارتی دادوگەشەپێدانن بە سەرۆكایەتی رەجەب تەیب ئەردۆغان.

بنەچەی گورگە بۆرەكان
ئایدیۆلۆژیا و رەگەزپەرستی و هەڵوێستەكانی پارتە توندڕەوەكانی تورك و گورگە بۆرەكان پشتی بە كۆمەڵێك گوتارو پایەی جیاواز بەستووە، وەكو جیاكاریی لەسەر بنەمای رەگەزو هۆمۆفۆبیاو دژایەتی جولەكە، هەروەها چەندین جۆری دیکەی نایەكسانی و چەوساندنەوە بنیات نراوە. كۆیلایەتی و پەرستنی سەركردە، رازی بوون بە توندوتیژی و چەندین بواری دیکە. لێرەدا لەسەر ئەو رەگەزانە بەتایبەت ورد دەبینەوە:

1.نەتەوەپەرستی و میسالییەت.
خاڵی سەرەتای ئایدیۆلۆژیای سیاسیی راستڕەوی توندڕەوی توركی بریتییە لە «نەتەوە پارێزی» كە نەتەوەپەرستی و رەگەزپەرستییە دژی هەموو ئەو نەتەوانەی بە رەگەز تورك نین.

2.نەژادپەرستی
هەرچەند وەك تاكتیك هەندێکجار نەژادپەرستی رەت دەكەنەوە، بەڵام نەژادپەرستی بنەمای سەرەكی ئایدیۆلۆژیای (پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی، مەهەپە)یە. ئەوەش بە پلەی یەك دژی ئەرمەن و كورد و جولەكە ئاڕاستە كراوە. نهال ئاتسیز رابەری گورگە بۆرەكان، نزیكەی 60 ساڵە هەیمەنەی توركی بەم شێوەیە داڕشتووە: تورك متمانەی بە مەزنی نەژادی تورك هەیە، مێژووی ناسیۆنالیزمی لا بەنرخە، ئامادەیە قوربانی لە پێناو تورك بدات بەتایبەت دژی مۆسكو(یەكێتی سۆڤیەت و شیوعییەت لەو سەردەمەدا). نەژادپەرستی مەهەپە و گورگە بۆرەكان لەسەر هەڵوێستی دژایەتی خۆیان بۆ كورد دەربڕیوەو دەڵێن: ئەگەر كوردەكان بەردەوام بن لە قسەكردن بەو زمانە سەرەتاییە، لەلایەن توركەوە لەناو دەبرێن بەوجۆرەی كە جۆرجییەكان و ئەرمەنەكان و یۆنانییەكانمان لە ریشەوە لەسەر (خاكی تورك) هەڵكەند.

3.باوەڕی نۆ رۆشنایی ( Isik 9)
لە ناخی سیاسەتی مەهەپە شتێك هەیە پێی دەڵێن (نۆ رۆشنایی)یەكەی ئەلبارسان توركەش، كە نەتەوەپەرستی و ئیسلامیزمی ئاوێتەی یەك كردووە. ئەم نۆ پایەی ئایدیۆلۆژیای مەهەپە بریتین لە: نەتەوەپەرستی، باڵایی نەژاد، هەستكردن بە شەرەف، زانست، یەكێتی، ئازادبوون، سەربەستی و سەربەخۆیی. لەگەڵ ئەوەشدا گرنگترین شت لە باوەڕی نۆ رۆشناییەكە ناوەڕۆكەكەی نییە، بەڵكو رەخساندن و پەرەپێدانی دەسەڵاتی ئەلبارسان توركەشە كە هەمیشە ئەو بە ئیلهامبەخشی ئایدیۆلۆژیای گورگە بۆرەكان دانراوە.

4. پرەنسیپی سەركردە (Basbug)
ستراكتۆری چاودێریی و زۆرلێكردن، بێ چەندوچوون رۆڵێكی گرنگی بینی لەگەڵ گورگە بۆرەكان لە مەهەپەدا. ئەوەش بە پیرۆز راگرتنی دامەزرێنەری حزب ئەلبارسان توركەش وەك رابەر لە پاش ماوەیەك لە مردنی و هەروەها هەڵواسینی وێنەكەی لە هەموو پێگەیەكی گورگە بۆرەكان و دەرخستنی وێنەكەی لە رووداوە گەورەكاندا. هەروەها دانانی مێژووی ژیانی لە هەموو شوێن و پێگەیەكی بزووتنەوەو گوێڕایەڵی بنەماكانی وەك فەرمانێك لە لایەن گورگە بۆرەكانەوە.

5. نەتەوەی ئیسلامی و پێكهاتەی توركی ئیسلام
بە درێژایی مێژووی مەهەپە، ئیسلامیان لە قۆناغە جیاوازەكاندا بەشێوی جیاواز دەرخستوە، هەرچەندە نەژادپەرستیی توركی كڕۆكی ئایدیۆلۆژیای مەهەپە پێكدێنێت، بەڵام گرنگی زیاتر بە ئیسلامیزم دەدەن. ئاماژەدان بە ئیسلام خزمەتی بە بزووتنەوەكە گەیاندووە، بەتایبەت لە میانەی وتاری كۆمەڵایەتیدا بۆ جەختكردنە سەر دژایەتی عەلمانییەت و لیبراڵییەت و فرەیی، هەروەها دژی مافی كەمینە و یەكسانی بەكاری دێنن. بەو شێوەیە، مەهەپە بەشدارییەكی كارای هەبووە لەو راستییەی پێی دەڵێن: « پێكهاتەی توركی ئیسلامی» لە دیدی بیرمەندانی سیاسییەوە، ئەوە بە تێڕوانینی بنچینەیی یاسای نەتەوەی تورك دادەنرێت. بەشێوەیەكی گشتی واتە نابێت لە باسی مێژووی توركدا، پێكهاتەی تورك و ئیسلام لێك جیا بكرێتەوە.

لەهەمان كاتدا تەركیز كردنی پارتی مەهەپە لەسەر ئیسلامگەرایی ئامانجی كاریگەریی خستنەسەر زۆرترین خەڵكی موسڵمانی ناوچەكەیەو دەیەوێت لە سنورێكی بەرفراواندا كار بكەن و لەژێر پەردەی ئیسلامدا بیانخەنە ژێر ركێفی بیركردنەوەی نەژادپەرستی خۆیانەوە، ئەم بۆچوونەش نەك هەر مەهەپە، بەڵكو هەموو حزبە ناسیۆنالیزم و ئیسلامییە توركەكان لە توركیا دەگرێتەوە.

ئامادەو رێكخستنی توركی ئەوروپی
(توركەش) سەرۆكی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی ئەوكاتە، دەستەواژەی توركی ئەوروپی داڕشت، ئەوەش وەك دەستەواژەیەكی گشتی بۆ ناسنامەی نەتەوەیی توركی ئەڵمانیا بۆ پشتیوانی ئەوانەی دەرەوەی ئەڵمانیا، واتە وەك پشتیوان بۆ توركیا، لەساڵی 1995 لە شاری هیسن لە ئەڵمانیا و لە كۆبوونەوەی گشتی ساڵانەی (فیدراسیۆنی تورك) توركی ئەوروپی وەك (سنوری نیشتمانی) تورك باسكرا. ئەوەش بانگەوازی ئەو توركانە دەكات كە لە ئەوروپا دەژین، كە پێویستە لەسەریان ناسنامەی نەتەوایەتی توركی بڵاوبكەنەوە، ئەوەش لەگەڵ مەنتقی ئەو دروشمە یەك دەگرێتەوە كە دەڵێت: (ئەڵمانی بە، بەڵام وەك تورك بمێنەوە). ئەوەش ئەوەیە كە هەموو حزبە ناسیۆنالیزمە توركەكانی ئەڵمانیا بانگەشەی بۆ دەكەن و هەوڵیشدەدەن رەگەزنامەی ئەڵمانی وەربگرن، پاش ئەوە هەوڵدەدەن بۆ بنیاتنانی بەهێزترین لۆبی تورك لە ئەڵمانیا. بۆ ئەم مەبەستە بەتایبەت هەوڵی راكێشانی ئەو گەنجانەی لە نەوەی سێیەم و چوارەمی پەنابەرە توركەكان دەدەن، كە بە زمانی توركی قسە دەكەن، ئەوانەی لە ئەڵمانیا لەدایك بوون و گەورە بوون. كە زۆرجار ئەو گەنجانە گرنگی بە ناسنامەی نەتەوەیی نادەن. بۆیە پێویستە كۆبكرێنەوەو ئامادەو پەروەردە بكرێن لە ستراكتۆری رێكخراوەیی راستڕەوی ناسیۆنالیزمی توركیدا.

رێكخراو و چالاكی گورگە بۆرەكان لە ئەڵمانیا
لە ساڵانی شەستەكان و حەفتاكاندا و پاش كۆچی كرێكارانی تورك بۆ ئەڵمانیا، چەندین كۆمەڵەی ناسیۆنالیزمی توركیان دامەزراند، لە ساڵی 1978 زۆربەیان لە یەك رێكخراوی گەورەدا یەكیانگرتەوە لەژێر ناوی یەكێتی تورك بۆ كۆمەڵە نموونەییەكان لە ئەڵمانیا) كە ئێستا بە فیدراسیۆنی تورك ناسراون. ئەم فیدراسیۆنە كۆمەڵەیەكی مۆڵەتپێدراوە و بارەگاكەیان لە (فرانكفۆرت/ ماین)ەو لە رووی یاساییەوە رێكخراوێكی سەربەخۆیە، بەڵام لە رووی ناوەڕۆك و ئایدیۆلۆژیاوە دەتوانین وا بیناسێنین كە بەشێكە لە مەهەپە.

لە شێوەی فیدراسیۆنی تورك چەندین رێكخراوی سێبەری مەهەپە لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپای رۆژئاوا هەیە وەك(بەلجیكا، دانیمارك، فەڕەنسا، بریتانیا، نەمسا و سویسرا) هەروەها لە ئوسترالیا و ئەمریكا.

لە میانەی ناكۆكی ناوخۆییدا، رێكخراوی (یەكگرتووی توركی ئەوروپی ATB) و (یەكگرتووی ئیسلامی توركی لە ئەوروپا ATIB) لە فیدراسیۆنی توركی جیابونەتەوەو وەك باڵێكی ئاڕاستەی ئیسلامی لە گورگە بۆرەكاندا خۆیان دەنوێنن. لەسەر ئاستی نیشتمانیش هەرسێكیان پێكەوە زیاتر لە 300 كۆمەڵە و لقی ناوچەییان هەیە.

(فیدراسیۆنی تورك) بەشێوەیەكی هەرەمی رێكخراوە، بەپێی سیستمی سیاسی، ئەنجومەنی بەڕێوەبردن، ئەنجومەنی چاودێریی و ئەنجوومەنی تەمێكردن. ئەنجومەنی تەمێكردن ئەو ئەندامانە سزا دەدات كە بنەماكانی كۆمەڵە پێشێل دەكەن. ئەم فیدراسیۆنە داواكاری قورس بەسەر ئەندامەكاندا دەسەپێنێت، وەك جێبەجێكردنی بڕیارەكانی كۆمەڵە وەك خۆی، پێدانی بڕێكی دیاریكراو لە داهاتیان بە فیدراسیۆن، ئەو چالاكییانەی فیدراسیۆن قەدەغەی دەكات نابێت ئەندامەكان بیكەن.

وڵاتی ئەڵمانیایان بۆ 10هەرێم دابەشكردووەو هەر هەێمێكیش یەك كۆمەڵە بەڕێوەی دەبات. هەندێ هەرێمی فیدراڵیش كە ژمارەی ئەندامەكانیان زۆرترن بۆ 3 كۆمەڵە دابەشی كردوون وەك (بافاریا، بادن فورتمبیرغ، شمال رایان و یستفالیا).

هەندێ ناوی كۆمەڵەو گرووپی تریش هەن كە لەسەر رێچكەی گورگە بۆرەكانن، بۆ نموونە، كۆمەڵەی نموونەیی توركی. زۆرجاریش ناوەكان سیاسیی نین، بەڵكو لە شێوەی كۆمەڵەی هونەریی و كەلتوریی و رۆشنبیریدا دەردەكەون، بۆ نموونە، بنكەی رۆشنبیری توركی، رابیتەی كرێكارانی تورك، كۆمەڵەی هاوڕێیەتی توركی ئەڵمانی.

هەرسێ رێكخراوی (فیدراسیۆنی تورك، ATB،ATIB) كاریگەرییان لەسەر چەندین كۆمەڵەی رۆشنبیریی و جەماوەریی، كۆمەڵەی بازگانی، كۆمەڵەی لاوان و یانەی تۆپی پێ و مزگەوتەكانیش هەیە، هەروەها كاریگەرییان لەسەر ژیانی چەندین كەسایەتی بەڕەگەز تورك لە ئەڵمانیا دروست كردووە. وێڕای ئەوە زۆر چالاكن لە بواری بەرنامەی ئاوێتەبوون(الاندماج) لە كۆمەڵگای ئەڵمانیدا. هەندێک جاریش لە لیستی هاوپەیمانی كۆمەڵ و گرووپە ئیسلامییەكاندا دەردەكەون.

شوێنكەوتووانی گورگە بۆرەكان هەوڵدەدەن خۆیان بخزێننە ناو حزبە ئەڵمانییەكانەوە، وەك CDU، CSU، SPD و پارتی سەوزی ئەڵمانی و چالاكی نواندن لەسەر ناوەڕۆكی ئایدیۆلۆژی و سیاسیی ئەوان.

هەروەها لە لایەن فیدراسیۆنی توركەوە زۆر چالاكانە بانگەشە بۆ تێگەیشتنی ئەلبارسان توركیش دەكەن سەبارەت بە توركی ئەوروپی، دەڵێن: (ئێمە تێدەكۆشین لە پێناو پاراستنی بەهای نیشتمانیی و باڵادەستی نەژادی كۆمەڵگای تورك و گواستنەوەی بۆ نەوەكانی داهاتوو)، لە مارسی ساڵی 2009 لە كۆنگرەی لە شاری هیسن لە ئەڵمانیا سەرۆكی ئەو كاتە وتی، هەتا ئەگەر رەگەزنامەی ئەڵمانیش وەربگرین، رەچەڵەكی توركمان هەیەو ئەندامی بەشەرەفی نەتەوەی توركی مەزنین. ئێمەی توركی ئەوروپی بەشانازییەوە هەڵگری ناسنامەی توركین. مەكتەبی پاراستنی دەستور لە باكوری رایان-ویستفالیان لەساڵی 2004 ئاماژەی بە گورگە بۆرەكان كرد كەوا بەشداری لە دەركەوتنی كۆمەڵگای هاوتەریب Parallelgesellschaft دەكەن، واتە خۆبەكەنارگیرخستن و تێكەڵنەبوون بە بواری كۆمەڵایەتی و كەلتوورو رۆشنبیریی ئەڵمانی، ئەوەش زیان بە ئاشتەوایی و پێكەوە ژیان لە ئەڵمانیا دەگەیەنێت.

پەرچەكرداری ئەردۆغان، لەدوای كودەتا سەرنەكوتووەكەی تەموزی ساڵی 2016 لە توركیا، بە زیندووكردنەوەی سیاسەتی داپلۆسین لە ناوچە كوردییەكان و راوەدونانی ناڕازیی و رەخنەگرە راستەقینەكان ئەنجامدا، شوێنكەوتووانی گولەنی ناڕازی لە ئەردۆغان پێیانوایە حكومەتی توركیا خۆیان بەرپرسن لە هەوڵی كودەتاكە، لەلایەكی ترەوە، خۆپرچەككردن و بەهێزكردنەوەی ناوخۆیی توركیا بووە هۆی دەركەوتنەوەی گرووپی گورگە بۆرەكان بەشێوەیەكی بەهێزتر لە ئەڵمانیا، بۆ نموونە، لە 31ی تەموزی 2016 لەپای داواكاریی ئەردۆغان و سیاسییەكانی پارتی دادوگەشەپێدان لە كۆڵن هەزاران تورك هاتنە سەرشەقامەكان و خۆپیشاندانیان كرد، كە زۆربەیان ملوانكەی سمبولی گورگە بۆرەكانیان لەملدا بوو، لەبەرلین و هامبۆرگ و شتوتگارت و گێلسنكێرش و شارەكانی تر، زۆر بەتوندی هێرشیان كردە سەر چەندین دامودەزگا و كۆمەڵەی فێركردنی كوردی نزیك لە گولەن. هەروەها لە میونخ وەك پشتگیرییەك بۆ ئەردۆگان سمبولی گورگیان بەرزكردەوە. لەسەرەتای مانگی ئازاری 2017 لە میانەی وتاردانی وەزیری دەروەی توركیا مەولود چاوش ئۆغلۆ لە بەردەم قونسولییەی توركیا لە هامبۆرگ لایەنگرانی ئەردۆگان بەدەستی راست سڵاوی نیشانەی گورگیان بەرزكردەوە.

دوای كودەتا نەك تەنها لایەنگرانی گورگە بۆرەكان، بەڵكو سیاسەتی نەتەوەپەرستی حكومەتی توركیا بەشێوەی سەربازیی بەرجەستە بوو. هەروەها لە 26ی ئازاری 2016 یانەی رۆك و بۆكسێنی توركی نەتەوەیی رەگەزپەرست كە هەڵگری ئامانجی پانتوركی-تورانیزمی مەزنن بە بەشداری زیاتر لە 350 كەس خۆپێشاندانێكیان لەژێر دروشمی: (ئێمە پشتیوانی دەسەڵاتی ئەمنی توركیا دەكەین بۆ لە ناوبردنی تیرۆرستان) رێکخست.

شایانی باسە، كاتێك بۆندستاغ بڕیارێكی سەبارەت بە كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان لە لایەن حكومەتی توركیاوە دەركرد، لە لایەن نەتەوەپەرستانی توركییەوە چەندین لایەنگری ئەم بڕیارە لە ئەڵمانیا رووبەڕووی هەڕەشە بوونەوە و نزیكەی 12 ئەندامی بۆندستاغ لەلایەن پۆلیسەوە پاریزران.

پێكچوون لە نێوان رەگەزپەرستی ئەڵمان و تورك
لە كۆتایی حەفتاكانەوە، توندوتیژی زیاتری رەگەزپەرستی نازیەكانی ئەڵمانیا، رەگەزپەرستە توركەكانی خستۆتە هەڵوێستێكی ناكۆكەوە. چونكە دەبینن نازییە نوێكان هاوپەیمانن و پەرە بەو هاوپەیمانییە دەدەن لە كاتی چالاكییە توندوتیژییەكانیان دژی چەپە توركەكان یان كورد لە ئەڵمانیا، ئەوەش بەهۆی یەكهەڵوێستی هەردوولایان دژی شیوعی و بیری چەپ هەر لە ساڵانی حەفتاكان و هەشتاكاندا لە ئەڵمانیا. بەهۆی ئەم پەیوەندییە ئایدیۆلۆژیەی نێوانیان، لەسەر لایەنگرە توندڕەوەكانی گورگە بۆرەكان قورس بوو لە بەرامبەر دژایەتی نازییەكان بۆ توركیا، هەڵوێستێكی روون پێشان بدەن.

لەساڵی 1977 لە ئەلبارسان توركەش بە روونی جەختی لە لێكچوونی ئایدیۆلۆژیی نێوان پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورك MHP و پارتی نەتەوەیی دیموكراتی ئەڵمانی NPD كرد « و وتی لەپێناو بەدیهێنانی ئامانجەكانمان پێویستە یەكێتی نێوان پارتەكەمان و پارتی نەتەوەیی دیموكراتی ئەڵمانی بەكاربێنین، ئەمە سەرباری ئەوەی دەبێت سود لە ئەزموون و شێوازی كاركردنیان وەرگرین». هەروەها ئاڵوگۆڕی رێزگرتن لە نێوانیاندا بەردەوامە، لە ساڵی 2007 یورگ كریبس سەرۆكی ئەوكاتەی ویلایەتی هێسن، لە دوا هەڵبژاردنی پەرلەمانی 22ی تەموزی ساڵی 2007 توركیا، ستایشی پارتی نەتەوەیی تورك MHPی كرد، كە وەك بزووتنەوەیەكی نەتەوەیی–گورگە بۆرەكان گەیشتۆنەتە پەرلەمان و توانی 14.29 % دەنگەكان بەدەست بێنێت و 70 نوێنەر بەشێوەیەكی جێگیر لە پەرلەمانی توركیادا بەرگریی لە مافی نەتەوەیی خۆیان دەكەن، هەروەها بەرگریی لە توانەوەی توركیا دەكەن و هەرگیز رازیی نین توركیا بێتە یەكێتی ئەوروپاوە، ئەوە وا دەكات مەهەپە ببێتە هاوپەیمانی هەموو ئەڵمانێكی خاوەن بیروباوەڕی نەتەوەپەرستی كە هاتنی توركیا بۆ ناو یەكێتی ئەوروپا رەت دەكەنەوە. لەدیدی كەسیی خۆمەوە، لەداهاتوودا ئەمە دەبێتە مایەی هاریكاریی لەگەڵ توركە نەتەوەییەكانی ئەڵمانیا، لەبەر ئەوەیە ئەمڕۆ ئەو بنەمایە جێبەجێ دەبێت كە دەڵێت، دوژمنی دوژمنەكەم دۆستمە.

سەرباری لێكچوونی گەورەی ئایدیۆلۆژی، لە هەندێکجاردا، هیچ هاریكارییەكی كرداریی ئەوتۆ لە نێوان نازییەكانی ئەڵمانیا و گورگە بۆرەكان نەبووە، پێ دەچێت هەر وەك ئەو جۆرە هەماهەنگییە بمێنێتەوە كە لە بەهاری 2016 لە نۆرمبۆرگ رووییدا، خۆپیشاندانی چالاكوانانی گورگە بۆرەكان و چالاكوانانی پارتی نوێی نازییەكان دژ بە پارتی كرێكارانی كوردستان، واتە راستڕەوەكان دژی چەپەكان.

 772 جار بینراوە