سەرەکی » وتار » ئەمریكا بۆ بێدەنگە؟

ئەمریكا بۆ بێدەنگە؟

رامیار جەمال*

پێش دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنەكانی سوپای توركیا بۆ عەفرین كە وا دوو هەفتەی بەسەردا تێپەریووە، هەمووان پشتمان بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا قایم بوو و چاوەڕوانی كاردانەوەی هێزی ئەمریكامان دەكرد دژبە توركیا، بەڵام ئەمریكا نەك هەر وەڵامی نەدایەوە، بەڵكو دژایەتیی خۆیشی تا ئەم ساتەش بە لێدوانێكی رەسمیش رانەگەیاند. راستییەكی حاشاهەڵنەگرە بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەگشتی و بۆ كورد بە تایبەتی كە رابەرانی ئەمریكا شەفافانە پشتگیریی و هاوپەیمانێتی سەربازیی خۆیان بۆ هێزە كوردییەكان لە رۆژئاوا لەدەستپێكی هاتنی داعشدا بۆ سوریا ئاشكرا كرد، بەڵام خۆ دەكرێت بپرسین بۆ ئەمریكا بێهەڵوێستی و بێدەنگیی هەڵبژارد لە ئاست جەنگی دژ بە كوردانی رۆژئاوا؟ ئەو كوردانەی‌ كە وەكو قەڵغان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابووریی و سیاسی و نەتەوەییەكانی ئەمریكا بەكارهاتن؟.
ئەوە كورد بوو كە بەردەوامییان بە وجودی ئەمریكا لەسوریا دا، كە ئەوانیش خۆیان لە یەپەگەو یەپەژەو هەسەدەدا دەبیننەوە. بێگومان، سەرانی ئەمریكا رێگرو هۆكارو بیانووی رازییكەریان هەیە بۆ بێهەڵوێستی و بێدەگییان لە ئاست رووداوەكاندا لەعەفرین كە چەند رەهەندێكیان هەیەو لێرەدا بە كورتی ئاماژە بە هەندێكیان دەكەین:
یەكەم: دامەزراوەی سەربازیی ناتۆ:
توركیا هەر لەدوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە ئەندامێكی گرنگی ئەم رێكخراوەیەو دووەمین گەورەترین سوپای رێكخراوە كە بەراورد بە ئەندامەكانی تر كە زۆرینەی وڵاتان و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش دەگرێتەوە، پێكدەهێنێت. لە پرەنسیپێكی ناتۆدا هاتووە كە هێرش بۆسەر وڵاتێكی ئەندام لە ناتۆ، هێرشە بۆ سەر تەواوی وڵاتانی تری ئەندامی ناتۆ و تەنانەت ئەگەر پێویست بەیارمەتیی سەربازی وڵاتانی تری ئەندام لە ناتۆ بكات، ئەوا نابێت وڵاتان درێغی بكەن لە هاریكاریكردن.
راستەیەكی حاشا هەڵنەگرە كە ئەگەر ئەمریكا رێگریی یاسایی و سیاسی نەبووایە، ئەوا درێغی نەدەكرد لەهاوكاریكردنی هێزە كوردییەكان، چونكە ئەوە هێزە كوردییەكانن كە هاوسەنگیی هێزی –balance of power- ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەپارێزن، بۆیەشە لەشكركیشێ دژبە كوردی توركیا ناڕاستەوخۆ هێرشە بۆسەر ئەمریكاو بەرژەوەندییەكانی، بەڵام هەر جۆرە وەڵامدانەوەیەكی سەربازیی دژی توركیا، پێچەوانەی پرەنسیپەكانی NATO یە كە ئەمریكا ملیۆنان دۆلاری لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە لە ماوەی جەنگی سارددا لەو رێكخراوەدا سەرف كردووە.
پابەند بەیاسای نێودەوڵەتی ‌و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا، گونجاوترین هەڵوێست كە ئێستا ئەمریكا هەیبێت بریتییە لە دژایەتیكردنی هێرشەكانی توركیاو پێكهێنانی بەرەیەكی دژبە هێرشەكانی ئەو وڵاتە، بەڵام وەكو دیارە كە ناتۆو پێكهاتەو پرەنسیپەكانی ئەم رێكخراوە سنوور زەبەلاحە، رێگە نەك بە ئەمریكا، بەڵكو بە وڵاتانی دیكەی ئەوروپای ئەندام لە رێكخراوی ناتۆش نادات بەرپەرچی ئۆپەراسیۆنەكانی «چڵە زەیتوون»ی توركیا بدەنەوە. كاتێك هیسەر نۆیرت وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا دەڵێت: داوا لە توركیا دەكەین دان بەخۆیدا بگرێت و پێویستە توركیا هێرشەكانی سنوورداربكات، ناڕاستەوخۆ بە توركیا رادەگەیەنێت كە ناڕازین لەئاست ئەم ئۆپەراسیۆنانەدا.
بەڵام توركیا و رێبەرانی توركیا دەزانن چۆن یاریی بكەن و شیكارییان بۆ ئەم لەشكركێشیە كردووە. لەگەڵ ئەوەشدا مێژووی سیاسەتەكانی دەرەوەی ئەمریكاو بەرژەوەندییەكان ناكرێ و نابێت رێگە بدەن توركیا ملهوڕانەو بێ هیچ سنوورێك بەردەوامبێت لەو قەتڵ و عامەی كە ئێستا لەعەفرین دەیكات. بۆیەش برێت مەكگۆرك و راوێژكارانی سەربازیی ئەمریكا سەردانی رۆژئاوای كوردستانیان كرد بۆ بەوردیی چاودێریی بارودۆخەكەو تائێستاشی لەگەڵدا بێت ئەمریكا بەردەوامە لە پێدانی چەك بە هێزە كوردییەكانی رۆژئاوا.
دووەم: توركیا وڵاتێكە خاوەن جوگرافیایەكی ستراتیژییە، ئەم وڵاتە وەكو پردێكی ئابووریی و سەربازی وایە لە نێوان خۆرهەڵات -خۆرهەڵاتی ناوەڕاست- و وڵاتانی خۆرئاوا یان وڵاتە ئەوروپیەكان. پاراستی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا هەمیشە وای خواستووە كە ئەمریكا چاو لەهەندێك سیاسەت بپۆشێت كە توركیا فاشیست ئاسا سەركردایەتییان دەكات. ئەمە لەماوەی جەنگی ساردی 45 ساڵەی نێوان ئەمریكاو یەكێتی سۆڤیەتدا رەنگیدایەوە كە ئەمریكا هاوكاریی دارایی دەیان وڵاتی وەكو توركیای كرد كە ئامانجیش تیایدا پاراستنی ئەم وڵاتانە بوو لە هەژموونی یەكێتیی سۆڤێتی پێشوو.
ماوەتەوە بڵێین، نازانین ئەم شەڕە تا چەند دەخایەنێت و تا چ راددەیەك بەرخۆدانی رۆژئاڤا بەردەوام دەبێت و بەرگریی دەكەن لە عەفرین ‌و ئەو ئەزموونەی كە بە خوێن پێكیانهێناوە، بەڵام رای جیاوازیش لەسەر جەنگەكە هەیە. ئەمڕۆ چاودێرێكی سیاسی روسی رایگەیاندووە: توركیا خوێندنەوەی هەڵەی بۆ هێزی سەربازیی هەسەدە كردبوو، ئەوە كە توركیا ناتوانێت بگاتە ئامانجەكەی كە كۆنترۆڵكردنی عەفرینە، كە ئەویش بە خاپووركردنی ئەم نیشتمانەیە بپێكێ، ئەمە جگە لەوەی هەمان چاودێر پێیوایە كە سەربازانی توركیا مەشقیان پێنەكراوە. لەلایەكی تریشەوە، وا دوو هەفتە تێپەڕێووە بەسەر دەستپێكی لەشكركێشی توركیا، بەڵام سەرچاوەكان ئاماژە بە پێشرەوییەكی ئەوتۆی سوپای توركیا نادەن. توركیا دڵنیایە لەسەركەوتنی ئۆپەراسینۆكەی لە كۆنترۆڵ كردنی عەفرین و مەنبەج، بەڵام بێگومان كۆڵنەدان و یەكگرتوویی و تێكۆشانی هێزە كوردییەكان و ئیرادەو باوەڕی ئەوان هاوكێشەكە تەواو پێچەوانە دەكاتەوەو توركیا تەنها باوەش بۆ شكست دەكاتەوە.
نابێت لە رۆڵی ئەمریكاش لەپاڵ ئازایەتیی ‌هاونیشتیمانیان لە رۆژئاڤا كەم بكرێتەوە، چونكە شكستی هێزە كوردییەكان واتە لەناوچوونی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكاو دروستكردنی بۆشیایی هێز-power vacuum- كە ئەمریكا هەوڵی پڕكردنەوەی داوەو تائێستاش لەسایەی هێزە كوردییەكاندا ئەم پڕكردنەوەی بۆشاییەی بۆ چۆتەسەر.
*خوێندكاری ماستەر لە سیاسەتی نێودەوڵەتی

 577 جار بینراوە