سەرەکی » وتار » ئەكرەم میهرداد » زانكۆ لە نێوان فەلسەفە و ئەخلاقدا

زانكۆ لە نێوان فەلسەفە و ئەخلاقدا

2-2 کۆتایی

دەبێت چۆن رێزی جیاوازیی بگرن؟
زانكۆ سەرەڕای ئەوەی نیهادێكە بۆ گفتوگۆ و رێكەوتنی ئەخلاقی و شارستانی، لەوەش گرنگتر ئەوەیە كە بە هۆی زانكۆوە، پەروەردەی هێز و توانای دادوەری هاووڵاتیانی خوێندكار، ئەخلاقی مەدەنی لە زانكۆدا بەرهەم دێنێ و گەشەی پێدەدا، ئەم هێزی دادوەرییە توانایەكی باڵای بیركردنەوەو دادوەرییەكی رەخنەیی وەهایە كە خاوەنی ماهیەتی فەلسەفییە، لەم زەمینەیەدا زانكۆ و فەلسەفەی زانكۆیی دەگاتە باڵاترین پلەی تێگەیشتن و بەهای ئەخلاقی، زانكۆ بەم هۆكارەوە یان لەم زەمینەیەدا (واتە فەلسەفەیە دادوەری ئەخلاقی) دەگاتە ناو سنوورەكانی مەدەنیەتی نوێ یان مۆدێرن كە لەوێدا تاكەكان ئەخلاقی هاووڵاتییبوون فێردەبن و پەی بەو پرسە دەبەن كە چۆن دەبێت رێزی جیاوازی بگرن، ئەم جیاوازییانە بەوە دەستپێدەكەن كە كەسانی زانكۆیی دەتوانن لەبوونی كەسانی جۆراو جۆر و بیروڕای جیاوازو كۆلێژو پسپۆڕی جۆراو جۆردا هەست بەو فرەیی و جیاوازییانە بكەن و لە ژیانی رۆژانە و بیركردنەوەی خۆیاندا باشتر بیانناسن.

بەمشێوەیە وشەی زانكۆو University دەبێتە مانایەك بۆ رەوش و هەلومەرجی رەسەن بۆ پلورالییزم و كۆدەنگیی و كۆناسیی، بەشێوەیەكی جوانتر دەبێت ئەوە بڵێین كە زانكۆ سەرەڕای ئەوەی كە هەمووان تیایدا یەك ئامانجیان هەیە (ئامانجی فێربوونی فەرهەنگ و زانست و لەوانیش گرنگتر بەشداربوون لەكایەی كۆمەڵایەتی) لەهەمانكاتیشدا فەزایەكە مامۆستایان و خوێندكاران فێر دەكات كە بەشێوازی جۆراو جۆر بیربكەنەوە.

بەمجۆرە زانكۆ دەبێتە دەزگای بەرهەمهێنانی ئەندێشە و بێ فراوانكردن و گەشەی دیدگای فەلەسەفی پلورالیستی، زانكۆ لەناو خەڵكدا، گەشە و فراوانبوونی ئەندێشەی دیموكراسی دەبێتە كارێكی مەحاڵ.

فەلسەفە و زانکۆ
فەلسەفە یان فێربوونی فەلسەفە واتە گەڕان بە دوای راستییەكاندا و راستیش هەمیشە ئاسۆی ئایندەیە، بێگومان كەسانێك هەن كە ئومێدەوار نین بە حەقیقەتی ئاسۆی ئایندە، بەڵام ئەگەر زانكۆ یان بیركردنەوەی فەلسەفی و دەربارەی زانكۆ وەها بێت، ئیدی نیهادێك كە زانكۆیە بوونی نامێنێ بۆ بیركردنەوەی ئایندە، تا ئەوكاتەی كە ئەندێشەی فەلسەفی، واتا شەوق و خۆشی بۆ پرسیار بوونی هەبێت، چەمكی راستینەی زانكۆ بوونی دەبێت، چونكە زانكۆ جێگای بەدەستهێنانی پرسی رەخنەیی و گواستنەوەیانە بۆ ناو خەڵك هەركاتێك رەخنەو پرسیار هەبێت سەخت ئەندێشی و جەزمگەرایی شكست دەخۆن، ئەو كاتەی كە زانكۆ دەبێت بە دەزگایەكی ئایدۆلۆژی، تەواوی جەوهەری فەلسەفی (بەو مانایەی كەباسمان كرد) خۆی لە دەستدەدات، ئاوابوونی مانای فەلسەفی و ئەخلاقی زانكۆ دەبێتە سەرەتای لەناوچوون و دیارنەمانی هەڵوێستی گشتیی و ئەخلاق و پەیڕەوی مەدەنی.

لە وڵاتانی شارستانی و پێشكەوتوودا كە كاروباری كۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای لۆجیك و عەقڵانیەت پێش دەكەوێ، زانكۆ لانە و نیهادی بەرەو پێشەوەبردنی عەقڵ و بەرهەمهێنانی نوخبەكانە، ئەگەر نەزانی، بێ عەقڵی و لۆمپەنیزم دەسەڵات بەسەر ئەم دەزگایەدا بكات، سەرەنجام تەنها زانكۆ نابێت كە لە ئامانجی فەلسەفی خۆی دوور دەكەوێتەوە، بەڵكو تەواوی كۆمەڵگە بەرەو درۆ و ونبوون و فەسادی ئەندێشە رێگە دەگرێت، لەوانەیە هەر بەو بۆنەیەوە بتوانین بڵێین كە ئاستەنگ و قەیرانی زانكۆ دەبێت بە قەیرانی گشتیی هەموو كۆمەڵگە، ئەگەر ئەوە بزانین كە چەمك و نەخشی زانكۆ زانینی كۆ و گشتییە، سەرەنجام قەیرانی ئەم نیهادە پێش هەموو شتێك دەبێتە قەیرانی فەلسەفی (نەك سیاسی) هەروەكو دەزانین قەیرانی فەلسەفیش دەبێتە قەیرانی تەواوی بیركردنەوە دەربارەی حەقیقەت و ئازادی و ئایندە، چارەسەری قەیرانی زانكۆ خستنەڕووی پرسەكانی فەلسەفەیە، نەك فۆتۆكۆپی سیاسی و ئایدۆلۆژی، واتا كردنی زانكۆ بە جێگەی بەرژەوەندی سیاسی و ئایدۆلۆژی دەسەڵات، ئایین یان هەر لایەنێكی دیكەی سیاسی.

ناوەڕۆكی زانكۆ
زانكۆ دەبێت شایستەی ئەندێشەی فەلسەفی بێت، واتە دەبێت فەلسەفە و بیركردنەوەی فەلسەفی بەدەست بێنێ و باشترین بەڵگە و هۆكاریش بۆ ئەم مەبەستە پرسیارو زانینە دەربارەی ناوەڕۆكی زانكۆ، بێگومان ئەكادیمیزمی وشك و بێ ناوەڕۆك خوێندكاران فێری بیركردنەوەو پرسیاركردن ناكات، هەربۆیە پرسیاری فەلسەفی زانكۆ پێویستی بەكار و هەوڵدانە لەناو خودی پرۆسەی فێركردن و فەرهەنگ، ئێستا مەبەست و پرسی سەرەكی ئەوەی كە چۆن دەتوانین لە زانكۆدا پرسەكانی فەلسەفی بخەینەڕوو، لەوەش گرنگتر ئەوەی چۆن بتوانین لەرێگەی فەلسەفەوە مەسەلەی ماهیەتی زانكۆ بخەینەبەر باس و لێكۆڵینەوە؟

گومانی تێدا نییە كە ئەرك و كاری فەلسەفی، ئەخلاقی و مەدەنی فەیلەسوفان پرسیاركردنە، ئەم پرسانەش بەشێوەیەكی فرەیی و پلورالیستی ئەنجامی دەبێ، چونكە فەلسەفە زەوی پڕ بەرهەمی پلورالیزمەو تایبەتمەندی گوتاری فەلسەفی لەوەدایە كە كەمایەسی بۆ هیچ وتارێكی خاوەن دیدگا و مەبەست دانەنێت، لەبەرئەوەی هەموویان لە گەڕان بەدوای راستی و گشتیی مەبەست دانەنێت، لەبەرئەوەی هەموویان لە گەڕان بەدوای راستی و گشتیی بووندان و تەواوی وتارە كۆمەڵایەتییەكان دەخەنە بەرامبەر پرسیار، بەمشێوەیە فەلسەفە لەگەڵ وتارەكانی دیكەدا بەراورد ناكرێت، چونكە فەلسەفە ئەو وتارەیە كە هەمیشە فراوانتر لە خۆی دەبینێت و دەڕوات، فەلسەفە بە مانای بیركردنەوە دەربارەی بەرامبەرو بیركردنەوە لەپێناوی (ئەوانی دی)و فەیلەسوفان ئەندێشمەندانی ئەوانی دین بۆ جیهانی ئێمە.

بیركردنەوە لە بەرامبەر و ئەوانی دیكە، بە مانای پەیداكردنی جووڵانەوە لە بوونناسی بوونەكانداو هەندێك كاتیش ئەم جوڵانەوەیە دەبێتە هۆی قەیران لە چەمك و پێوەرەكاندا، بەدیهاتنی قەیران مانای نیگاو لێكۆڵینەوەی رەخنەیی چەمك، واژە، دیدگاو نیهادە جێگرەكانە كە بوون بە بەشێك لە دەروونی كۆن و بێسوود، هەروەها باسكردن لە قەیران واتە رووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاستەنگانەی كە جیهان لە بەرامبەر فەلسەفەدا دایان دەنێ، سەرەنجام پەیدابوونی قەیران یان ناسینی قەیران بۆ خۆی جۆرێكە لە چارەسەری قەیران و فەلسەفە بە لەناوبردنی سەخت ئەندێشی و جەزمگەرایی، ئەندێشە و مێژووی بیكردنەوە دەپارێزێ و گەشەی پێدەدا.

پەیڕەوی فەلسەفیی ئەخلاقیی
باشترین پێوەری ئەم كارەش پەیڕەوی فەلسەفی و ئەخلاقییە بۆ ئاسۆكانی حەقیقەت.

فەیلەسوف فراوانتر لە تەواوی ئایدۆلۆژیاكان و لەودیوی ئەندێشەی جەزمەوە بیركردنەوەو كار بەڕێدەخات، هەروەكو (مۆریس مارلۆ پۆنتی) فەیلەسوفی فەرەنسی سەدەی بیستەم دەڵێت: (فەیلەسوف كەسێكە كە هەمیشە بێدارەو دەدوێ)و سەرەنجام فەلسەفە هۆشیاری و بێدارییە كە مرۆڤ یان تاك لەبچووكێتی دەرباز دەكات و رێگر دەبێت لە دەسەڵاتی درۆ بەسەر راستی و بێهودەیی لە نەوتنی راستی بەفەرامۆشی دەسپێرێ، فەلسەفە بۆ زانكۆ یان لە زانكۆدا لەبەرئەوەی كە خاوەنی دیدگا و جیهان بینی فرەو فراوانترە لە سیاسەت و ئایدۆلۆژیا و بەرژەوەندی هەربۆیە لە جیاتی خامۆشكردنی دەنگی نەیارو جیاواز، دەبێتە هاوڕێی ئەوان، ئەم كارەش پێویستی بەپەڕینەوەیە بۆ ئاستێكی دیكەی بەرپرسیاری كۆمەڵایەتی كەتیایدا ئێمە پەی دەیەن بەبەها بونیادی و مرۆڤایەتییەكانی دنیای گشتیی.
ئاگایی و هۆشیاری لەم دیگا و بەها گشتیی و بونیادییانە ئەو ئەزموونە فەلسەفییەیە كە كۆمەك دەكات بە پەروەردەی گفتوگۆی ئەخلاقی و فەرهەنگی، تەوەری سەرەكی ئەم گفتوگۆیەش بابەتی (بەرپرسیاری)یە كە لەناوماندا خود و بكەرانی ئەخلاقی بەرهەم دێنێ و وامان لێدەكات كە لە بەرامبەر دژی بیركردنەوە، داكۆكی لە ئەندێشەو بیركردنەوە بكەین، ئەگەر زانكۆ لە هەردوو ئاستی تەمەن و خودەوە كەسانی بچووك گەورەتر دەكات، لەبەرئەوە دەتوانین لەگەڵ (كانت) هاودەنگ بین و بڵێین كەئایدیای زانكۆ هاورێگە دەبێت لەگەڵ ئامانجی (ئۆتۆنۆمی)و سەربەخۆیی تاك و ئەندێشە.

زانكۆ لای كانت
ئەو زانكۆیەی كە كانت لە نامەی خۆی بە ناوی (ململانێی كۆلێژەكان)دا لە مێشكی خۆیدا وێناوی كردبوو، زانكۆی عەقڵە، واتا نیهادێكە كە ناسێنەری ژیانی عەقڵانییە و سوودی گشتیی لە عەقڵ دەكاتە بەرنامەی خۆی.

یان بەشێوەیەكی دیكە زانكۆی كانتی ئەو نیهادەیە كە تیایدا عەقڵ توانایە بەشێوەیەكی خودموختار یان (سەربەخۆ) هەلومەرجی كاركردنی خۆی لە پێناوی خۆیدا دیاری بكات، بەم پێیە جەوهەری فەلسەفی زانكۆ بە مانای رەوایی دانە بە یاسای عەقڵ لە سنوورەكانی زانكۆدا، لەبەرئەوەی كە فەلسەفە جوڵانەوەی دەروونی هۆشیارییە بۆ ناسینی جیهان، بەوپێیە زانكۆ فەزای فێربوونی ئەزموونییە بۆ ئەم بەئاگابوونە، لە زانكۆدا تاكەكان بەهۆی ناسین و كەشفكردنی خودو زەینەوە دەستیان دەگات بەكرانەوەو جوانبوونی تاكێتی خۆیانن خونچەكانی ژیان و خودو بیرەكان لەبەهاردا دەپشكون، ئەمەش كاتێك روودەدات كە تاك لە تەمەن و لە هۆشیاریدا بگاتە ئاستی گەورەبوون، واتە ئاستێك كە هێزی دادوەری یان هەروەكو دەڵێن حوكمدان، بگاتە ئاستی پرسیاركردن و چنینەوەی وەڵامەكان بۆ ژیان و دنیایەكی رۆشنترو زاناتر.

زانکۆی لای ڤیتگنشتاین
بەبڕوای ڤیتگنشتاین: (فەلسەفە، خەباتە لە دژی سیحر و جادووی سستكردن و نەمانی هۆش و عەقڵ) پرسیاری فەلسەفە لە زانكۆ و بۆ زانكۆ حەقیقەتناسی و ئازادی خوازی بەرهەم دێنێ و تاك دەكاتە خاوەنی دادوەری بەرپرسیاری دەربارەی كۆمەڵگە، بەمشێوەیە زانكۆ كاتێك دەبێتە نیهادێكی گەشاوەو زیندوو كە لە رەوتی ژیانی ئەندێشەدا خاوەنی جوڵانەوەو گەشەی دەروونی و دەرەكی بێت و زەینی نێوان خودو هۆشەكان بەرەو ئازادی و یەكسانی بەرێت.

سەرئەنجام
سەرەنجام دەتوانین بڵێین كە زانكۆ هەلومەرجی چالاكی و هەوڵەكانە بەرەو فێربوونی فەرهەنگ و فەلسەفە و ئەخلاقی بەرپرسیاری لە هەموو ئاستەكاتی تاك و كۆمەڵگە و جیهان، لێرەشەوە دووركەوتنەوە لە بیركردنەوەی سادەو رۆژانەی رووكەش و رووكردنە گەشەی ئەخلاقی مەدەنی و بە مەبەستكردنی وتاری فەلسەفی و ئامانجدار لەو زەمینانەی كە باسكران ئەگەرچی زانكۆ لەوانەیە هەلی ئەوەمان نەداتێ كەباشتر بین لەسەردەمی خۆمان، بەڵام بێگومان بەڵگەی ئەوەمان دەداتێ كە بە باشترین شێوە فەرزەندی سەردەمی خۆمان و ببینە خاوەنی تاكێكی خۆمان، بیركردنەوەی فەلسەفی و ئەخلاقی بەرپرسیاری.

سەرچاوە:
-رامین جهانبەگلو، بین گذشتە و آیندە، نشرنی، چاپ اول، تهران 1384، ل ل 45-54

                         کانت

              ڤیتگنشتاین

 483 جار بینراوە