سەرەکی » ئەدەب و هونەر » گوڵی ته‌ره‌قی: حه‌ز ده‌كه‌م خوێنه‌ر چیرۆكه‌كه‌م به‌ جیا له‌ خۆم بخوێنێته‌وه‌

گوڵی ته‌ره‌قی: حه‌ز ده‌كه‌م خوێنه‌ر چیرۆكه‌كه‌م به‌ جیا له‌ خۆم بخوێنێته‌وه‌

تازه‌ترین كتێبی گوڵی ته‌ره‌قی كۆمه‌ڵه‌چیرۆكێكه‌ به‌ ناوی (دیوهای خوش پوش-دێوه‌ رێكپۆشه‌كان) كه‌ شه‌ش كورته‌چیرۆكی له‌ خۆگرتووه‌. تایبه‌تمه‌ندیی و په‌یامه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی چیرۆكنووسینی گوڵی ته‌ره‌قی له‌ چیرۆكه‌كانی ئه‌م كتێبه‌شدا به‌دیده‌كرێت. به‌لای زۆربه‌ی كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌م چیرۆكانه‌وه‌، شادیی و به‌خته‌وه‌ریی له‌ جێگایه‌كی رابردوویاندا خه‌وتووه‌ كه‌ ئیتر وا دێته‌به‌رچاو قابیلی به‌ده‌ستهێنان نییه‌. سه‌فه‌ر و كۆچیش بابه‌تێكی تره‌ كه‌ له‌ هه‌ندێ له‌ چیرۆكه‌كانی ئه‌م كتێبه‌دا به‌دیده‌كرێت. بۆ نموونه‌ له‌ چیرۆكی «زندگی دیگران- ژیانی كه‌سانی دیكه‌«دا رووبه‌ڕووی چه‌ند كاره‌كته‌رێك ده‌بینه‌وه‌ هه‌موویان ده‌یانه‌وێ له‌و شوێنه‌ بڕۆن كه‌ تیایدا ده‌ژین. سه‌فه‌ر به‌لای كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌م چیرۆكه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر به‌شێكه‌ له‌ ژیانیان به‌ڵكو پێداویستی ژیانیانه‌ و ده‌ڵێی چاره‌نووسیان به‌ سه‌فه‌ره‌وه‌ گرێداوه‌.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ به‌لای كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌م چیرۆكه‌وه‌ نووسین رێگایه‌كه‌ بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ قه‌یرانی ئێستای ژیان و به‌ ده‌ربڕینێك چیرۆكنووسین رێگایه‌كه‌ بۆ به‌رگه‌گرتنی ژیانی واقیعی. ده‌توانین ته‌نزیش به‌ یه‌كێكی تر له‌ خاسیه‌ته‌ هاوبه‌شه‌كانی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌ بزانین. به‌ بۆنه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌چیرۆكی «دیوهای خوش پوش»ه‌وه‌ له‌گه‌ڵ گوڵی ته‌ره‌قی سه‌باره‌ت به‌ خاسیه‌تی چیرۆكه‌كانی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌ گفتوگۆمان كرد.

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

1-2

*تازه‌ترین كتێبی تۆ، «دیوهای خوش پوش»، شه‌ش كورته‌چیرۆكی له‌ خۆگرتووه‌، رازیت پێش ئه‌وه‌ی بێینه‌ سه‌ر چیرۆكه‌كانی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌، به‌ فۆرمی كورته‌چیرۆك ده‌ستپێبكه‌ین. ئایا قایلیت به‌وه‌ی به‌ درێژایی ساڵانی نووسینت زیاتر مه‌یلت به‌ لای كورته‌چیرۆكدا هه‌بووه‌ تا رۆمان؟ هه‌ندێك له‌ نووسه‌ران باوه‌ڕیان وایه‌ نووسینی كورته‌چیرۆك له‌ رۆمان قورس تره‌، تۆش له‌گه‌ڵ ئه‌م بۆچوونه‌دایت؟

نووسینی كورته‌چیرۆك، جه‌خت له‌سه‌ر نووسینی «كورته‌چیرۆكی باش» ده‌كه‌مه‌وه‌، ئه‌مه‌ ئیشێكی قورسه‌. من خۆم به‌ نووسینی كورته‌چیرۆك ده‌ستم به‌ نووسین كرد و نوێترین كتێبیشم كۆمه‌ڵێ كورته‌چیرۆكه‌. كاتی كورت و شوێنی دیاریكراوم پێخۆشه‌. جێگای زۆربڵێی و درێژدادڕیی تێدا نابێته‌وه‌. راسته‌وخۆ و كورت و پوخته‌، په‌رش و بڵاونییه‌. قووڵه‌. بۆ نموونه‌ كورته‌چیرۆكێكم هه‌یه‌ به‌ ناوی «بزرگ بانوی روحی من-خاتوونی گه‌وره‌ی رۆحی من». كورتترین كورته‌چیرۆكی منه‌. له‌ناوه‌وه‌ فراوانه‌. به‌سه‌رهاته‌كه‌ی له‌ رۆژێك و له‌ جێگایه‌كدا فۆرمه‌ڵه‌ ده‌بێت. گێڕه‌ره‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌ش یه‌ك كه‌سه‌. به‌سه‌رهاتی گه‌یشتنه‌ به‌ باخێكی سه‌وز له‌ ناوجه‌رگه‌ی بیاباندا. ته‌ماشاخانه‌یه‌كی سپی و چۆڵ و مه‌له‌كوتییه‌. له‌ ده‌ره‌وه‌ی باخه‌كه‌ هه‌راو هوریا و قه‌ره‌باڵغییه‌. ناكۆكییه‌ له‌ نێوان واقیعێكی تیژتێپه‌ڕ و حه‌قیقه‌تێكی پایه‌داردا. چیرۆكێكی فه‌لسه‌فییه‌ و به‌ زمانێكی شاعیرانه‌ نووسراوه‌. ده‌بوو له‌ قاڵبی كورته‌چیرۆكێكدا بنووسرێت. هه‌روه‌ها چیرۆكی «درخت گلابی-دارهه‌رمێ» هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ كورته‌چیرۆكی «بزرگ بانوی روحی من» درێژتره‌. ئه‌م چیرۆكه‌ش له‌ یه‌ك رۆژدا رووده‌دات، له‌ حاڵی حازردا. زه‌مه‌نی رابردوو له‌ناو یاده‌وه‌رییه‌كانی گێڕه‌ره‌وه‌دایه‌. ئه‌م دوو چیرۆكه‌ هه‌ردووكیان مانایه‌كی ناوه‌كیان هه‌یه‌ و پێویستیان به‌ زمانێكی ره‌مزییه‌. نه‌ده‌كرا به‌ زمانی راپۆرت بیاننووسم، یانی زمانی رۆمان. رۆژێك یه‌كێك له‌ خوێنه‌رانی كتێبه‌كانم وتی زۆر له‌ كورته‌چیرۆكه‌كانی تۆ ده‌كرا بكرێن به‌ رۆمان. حه‌یف كه‌ وات لێنه‌كردوون. له‌وانه‌یه‌. نازانم. هه‌رچی هه‌یه‌ بژارده‌ی من بۆ نووسینی زۆربه‌ی چیرۆكه‌كانم كورت بووه‌. كاتێ وه‌رگێڕانی رۆمانی «خواب زمستانی-سووڕی متبوون»ی به‌نده‌ بۆ چاپ په‌سه‌ند كرا، (دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی كردوویه‌تی به‌ كوردی به‌ناوی زستانه‌خه‌ون) ناشره‌كه‌ی وه‌كو رۆمانی مۆدێرن ناساندی. رۆمانێكه‌ به‌ ده‌ به‌شی سه‌ربه‌خۆ نووسراوه‌. «رووداوی» رۆمانه‌كه‌ وه‌كو رووداوی رۆمانی كلاسیكی وایه‌. له‌ كاتێكی درێژدا فۆرمه‌ڵه‌ ده‌بێت و ده‌ كاره‌كته‌ری تێدایه‌. سه‌ره‌تا نووسینی به‌لامه‌وه‌ ئاسان بوو. وه‌ك ئه‌وه‌ی پێشان له‌ مێشكمدا نووسرا بێت، به‌ڵام كاتێ هاته‌سه‌ر كاغه‌ز و له‌ قاڵبی وشه‌دا گوزارشتی لێكرا، تێگه‌یشتم مه‌سه‌له‌كه‌ به‌و ئاسانییه‌ نییه‌. پێویستی به‌ پاكنووسكردن هه‌بوو جارێك و پێنج جار و ده‌ جاریش نا. زیاتر و زیاتر و زیاتریش. «بازگشت-گه‌ڕانه‌وه‌« رۆمانی دواتری منه‌. ئه‌م رۆمانه‌ زۆر ئاسانتر بوو، ئازاری نه‌دام. به‌ تایبه‌تی كه‌ باش به‌سه‌رهاته‌كه‌یم ده‌زانی. ئه‌م رۆمانه‌ زۆر لایه‌نی ژیاننامه‌ی تێدایه‌. ژیاننامه‌ی خۆم بوو له‌ پاریس و تاران. دوو دنیا، نیشتمان و غوربه‌ت له‌ ته‌نیشت یه‌كه‌وه‌ دانرابوون، به‌ڵام گێڕانه‌وه‌كه‌ ته‌نیا به‌ من كۆتایی نه‌ده‌هات و چیرۆكی ئه‌و مرۆڤانه‌ بوو كه‌ له‌و زه‌مانه‌دا ده‌یانه‌ویست له‌ ئێران ده‌ربچن و چیرۆكی ئه‌وانه‌ش بوون كه‌ هاتبوونه‌ هه‌نده‌ران و به‌هۆی ئه‌و بێئومێدییه‌وه‌ كه‌ له‌ ئه‌زموونی غوربه‌ته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو ده‌یانه‌ویست بگه‌ڕێنه‌وه‌. ئه‌مه‌ چیرۆكی هاتوچۆ بوو. ئه‌وانه‌ی ده‌هاتنه‌وه‌ و ئه‌وانه‌ی ده‌ڕۆیشتن و ئه‌وانه‌ی ده‌مانه‌وه‌. من ئه‌مانه‌م ده‌ناسی و ئه‌زموونم هه‌بوو له‌گه‌ڵیاندا. هه‌ربۆیه‌ نووسینی به‌لامه‌وه‌ ئاسان بوو. له‌م رۆمانه‌دا وێڕای ئه‌و رووكه‌شه‌ی كه‌ ره‌گ و ریشه‌ی له‌ واقیعدا هه‌یه‌، پرسیارێكی وجودیانه‌ خه‌وتووه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان مانه‌وه‌ و رۆیشتندا بڕیارێك هه‌یه‌. ئه‌م بڕیاره‌، چاره‌نووسسازه‌ و ده‌بێته‌ هۆی گۆڕانكارییه‌كی گرنگ له‌ ژیان و تێكدانی و دووباره‌ دروستكردنه‌وه‌یدا و ئه‌مه‌ش ئیشێكی ئاسان نییه‌. زۆر له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی «خواب زمستانی» ئه‌وه‌یان پێباشه‌ بخه‌ون و جورئه‌تی گۆڕانكارییان نییه‌. له‌ ژیانی خۆیان ناڕازین، به‌ڵام توانای گۆڕانی ژیانیان نییه‌ و درێژه‌ به‌ هه‌مان ره‌وت ده‌ده‌ن. زۆربه‌ی مرۆڤه‌كان ئه‌وه‌یان پێباشه‌ له‌ گۆشه‌گیری بچووك و گه‌رم و نه‌رمی خۆیاندا بمێننه‌وه‌ و له‌ گۆڕان ده‌ترسن.

*له‌ هه‌ندێ له‌ چیرۆكه‌كانی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌دا ریتمی چیرۆك له‌ گێڕانه‌وه‌ی یاده‌وه‌ریی و له‌ رووداوێك ده‌چێت كه‌ هه‌ر به‌ڕاستی روویدابێت‌. به‌م پێیه‌ ئایا ده‌توانین بڵێین زۆربه‌ی ئه‌و رووداوانه‌ی له‌ چیرۆكه‌كانتدا گێڕاوتنه‌ته‌وه‌ رووداوی واقیعین و له‌ ئه‌زموونی تایبه‌تی خۆته‌وه‌ وه‌رگیراون؟

به‌ڕاستی من ده‌مه‌وێت گوڵی ته‌ره‌قی له‌ چیرۆكه‌كانمدا نه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا گه‌ڕان بۆ دۆزینه‌وه‌ی من له‌ناو چیرۆكه‌كانمدا وه‌كو گـــــــــــه‌ڕانه‌كانی لێكۆڵــــــــه‌ر (كۆله‌مبۆ)ی لێهاتووه‌. به‌م بۆنه‌یه‌وه‌ «له‌ یاوه‌ریی نووسین دووركه‌وتوومه‌ته‌وه‌ حه‌ز ده‌كه‌م چیرۆكه‌كانم به‌ جیا له‌خۆم بخوێنرێنه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ده‌ترسم چیرۆك به‌ كه‌سی یه‌كه‌م بنووسم، چونكه‌ كه‌سی یه‌كه‌م ده‌بێته‌ گوڵی ته‌ره‌قی، به‌ كه‌سی سێیه‌میش بینووسم ده‌بێته‌ ژیانی په‌نهانی گوڵی ته‌ره‌قی. حه‌ز ده‌كه‌م خوێنه‌ر چیرۆكه‌كه‌م به‌ جیا له‌ خۆم بخوێنێته‌وه‌. بۆچی تۆ كاتێ كتێبی نووسه‌رێكی خۆرئاوایی ده‌خوێنیته‌وه‌ هه‌میشه‌ بیرده‌كه‌یته‌وه‌ نووسه‌ر له‌ كوێی رۆمانه‌كه‌دا خۆی حه‌شارداوه‌؟ نابۆكۆڤ له‌ كوێی رۆمانی لۆلیتادا دایه‌؟ من كاتێ رۆمانی نووسه‌رێكی خۆرئاوایی ده‌خوێنمه‌وه‌ به‌ دوای ئه‌وه‌دا ناگه‌ڕێم كه‌ خودی نووسه‌ر له‌ كوێی رۆمانه‌كه‌دا خۆی حه‌شارداوه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ گومان له‌وه‌دا نییه‌ هه‌ر شتێك كه‌ نووسه‌ر ده‌ینووسێت لایه‌نی شاراوه‌ی بیره‌وه‌ریی تیایه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بنووسێم به‌وه‌وه‌ بزانم نووسه‌ر له‌ كوێدایه‌ و لایه‌نی یاده‌وه‌ریی رۆمانه‌كه‌ بدۆزمه‌وه‌، ئیشێكه‌ به‌ڕای من به‌تاڵه‌. منیش له‌ هه‌ندێ له‌م چیرۆكانه‌دا ئاماده‌گیم هه‌یه‌ و له‌ هه‌ندێ شوێنی تردا ئاماده‌گیم زۆر روونه‌، به‌ڵام هه‌موو چیرۆكه‌كان بۆ ئه‌زموونی تایبه‌تی من ناگه‌ڕێنه‌وه‌. له‌ زۆر له‌ چیرۆكه‌كانمدا به‌ خۆم ده‌ستپێده‌كه‌م وه‌كو چیرۆكی (ملاقات با شاعر-دیدار له‌گه‌ڵ شاعیردا) كه‌ نیوه‌ی رووداوه‌كانی واقیعییه‌ و به‌ڕاستی من وه‌كو گوڵی ته‌ره‌قی نووسه‌ر، له‌ نیوه‌ی یه‌كه‌می چیرۆكه‌كه‌دا هه‌م. به‌ڵام نیوه‌ی دووه‌م وانییه‌ و له‌ چیرۆكه‌كه‌دا نیم. ئه‌دۆنیس یان شاعیری خه‌یاڵی ئه‌م چیرۆكه‌، زاده‌ی خه‌یاڵی خۆمه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ كاره‌كته‌رێكی وا له‌ واقیعشیدا هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و ده‌بێته‌ پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كه‌ و چیرۆكه‌كه‌ گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهات و ئازار و خواسته‌كانی ئه‌و و به‌شێوه‌یه‌كی گشتی دنیای ئه‌وه‌ و چیتر منی تیا نیم.

هه‌رچه‌نده‌ له‌ چیرۆكه‌كانمدا له‌ خۆم دوور ده‌كه‌ومه‌وه‌ به‌ شێوازی كه‌سی سێیه‌م ده‌نووسم، دیسان ده‌بینم خوێنه‌ر یان كه‌سێك كه‌ ده‌یه‌وێت ره‌خنه‌یه‌ك له‌سه‌ر چیرۆكه‌كانم بنووسێت به‌ دوای دۆزینه‌وه‌ی شوێنپێیه‌كی منه‌وه‌یه‌. هه‌روه‌كو وتم ره‌نگه‌ بچمه‌ ناو چیرۆكه‌كانمه‌وه‌، به‌ڵام پاشان ده‌چمه‌ لاوه‌ و هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌ چیرۆكه‌كه‌دا ون بم. یان بۆ نموونه‌ چیرۆكی «ببر مازندران-پڵنگی مازنده‌ران» چیرۆكێكی واقیعییه‌، به‌ڵام ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی واقیعییه‌ گرنگ نییه‌. ئه‌گه‌ر ته‌نیا گێڕانه‌وه‌یه‌كی واقیعی بوایه‌ ده‌بوو به‌ راپۆرت یان هه‌واڵی رۆژنامه‌ یان گۆڤار. به‌ڵام له‌ پشت به‌سه‌رهاتی چیرۆكی «ببر مازندران «ه‌وه‌ چیرۆكێكی تر هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت بیدۆزینه‌وه‌، ئه‌ویش به‌سه‌رهاتی پڵنگێكه‌ كه‌ زۆر ترسنۆكه‌ و خۆی ده‌خاته‌ قاڵبی پڵنگێكه‌وه‌ كه‌ دز لێی ده‌ترسێت. به‌ڵام له‌ ناخه‌وه‌ پڵنگێكی ترسنۆكه‌ له‌ سێبه‌ری خۆشی ده‌ترسێت. راسته‌ من به‌سه‌رهاته‌ واقیعییه‌كانی ئه‌م چیرۆكه‌م دیوه‌ به‌ڵام «پڵنگی مازنده‌ران» پێش من كه‌وت و چیرۆكی خۆی دروستكرد. چیرۆكه‌كه‌ په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ و چیرۆكی من نییه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م چیرۆكه‌ ته‌نزئامێزه‌ و گومان له‌وه‌دا نییه‌. به‌ڵام تراجیدیایه‌كی سه‌یر له‌ پشت ساته‌ فه‌نتازی و ته‌نزئامێزه‌كانییه‌وه‌ خۆی حه‌شار داوه‌، من حه‌زده‌كه‌م خوێنه‌ر سه‌یری بكات نه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ رووكه‌شی ته‌نزئامێزی و لایه‌نه‌ فه‌نتازییه‌كه‌ی فریو بخوات و به‌وه‌ دڵخۆش بێت.

تراجیدیای «ببر مازندران» له‌ڕاستیدا تراجیدیای مرۆڤێكی ته‌نیا و نه‌خۆشه‌ له‌گه‌ڵ دنیایه‌ك ئاره‌زووی ناكامدا. پاڵه‌وانی ئه‌م چیرۆكه‌، من نیم به‌ڵكو پیاوێكه‌ له‌ پشت ده‌مامكێكی كاغه‌زییه‌وه‌ خۆی حه‌شار داوه‌. پڵنگێكی به‌تاڵ و پووته‌ وه‌كو زۆر له‌و مرۆڤانه‌ی كه‌ به‌ په‌له‌پیتكه‌یه‌ك ده‌مامكی روخساریان لاده‌چێت. حیكایه‌تی ئه‌م چیرۆكه‌ حیكایه‌تی حه‌قیقه‌تی واقیعی مرۆڤه‌كانه‌ كه‌ له‌ ژێر دنیایه‌ك ده‌مامكدا منی راسته‌قینه‌ی خۆیان حه‌شار داوه‌. ئێستا وه‌ره‌ با بچین به‌لای چیرۆكی «دیوهای خوش پوش»ه‌وه‌. له‌م چیرۆكه‌دا دێوێكی ترسناك ده‌بینین كه‌ به‌ رووكه‌ش دێوێكی رێكپۆش و فریوده‌ره‌ و كڵاو ده‌كاته‌ سه‌ری كوڕه‌ بچووكه‌كه‌ی چیرۆكه‌كه‌. باشه‌ ئه‌مه‌ش له‌ هه‌مان چیرۆكه‌ هه‌میشه‌ییه‌كانی منه‌: چیرۆكی مناڵیی خانمی نووسه‌ر، كاته‌كه‌ی جه‌ژنه‌ و چیرۆكێكی نوستالژیكه‌، چونكه‌ ئه‌م یاده‌وه‌رییه‌ له‌ زه‌مانی جه‌ژن و رۆژانی مناڵییه‌وه‌ له‌ بیره‌وه‌ریی مندا ماوه‌ و دڵم بۆ ئه‌و رۆژه‌ خۆشانه‌ ته‌نگ بووه‌. به‌ڵام ئامانجی من له‌ نووسینی ئه‌م چیرۆكه‌ به‌ڕاستی ده‌ربڕینی نۆسالژیكی ئه‌و رۆژانه‌ نییه‌، به‌ڵكو ئامانجم له‌م چیرۆكه‌ گێڕانه‌وه‌ی رووداوێكه‌ كه‌ روویداوه‌. ئه‌وه‌ی كچێكی بچووك به‌ خه‌یاڵی خۆی ده‌یه‌ویست جه‌نگی دێوه‌كان بكات، دێوه‌ رێكپۆشه‌كان. ئه‌و دێوه‌ی كڵاوی كردبووه‌ سه‌ری و پاره‌كانی دزیبوو، ئه‌م كچۆڵه‌یه‌ نه‌یده‌توانی ته‌حه‌مولی سته‌می دێوه‌ رێكپۆشه‌كه‌ بكات و له‌ دنیای مناڵی خۆیدا ده‌یوت ئه‌گه‌ر گه‌وره‌ بووم هه‌موو دێوه‌ رێكپۆش و جوان و خۆشخوانه‌كان ده‌هێنمه‌ سه‌رچۆك. به‌ڵام ساڵانێ دوای ئه‌وه‌ تێگه‌یشت ناتوانێ ئه‌وه‌ بكات. له‌ ژیانی داهاتوویدا، كاتێ ئیتر چووبووه‌ ته‌مه‌نه‌وه‌، په‌ی به‌و راستییه‌ برد كه‌ دێوی رێكپۆشی زۆر له‌ ده‌وروبه‌ری هه‌ن و هه‌رگیز ناتوانێت بیانهێنیته‌ سه‌رچۆك.

سه‌رچاوه‌: www.magiran.com

 187 جار بینراوە