سەرەکی » ئەدەب و هونەر » خوێندنه‌وه‌ی رۆمانی سپیكردنه‌وه‌ی خوێن

تارمایی باوك، گۆڕیچه‌ی شۆڕش

خوێندنه‌وه‌ی رۆمانی سپیكردنه‌وه‌ی خوێن

به‌ختیار حه‌مه‌سوور

خولانه‌وه‌ به‌ ده‌وری چه‌قدا
كاتێك باسی چه‌ق له‌ رۆماندا ده‌كه‌ین، رۆمانی كلاسیكمان بیر ده‌كه‌وێته‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌ومانایه‌ نا كه‌ چه‌ق له‌ رۆمانی نوێدا نه‌بێت، وه‌ك دواتر روون ده‌بێته‌وه‌. چه‌ق له‌ ئه‌ده‌بیاتی كلاسیكدا قورسایی زۆری هه‌یه‌ و هه‌موو تێما و ورده‌تێماكان به‌ده‌وریدا ده‌خولێنه‌وه‌. بۆ وێنه‌: رۆمانی «دۆنی ئارام»ی میخائیل شۆلۆخۆف بیر بێنه‌وه‌، كه‌ چه‌قه‌كه‌ی بنه‌ماڵه‌ی میلیخۆفه‌ و هه‌موو په‌لكوتان و دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ك، به‌ خزمه‌تی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌یه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و بنه‌ماڵه‌، بنه‌ماڵه‌ی میلیخۆف له‌و رۆمانه‌دا رۆڵی خاڵی داكوتان ده‌بینێت. چه‌ق له‌ رۆمانی مۆدێرن و پۆستمۆدێرندا له‌و تۆكمه‌ییه‌ ده‌ترازێ و جۆرێكی تر مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت. لای ئورهان پاموك، كه‌ له‌ كه‌لێن و قه‌ڵشتی نێوان سوننه‌ت و مۆدێرندا كار ده‌كات و باوه‌ڕی به‌ چه‌قه‌، ده‌بینین له‌ رۆمانی «من ناوم سووره‌«دا چه‌ق شه‌ق ده‌بێت بۆ چه‌ندین ورده‌چه‌قێك، له‌لایه‌ك باسكردنی نیگار و نیگاركێشیی ده‌ورانی عوسمانی و هه‌ڵدانه‌وه‌ی ئه‌و مێژووه‌ ده‌ور ده‌كرێته‌وه‌، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ به‌هانه‌ی كوشتنێك ده‌یه‌وێت ببێت به‌ چه‌ق، به‌ڵام ناتوانێت. لای نووسه‌رێكی پۆستمۆدێرنی وه‌ك ریچارد براوتیگان، له‌ هه‌ریه‌ك له‌ رۆمانه‌كانی «راوی ماسیی قزڵئاڵا له‌ ئه‌مه‌ریكا»، «له‌ شه‌كری شووتیدا» و «ژنێكی كڵۆڵ»دا چه‌ق به‌ ته‌واوی سڕاوه‌ته‌وه‌ و هه‌ر به‌شه‌ و لێكجوودا و سه‌ربه‌خۆ چه‌قی خۆی ساز ده‌كات. ئێستا له‌بری چه‌ق، ده‌توانین وه‌ها ئه‌ركێك له‌ رێی گێڕانه‌وه‌وه‌ به‌ڕێبكه‌ین، ئه‌مه‌ باسێكی تره‌.

سپیكردنه‌وه‌ی خوێن- گه‌رچی له‌ خانه‌ی رۆمانی نوێدا جێده‌گرێ و په‌یڕه‌وی زمان و گێڕانه‌وه‌یه‌كی مۆدێرن ده‌كات، به‌ڵام خاوه‌نی چه‌قی خۆیه‌تی و كۆی رووداو و كه‌سه‌كان به‌ ده‌وری ئه‌و چه‌قه‌دا ده‌خولێنه‌وه‌، ئه‌و چه‌قه‌ش باوكه‌. رۆمانه‌كه‌ به‌ مردنی باوك (ساماڵ) ده‌ستپێده‌كات، سه‌رله‌به‌ری لاپه‌ڕه‌كانی دواتر، جه‌خت له‌ نه‌كه‌وتن و هه‌یبه‌تی باوك ده‌كه‌نه‌وه‌ و پێمان ده‌ڵێن، ده‌ركه‌وتنی تارمایی باوك له‌ هه‌موو شوێنێكه‌ و له‌ ته‌نیشتمان، له‌ ته‌نیشت كوڕ، بێئه‌وه‌ی توخنی گرێی ئۆدیب كه‌وتبێت. ساماڵی باوك، ته‌مه‌نێكی له‌ناو شۆڕش و پێشمه‌رگایه‌تیدا به‌سه‌ر بردووه‌ و ماندووه‌ و له‌ ده‌ستپێكیشدا مردووه‌ و له‌ دووتوێی گێڕانه‌وه‌ و دێڕدا نه‌مریی ئه‌زموون ده‌كات.

كۆی رۆمانه‌كه‌ به‌ ده‌وری باوك و شوناسی باوكدا ده‌سووڕێته‌وه‌، باوك وه‌ك شاڕووبارێك بانگهێشتی گشت لق و جۆگه‌كان ده‌كات و ده‌یانڕژێنێته‌ خۆیه‌وه‌، بێئه‌وه‌ی پڕ بێت و بگاته‌ سه‌رڕێژیی.

تۆنگۆڕكێ، شوێنگۆڕكێ و كاتگۆڕكێ
یه‌كێك له‌ سیماكانی رۆمانی نوێ، بێئۆقره‌یی گێڕانه‌وه‌ و نه‌سه‌كنانی نیگا و چاوی كامێرای گێڕه‌ره‌وه‌یه‌. له‌ «سپیكردنه‌وه‌ی خوێن»دا ئه‌م دۆخه‌ له‌ راده‌ و رێژه‌ی خۆیدایه‌، جیوه‌ئاسا و خز له‌ نێوان شوێن، كه‌س، كات و رووداوه‌كاندا دێت و ده‌چێت.

نامه‌وێ له‌چوارچێوه‌ی فره‌ده‌نگی و به‌ هانابردن بۆ باختین رۆمانه‌كه‌ بخوێنمه‌وه‌، ئه‌و باسه‌ هێند پاته‌ كراوه‌ته‌وه‌، سواوه‌، سووك‌ و سانا به‌م رۆمان ده‌به‌خشرێ و له‌و رۆمان ده‌سه‌نرێته‌وه‌، فره‌ده‌نگی له‌وه‌ قووڵتر و ئاڵۆزتره‌ به‌ بوونی سێ چوار ده‌نگ له‌ رۆماندا دروست ببێت. «سپیكردنه‌وه‌ی خوێن» به‌ رۆمانێكی ره‌نگاڵه‌یی داده‌نێم، له‌م رۆمانه‌دا هه‌وڵ دراوه‌ تۆن و ئه‌كسێنتی هه‌ریه‌ك له‌ راوییه‌كان، له‌ ئاستی فه‌رهه‌نگ و سنوور و توانای خۆیاندا ده‌رببڕێن، تا ئه‌و جێیه‌ی لواو و كراوه‌ سوود له‌ ئیمكانی هه‌مه‌چه‌شن وه‌رگیراوه‌ و ئه‌و گێڕانه‌وه‌یه‌ی لێی كه‌وتووه‌ته‌وه‌، گێڕانه‌وه‌یه‌كه‌ ره‌نگاڵه‌یی.

رۆمانه‌كه‌ پاش بانگه‌وازێك ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ره‌وتی خۆی، بانگه‌وازه‌كه‌ داوا ده‌كات هه‌ر كه‌س بیره‌وه‌ریی كه‌سه‌كی، یان كۆیی له‌گه‌ڵ ساماڵی ئه‌حمه‌د فه‌ره‌جه‌ فه‌ندیدا هه‌یه‌، په‌یوه‌ندی بكات، ئه‌مه‌ش به‌ نیازی ئاماده‌كردن و چاپكردنی كتێبێك ده‌رباره‌ی خودی ساماڵی كۆچكردوو. داواكه‌ به‌ وه‌ڵامی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ ده‌درێته‌وه‌، چه‌ند كه‌س، به‌ چه‌ند رێی جیاواز و له‌ چه‌ند ئاستی جیاوازه‌وه‌ بۆ «ئازاد»ی كوڕی ساماڵ ده‌دوێن، ئه‌مه‌ جیا له‌و دوو ده‌فته‌ره‌ جێماوه‌ی ساماڵ، ده‌فته‌رێكی به‌رگ ‌شین و ده‌فته‌رێكی به‌رگ ‌قاوه‌یی، هه‌ریه‌ك له‌ مامۆستا قه‌ره‌چێوار، پاكیزه‌، هۆمه‌ری زیندانی، دایكم، بێستوونی فاتمه‌ قه‌ڵه‌ و، كه‌سی ژماره‌ 10و تریفه‌، له‌ناو هه‌ریه‌ك له‌مانیشدا كه‌سانی تر به‌ده‌نگ دێن و وێڕای چیرۆكی ناسین و بیره‌وه‌ریی هاوبه‌شی خۆیان و ساماڵ، چیرۆكی خۆیان و كه‌سانی تریشی پێ زیاد ده‌كه‌ن.

رۆمانه‌كه‌ بازبازێنی سه‌رنجڕاكێش و سه‌ركێشانه‌ له‌ شوێندا ده‌كات، له‌ هۆڵه‌نده‌ بۆ سلێمانی، به‌غداد، هه‌ولێر، كه‌ركوك، خانه‌قین، به‌سره‌ و… هه‌ریه‌ك له‌و شوێنانه‌ كاریگه‌ری خۆیان به‌سه‌ر گوفتار و جووڵه‌ی كه‌سه‌كانه‌وه‌ ده‌نه‌خشێنن و سنوور بۆ جۆرێك له‌ مامه‌ڵه‌ داده‌نێن. دوو شوێن قورسایی ته‌واویان له‌ كۆی رۆمانه‌كه‌دا هه‌یه‌ و ده‌توانین بڵێین، زۆرێك له‌ رووداوه‌كان له‌و دوو شوێنه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن، ئه‌وانیش سلێمانی و به‌غدادن. فه‌زای شوێنه‌ میللی و قه‌ره‌باڵخه‌كانی سلێمانی و به‌غداد له‌ رۆمانه‌كه‌دا زه‌ق‌ و زۆپن، كه‌شێكی میللییانه‌ و زمانی كوچه‌ و كۆڵانیان به‌ فه‌زای گێڕانه‌وه‌ به‌خشیوه‌. ئه‌م رۆحه‌ میللییه‌ له‌ زۆر شاكاری جیهانیشدا ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌یه‌، «سه‌د ساڵ ته‌نیایی»ی گابرێل گارسیا ماركیز له‌و چه‌شنه‌ رۆمانانه‌یه‌ و ره‌خنه‌گران به‌ رۆمانێكی میللی تایبه‌ت به‌ ئه‌مه‌ریكای لاتین و خودی كۆڵۆمبیا ناوی ده‌به‌ن.

له‌ رووی كاته‌وه‌، رۆمانه‌كه‌ به‌ هه‌مان میكانیزمی نه‌سره‌وتن و راكه‌ڕاك به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، له‌ هه‌ندێك رووداودا، ساتێكی كه‌م و كورت، فه‌رشئاسا راده‌خرێت و تا چه‌ند لاپه‌ڕه‌ش درێژ ده‌بێته‌وه‌، هه‌ندێك ساڵیش له‌ دێڕێكدا هه‌ڵده‌پاچرێ و ده‌بڕێته‌وه‌.

بێئه‌وه‌ی له‌ بایه‌خی هه‌ڵكشێنه‌رانه‌ی رۆمانه‌كه‌ كه‌م بكه‌ینه‌وه‌، له‌به‌رده‌م گێڕانه‌وه‌یه‌كی ره‌نگاڵه‌ییداین.

گومانخستنه‌سه‌ر سه‌ر شۆڕش و بیره‌وه‌رینووسان و ده‌ستكه‌وته‌كان
به‌شێكی به‌رفره‌ له‌ناوه‌ڕۆكی «سپیكردنه‌وه‌ی خوێن»، ره‌خنه‌یه‌ له‌ شۆڕش و ئه‌و بناخه‌یه‌ی شۆڕشی له‌سه‌ر دروست بووه‌ و سه‌رپێ كه‌وتووه‌. ئه‌م ره‌خنه‌یه‌ له‌ بڕێك جێدا به‌ شێوه‌ی راسته‌وخۆ و له‌ زۆر جێشدا به‌ شێوه‌ی پلار و له‌ سیاق و هه‌ناوی گێڕانه‌وه‌دا ئاڕاسته‌ ده‌كرێت، به‌ كورتی؛ هیچ پاژێك به‌بێ ئه‌م دیده‌ ره‌خنه‌ییه‌ ناگاته‌ كۆتایی.

كه‌سێتیی باوك، كه‌ رۆمان ده‌رباره‌ی رابردوو و بیره‌وه‌ریی ئه‌وه‌، پێشمه‌رگه‌ی كۆنه‌ و له‌ رێكخستنه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی شۆڕشه‌وه‌ تێكه‌ڵ و به‌شدار بووه‌، دوو ده‌فته‌ر یاده‌وه‌ریی نیوه‌چڵی له‌ پاش به‌جێماوه‌، كه‌وتووه‌ته‌ به‌رده‌ست كوڕه‌كه‌ی و به‌ مه‌به‌ستی ئاماده‌كردنی كتێبێك لێیان، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كوردستان و ده‌یه‌وێ هاوڕێكانی باوكی بدۆزێته‌وه‌. ئه‌و دوو ده‌فته‌ره‌ پانتاییه‌كی به‌رچاویان له‌ رووبه‌ری رۆمانه‌كه‌ داگیر كردووه‌، له‌و دوو ده‌فته‌ره‌دا ده‌یان لاپه‌ڕه‌ی خوێناوی و رووداوی ترسناكی ناو شۆڕش، له‌ كوشتن و ئه‌تككردن و یه‌كترسڕینه‌وه‌، رووماڵ ده‌كرێن و دیوه‌ تاریك و ره‌شه‌كه‌ی شۆڕش ده‌درێته‌ به‌ر نه‌شته‌ر، به‌ جۆرێك، كه‌ سه‌رله‌به‌ری ماناكانی «شۆڕش» پووچه‌ڵ ده‌بنه‌وه‌ و ده‌وه‌رن و ئه‌سپه‌رده‌ی خاك ده‌كرێن، ئه‌وی له‌ بیره‌وه‌ری و یادداشته‌كاندا نووسراونه‌ته‌وه‌، وه‌ك «درۆوه‌ری» ناوده‌برێن.

بیره‌وه‌رییه‌كانی ساماڵ، به‌و پێیه‌ی له‌ ته‌مه‌نێكدا خولیای ئه‌ده‌ب و به‌تایبه‌ت چیرۆكنووسیی هه‌بووه‌، به‌ په‌خشانێكی تۆكمه‌ و پته‌و نووسراونه‌ته‌وه‌. دوو خه‌ت و شێوه‌ئیمكانی كۆمپیوته‌ری، خه‌تی ئاسایی و خه‌تی بۆڵدكراو، له‌ نووسینه‌وه‌ی ده‌فته‌ره‌كاندا، ره‌چاو كراون. خه‌تی ئاسایی رووداوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و كه‌سییه‌كانی ده‌وروبه‌ر ده‌گێڕێنه‌وه‌، بۆڵدكراوه‌كانیش ئه‌و به‌شانه‌ن كه‌ تایبه‌تن به‌ رێكخستن «ته‌نزیمات»ی ناوشار و چالاكییه‌كان. هه‌ر له‌ رێی ئه‌م دوو ده‌فته‌ره‌وه‌ پاشخانه‌ سیاسی و رێكخراوییه‌كه‌ی ساماڵ ده‌زانین و ئاشنا ده‌بین به‌ گرووپی «نۆ كه‌سه‌كه‌« و گه‌مه‌ی ژماره‌كان و ساڵانی دواتر و كشان و فراوانبوونی ئه‌م گرووپه‌ و هاتنی كه‌سانی وه‌ك تۆفیق به‌گ و… به‌هۆی ده‌فته‌ره‌كانه‌وه‌، خۆلادان و شاردنه‌وه‌ی راستیی بیره‌وه‌رینووسه‌كان ده‌زانین و دیوه‌ نه‌دیتراو و باسنه‌كراوه‌كانیش رووناكی ده‌بینن.

پاشتر، له‌ به‌شی كاری مه‌یدانی و گه‌ڕانی «ئازاد» بۆ هه‌ڵگرتنه‌وه‌ی شوێنپیی بیره‌وه‌ریی ساماڵی باوك، ده‌كه‌وین به‌سه‌ر چه‌ندان چیرۆكی تر و ره‌خنه‌ی تردا، هه‌م وه‌ك ره‌فتار هه‌م وه‌ك گوفتار، ره‌فتاری به‌رپرس و لێپرسراوه‌كانی ئه‌مڕۆ، كه‌ له‌پڕێك بوون به‌ كوڕێك و… گوفتاری تاڵ و زبری ئه‌و پێشمه‌رگه‌ و كه‌سه‌ تێكشكاو و نائومێدانه‌ی پاش راپه‌ڕین، كه‌ مه‌حرووم بوون له‌ هه‌موو ده‌ستكه‌وته‌كان و له‌ سووچێكدا، له‌ ده‌ره‌وه‌ی گشت ده‌زگا و ناوه‌ندێكی حیزبی، ده‌ژین و درێژه‌ به‌ رۆژه‌ تاڵه‌كانی خۆیان ده‌ده‌ن و به‌ نیگای رقن و رژده‌وه‌ له‌ حوكمڕانی و به‌ڕێوه‌بردنی نادادپه‌روانه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌ڕوانن، باسی گوزه‌رانی دایكی ئه‌و شه‌هیده‌ی، سه‌ركزانه‌ له‌ به‌رده‌م مزگه‌وتێكدا سواڵ ده‌كات.

ده‌نگی نزمیی ژن
له‌ تیمای شه‌ڕ، كوشتار، سه‌ركوتكردن و ده‌سته‌ویه‌خه‌ی خوێنیندا، كه‌ «سپیكردنه‌وه‌ی خوێن» له‌ ناونیشانه‌كه‌یه‌وه‌ نیشانگری وه‌ها تێمایه‌ك ده‌كا، ده‌نگی ژن چه‌ند ده‌بیسترێ؟ ژن لێره‌دا به‌ واتای ئه‌ڤین و مێینه‌یی. هه‌مان پرس، پاش خوێندنه‌وه‌ی رۆمانی «داگیركردنی تاریكی»ی به‌ختیار عه‌لیش لام دروست بوو، دواتر و ئێستاش، بۆ هه‌ردوو رۆمانه‌كه‌ گوێم له‌ ناوه‌ڕۆك و زایه‌ڵه‌ی ده‌قه‌كان گرت و به‌ وه‌ڵام گه‌یشتم، ده‌نگی نزمیی ژن له‌ هه‌ردوو كاره‌كه‌دا بۆ هه‌ژموونی پیاو و دلێریی ده‌نگی پیاو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ به‌ هه‌موو بوونێكه‌وه‌ و له‌وپه‌ڕی ده‌سه‌ڵاتدا، زه‌بر و توندوتیژی خۆی نمایش ده‌كات. له‌ «داگیركردنی تاریكی»دا ژنێكی وه‌ك دیده‌م شاهێن هه‌یه‌، كه‌ له‌ هه‌موو هه‌ستێكی مێینه‌یی داماڵراوه‌ و كه‌وڵی دڕنده‌یه‌كی پۆشیوه‌. له‌ «سپیكردنه‌وه‌ی خوێن»دا ده‌نگی ژنێك ده‌بیستین، كه‌ وه‌ك سروه‌یه‌ك به‌ناو گڕه‌دا هه‌ڵبكا، هه‌ڵده‌كات. ئه‌ویش ده‌نگی «پاكیزه‌«ی كۆنه‌عاشقی ساماڵه‌، ده‌نگێكی خه‌مگین، شاعیرانه‌، ئه‌ڤیندار و جه‌سته‌دوێن. پاكیزه‌، به‌ زمانێك ده‌په‌یڤێ كه‌ ته‌واو له‌ زمانی زبر و گرژی كۆی زمانی كتێبه‌كه‌ جیاوازه‌، گه‌رچی له‌ گێڕانه‌وه‌ی «دایكم» و «تریفه‌«شدا زمانێكی مێینه‌یی ده‌بیستین، له‌ «دایكم»دا زمانی دایكانه‌ و دڵسۆزانه‌ و به‌گله‌ییانه‌ له‌ مێرد و له‌ «تریفه‌«شدا زمانی خوشكانه‌ و سه‌رزه‌نشتكارانه‌ و خۆشه‌ویستانه‌ی باوك و كچ، به‌ڵام ناگه‌نه‌ داوێنی زمانی «پاكیزه‌«. پێویستیی ده‌نگی پاكیزه‌ له‌م رۆمانه‌دا، هه‌مان پێویستیی سییه‌ به‌ هه‌وا. باقی ده‌نگه‌ مێینه‌كانی دی له‌م رۆمانه‌دا، له‌ناو ده‌نگی پیاودا كپ ده‌بن و نابیسترێن، به‌ جۆرێكی تر، ناگه‌ن و كه‌ ده‌شگه‌ن، به‌ خزمه‌تی گوتاری پیاو ده‌كه‌ونه‌وه‌.

جیاوازی كه‌لتوریی
به‌شێكی تر له‌ دیدی ره‌خنه‌گرانه‌ی «سپیكردنه‌وه‌ی خوێن» له‌سه‌ر ره‌خنه‌ی كه‌لتوریی و جیاوازی كه‌لتوریی وه‌ستاوه‌. له‌م رۆمانه‌دا رووداوه‌كان به‌سه‌ردوو شوێندا دابه‌ش ده‌بن، كوردستان و ئه‌وروپا. شارانی هۆڵنده‌ و له‌نده‌ن به‌شێك له‌ رووداوه‌كان به‌خۆوه‌ ده‌گرن و باقی تریش له‌ كوردستان و شوێنانی تر. پێكگرتنێكی كه‌لتوریی ناسك ساز ده‌بێت، له‌ نێوان ئێره‌ (كوردستان) و ئه‌وێ (ئه‌وروپا). بۆ وێنه‌: روانینی «سه‌گ» له‌و دوو كه‌لتوره‌دا، له‌ هۆڵه‌نده‌، هانس سه‌گێكی هه‌یه‌، ناوی ماكسه‌، هانس په‌یوه‌ندییه‌كی قووڵیی به‌ ماكسه‌وه‌ هه‌یه‌، هاوسه‌فه‌ر و هاوژینیه‌تی، به‌ڵام له‌ دیمه‌نێكدا، له‌ كوردستان و له‌ سه‌روه‌ختی شۆڕشدا، كاتێك هه‌ڤاڵان بۆ چالاكی و كوشتنی كه‌سێك ده‌چن، ترسیان له‌ وه‌ڕینی سه‌گه‌ و خۆیان بۆ سه‌گكوژیی ئاماده‌ ده‌كه‌ن. له‌ جێیه‌كی تردا، كه‌ ده‌رباره‌ی نووسینه‌وه‌ی بیره‌وه‌رییه‌، باس باسی لێشاوی نووسینه‌وه‌ی بیره‌وه‌ری پێشمه‌رگه‌كانی لای خۆمانه‌ و نیگایان بۆ كه‌س و ده‌وروبه‌ر، كه‌ باز به‌سه‌ر شته‌ بچووكه‌كاندا ده‌ده‌ن و ته‌نیا ده‌توانن شتی قه‌به‌ و گه‌وره‌ ببینن و بانگه‌شه‌ی رابردووی پاك و پاڵه‌وانانه‌ بكه‌ن، له‌ كاتێكدا نموونه‌ی بیره‌وه‌رییه‌كانی «پابلۆ نیرۆدا» وه‌ك نموونه‌ دێته‌ به‌رباس، كه‌ بچووكترین شته‌كان نابوێرێ و رایه‌ڵیان ده‌كات به‌ رووداوه‌ گرنگ و بایه‌خداره‌كانی ده‌وروبه‌ره‌وه‌ و خۆیشی وه‌ك ئینسان پێشان ده‌دات، نه‌ كه‌متر و نه‌ زیادتر. په‌یوه‌ندی عاشقانه‌ی كلاشیه‌ و ئازاد له‌وێ و پاكیزه‌ و ساماڵ لێره‌، شێوه‌ژیان له‌ هه‌ردوولا، له‌ رووی نه‌ریت و دین و… له‌و بابه‌تانه‌ن كه‌ خوێنه‌ر ده‌توانێت له‌ زۆر به‌ش و پاژدا، ده‌یان خاڵی تریان وه‌ك جیاوازیی لێ هه‌ڵبگۆزێ.

كۆتایی كراوه‌
به‌گه‌ڕخستنی بانگه‌وازێك، ده‌رچه‌ و رۆچنه‌ی چوونه‌ناو رۆمانی «سپیكردنه‌وه‌ی خوێن»ه‌، هه‌موو بانگه‌وازێك له‌ته‌ك خۆیدا فۆرمێكی كراوه‌ هه‌ڵده‌گرێت، فۆرمێك كه‌ ره‌نگه‌ هه‌رگیز نه‌گاته‌ دوایین. ئه‌م رۆمانه‌ له‌و چه‌شنه‌ رۆمانانه‌یه‌ كه‌ له‌به‌ره‌وه‌ و هه‌نگاوبه‌هه‌نگاو روون ده‌بێته‌وه‌ و شێوه‌ ده‌گرێت. كاره‌كته‌ری باوك (ساماڵ) به‌ شێنه‌یی، له‌ پنت و جووڵه‌ و په‌یڤی ئه‌وانی تره‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت و پڕۆسه‌ی شوناسسازییه‌كه‌ی سه‌ر ده‌گرێت. خوێنه‌ر له‌م پڕۆسه‌یه‌دا سه‌نته‌ره‌ و بینه‌رێكی نزیكه‌ و به‌شدارییه‌كی كارا ده‌كات و ده‌توانێت پاژبه‌پاژ و لاپه‌ڕه‌به‌لاپه‌ڕه‌ كرده‌ی خوڵقاندن ببینێت.

سپیكردنه‌وه‌ی خوێن- له‌سه‌ر شێوه‌ی كتێب له‌ كتێبدا نووسراوه‌، بێئه‌وه‌ی بووبێت به‌ ده‌قێكی ته‌واو فه‌نتازیی، كتێبێكیان هه‌مان كتێبه‌ و رۆمانه‌ و ناوی فه‌رهاد مسته‌فای نووسه‌ری به‌سه‌ره‌یه‌ و خوێنه‌ران ده‌توانن به‌ ده‌ستی بێنن و بیخوێنینه‌وه‌، كتێبه‌كه‌ی تریان له‌ناو كتێبی یه‌كه‌مدایه‌ و كاره‌كته‌رێكی ئه‌وێ ئاماده‌ی كردووه‌ و نووسیوێتی، ئه‌ویش ئازادی كوڕی ساماڵه‌، كه‌ ئازاری ویژدان هه‌ڵیپێچاوه‌ و هه‌راسانی كردووه‌. هیچ كام له‌م دوو كتێبه‌ ته‌واو نابن و نابه‌سترین؛ له‌ كۆتاییدا هه‌ردووكیان له‌ رسته‌یه‌كدا به‌سه‌ر یه‌كدا ده‌كه‌ون و رسته‌كه‌ش وه‌ڵامێكی دڵنیابه‌خشه‌ به‌ به‌رده‌وامی ره‌وتی گێڕانه‌وه‌ و گه‌ڕان و درێژه‌دان: «نا… ئه‌مه‌ دواسۆراخم نییه‌ و به‌رده‌وامم. خۆشم ده‌وێیت!»

سپیكردنه‌وه‌ی خوێن، ناوی رۆمانه‌ نوێیه‌كه‌ی فه‌رهاد مسته‌فایه‌، ناوه‌ندی ئه‌ندیشه‌ له‌ قه‌باره‌ی 329 لاپه‌ڕه‌دا چاپ و بڵاوی كردووه‌ته‌وه‌، چاپی یه‌كه‌م، ساڵی 2021

فەرهاد مستەفا

 248 جار بینراوە