سەرەکی » راپۆرت » چۆن جەنگ كۆمەڵگە مرۆییەكان دروست دەكات؟پەڕە 3

رێساكانی جەنگ

چۆن جەنگ كۆمەڵگە مرۆییەكان دروست دەكات؟

زەریر ماسانی

لە فارسییەوە:كوردەوان محەمەد سەعید

مارگرێت ماكمیلان مێژووناسی كەنەدی و مامۆستای زانكۆ ئۆكسفۆرد كتێبێكی هەیە لە بارەی مێژووەوە بە ناوی (جەنگ چۆن ئێمەی دروستكرد)، هەرچەندە ناوەڕۆكی كتێبەكەی مارگرێت خۆش نییە و مرۆڤ نیگەران دەكات، بەڵام ئەو بە شێوازێكی گاڵتەئامێز نووسیویەتی، ئەم شێوازەش لە بواری مێژوودا نائاساییەو پێشتر بەكار نەهاتووە، بەڵام گرنگیی كتێبەكەی لەوەدایە كە بەرەنجامی توێژینەوەی ورد و بەدواداچوون و پڕ لە بەڵگەی باوەڕپێكراوە، خوێندنەوەیە بۆ دیاردەی جەنگ لە سەردەمە جیاجیاكانداو ئەمەش وا دەكات بە چاوێكی گشتگیرانەتر مێژوو ببینین، كتێبەكە بەشێكە لە چالاكییەكانی خاتو ماكمیلان كە وەك زنجیرە وانەیەك پێشكەشی كردووە و ساڵی 2018 تۆماركراوە، وانەكانی ئەوەندە بە زمانێكی شیرین و پاراو و رەوان پێشكەش دەكات كە گوێگر نەك بێزار نابێت، بەڵكو وا دەكات زۆر تامەزرۆ گوێی لێ بگرێت و هەست بە زیندوویی بابەتەكە بكات.

سەرەتاکانی جەنگ
كتێبەكە بەرهەمێكی چەند رێكوپێك و ناوازەیە، ئەمەیان بەڕێی خۆی، بەڵام پرسیاری سەرەكی كە دەیوروژێنێت ئەوەیە: ئایا جەنگ رەفتارێكی ئاژەڵانەیە وا ئێمەی مرۆڤ لە ساڵی 1945وە تا ئەمڕۆ تەركمان كردووە؟ وەڵامەكەی ئەوەیە كە ئەو بیركردنەوەیە تەنیا كاتێك راست دەردەچێت، چاوپۆشی بكەین لەو هەموو جەنگانەی لە رێگەی بریكارەوە لە زۆر شوێنی دنیا بەڕێوە دەچن، هەندێك لەو جەنگانە وڵاتانی خۆرئاوا راستەوخۆ بەشدارییان تێدا كردووە، وەك كۆریاو ڤیەتنام. مارگرێت ماكمیلان هەموو ئەو جەنگ و ململانێیانەی دەگەڕێنێتەوە بۆ ریشەی دێرینی جەنگی نێوان مرۆڤ و مرۆڤ و لە سەردەمی هابیل و قابیلەوە باسیان دەكات، هەر لە سەرەتاوە ئەو ئەفسانەیە رەت دەكاتەوە كە دەڵێ: مرۆڤ لەو سەردەمەدا كە خەریكی راو و شكارو كۆكردنەوەی بەروبوومی سروشتی بووەو چەكی پێ نەبووە، لە ئاشتیدا ژیاوە.
ماكمیلان لە كاتی لێكۆڵینەوەدا لە تەرمی بەستووی پیاوێك كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سێ هەزار‌و 300 ساڵ پێش زایین، چەند بەڵگە و نیشانەیەكی دەستكەوتووە سەبارەت بە ژیانی سەر زەوی هەر لە دانیشتوانی رەسەنی ئوسترالیاوە تا جەنگەڵە باراناوییەكانی بەرازیل، بە پێی ئەو بەڵگەو نیشانانە ژیانی مرۆڤ لە چاخی بەردیندا بەهۆ جەنگی نێوان خۆیانەوە وەك تۆماس هۆبز-یش دەڵێ پێ دەچێ ژیانێكی پیس و دڕندانەو كورت بووبێت. ماكمیلان بیرۆكەكانی مارگرێت مێد سەبارەت بە دانیشتوانی سامۆئا رەت دەكاتەوەو رەخنەی لێ دەگرێت، چونكە پێی خاتو مێد تەنیا چەند مانگێك لەناو خێڵی سامۆئا-دا ژیاوەو زمانەكەشیانی بەباشی نەزانیوە، لەبەر ئەوە هەرچییەكیان پێ وتووە یەكسەر باوەڕی كردووە بێ ئەوەی هیچ رەخنەیەك یان تێبینییەكی هەبێت، چونكە لە راستیدا بە گوێرەی راپۆرتی مژدەبەرە ئایینییەكان و ئەو دەریاوانانەی سەرەتا چوونەتە ناوچەكەوە، خێڵی سامۆئا زۆر دڵڕەقانە لەگەڵ یەكدا دەجەنگان، تا ئەو كاتەی ئیمپریالیزم گەیشتە ئەوێ و ئاشتی بەسەردا سەپاندوون.

پەیامی مارگرێت
پەیامی مارگرێت ماكمیلان سەبارەت بە جەنگ روون و ئاشكرایە، ئەو دەڵێ: (ئەگەر نەزانین بۆچی دەجەنگین، هیوایەكی ئەوتۆ نامێنێت بەوەی كە لە داهاتوودا دووبارە شەڕ نەكەینەوە.) ئەوە وەبیرمان دێنێتەوە كە جەنگ وەك پێویستییەك لە دوای دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی و ئایدیۆلۆژیای نەتەوەیی پەرەی سەند، باس لەوە دەكات كە تا نیوەی دووەمی سەدەی بیستیش گەورەترین و زۆرترین بودجەی وڵاتان بۆ بواری سەربازی خەرج كراوە، لە كاتی جەنگی نێوان ئینگلیزو فەرەنسادا ساڵەكانی (1688 – 1697) لویسی چواردەیەم لە سەدا 74ی داهاتی وڵاتەكەی لە جەنگدا خەرج كردووە، بریتانیاش لە سەدا 75ی داهاتی وڵاتەكەی بە هەمان شێوە لە جەنگدا خەرج كردووە، رۆژگارێكیش بە سوپای پروسیا وتراوە: سوپایەكە بە تەنیا بۆخۆی دەوڵەتێكی هەیە.
هەرچەندە ماكمیلان خاڵی گرنگیپێدانی لەسەر جەنگی مۆدێرن چڕ كردۆتەوە كە لە دوای شۆڕشی پیشەسازییەوە توانای وێرانكارییەكەی رۆژ بە رۆژ لە هەڵكشاندایە، لەگەڵ ئەوەشدا پێی هەموو ئەو داهێنان و خێرو خۆشیانەی لە كاتی ئاشتیدا چێژی لێ وەردەگرین بەهۆی جەنگەوە بەدەست هاتوون، وەك دۆزینەوەی بزوێنەری فڕۆكەی جێت، كۆمپیوتەر، پەنسلین، توانای گواستنەوەی خوێن لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی دیكەو زۆر داهێنانی دیكەش كە گۆڕانكاریی گەورەیان بەسەر ژیانی كۆمەڵایەتی مرۆڤدا هێنا، لەوانە جێگیر كردنی مافی دەنگدان بۆ ژنان، بەرز كردنەوەی كرێی كرێكار، زیاد كردنی باج لەسەر زەنگینەكان، لە بریتانیاش بووە هۆ دامەزراندنی سیستمی تەندروستی نیشتمانیی.

هۆكارەكانی جەنگ
سەبارەت بە هۆكارەكانی جەنگ ماكمیلان وتەیەكی ئەی جەی پی تایلۆر بە نموونە دەهێنێتەوەو دەڵێ: هەموو جەنگێك پێش روودانی دەكرێ خۆی لێ لابدرێ. ئەو هۆكاری زۆر دێنێتەوە كە دەبنە هۆی هەڵایسانی جەنگ، هەر لە چاوبڕینە سەروەت و سامانی خەڵكی تا دەگات بە مەسەلەی پاراستنی ژنانی وڵات، یەكێك لە بیانووە زۆر باوو گرنگەكان هەمیشە مەسەلەی شەرف بووە، هەندێك جار لە شێوەی تۆڵەسەندنەوەدا دەبێت وەك تۆڵەسەندنەوەكەی سیرانۆ دۆ بێرجیراك لەبەر ئەوەی سووكایەتییان بە لووتی كردبوو، یان سزادانی سربیا لەلایەن سوپای نەمساوە لەبەر ئەوەی دۆقی گەورەی نەمسایان كوشتبوو.
كە باس دێتە سەر جەنگ و شێوازەكانی، بە تەنیا جەنگێ نێوان وڵاتێك و وڵاتێكی دیكە یان گەڵێك گەلێكی دیكە ناگرێتەوە، بەڵو زۆر جار لە ناوخۆی وڵاتێكیشدا جەنگ روو دەدات، وەك جەنگی ناوخۆی ئەمریكا لە ساڵەكانی (1861 – 1865)و ئەو جۆرە جەنگانەش بە هەمان شێوە ماڵوێرانكەرن و دەكرێ دڕندانەترین كارەساتی لێ بكەوێتەوە.
رێساكانی جەنگ لە سەردەمە جیاجیاكانداو بە گوێرەی كەلتوورە جیاوازەكان بەردەوام لە گۆڕاندا بووە، ئەگەر لە رۆژگارەكانی كۆنەوە دەست پێ بكەین، بۆ نموونە سپارتاكان لە یۆنانی كۆندا لە رۆژە پیرۆزەكاندا نەدەجەنگان، ئەزتەكەكان رێوڕەسمی تایبەتیان هەبوو، بەر لە جەنگ جلوبەرگی تایبەتیان لەبەر دەكردو بە چەك و چۆڵی تایبەتی خۆیانەوە نمایشیان دەكرد، ژەنەراڵەكانی ئەوروپا لە سەدەی هەژدەدا حەزیان دەكرد بەر لە جەنگ سەربازەكانیان ریز بكەن و ریزەكانیان زۆر رێك و ئەندازەیی بێت، ناپلیۆن خوویەكی تایبەتی هەبوو، ئەو حەزی دەكرد پێچەوانەی هەموو رێساكانی سەردەمی خۆی هەڵسوكەوت بكات و دوژمنەكانی غافڵگیر بكات.
تەكنەلۆژیاش كاریگەریی خۆیە هەبووەو هەیە، بۆ نموونە سوود وەرگرتن لە ئەسپ و گالیسكە، ئەسپسواریی بە تەنیا، تیرو كەوان، باروت، یان كەرەستەو كەلوپەلەكانی جەنگی نوێ، لە راستیدا جەنگی مۆدێرن وەك ماكمیلان دەڵێ، جەنگی مۆدێرن جەنگی پیشەسازییە، پیشەسازیی دروست كردنی سوپاو هێزی دەریایی و وشكانی و ئاسمانی زەبەلاح، كاتێك ناپلیۆن هێرشی كردە سەر روسیا سوپاكەی لە 600 هەزار كەس پێكهاتبوو، بەڵام ساڵی 1944 ستالین توانی شەش ملیۆن و 500 هەزار سەرباز بكات بە گژ ئەڵمانیادا.

جەنگ و سەدەی بیست
لە سەدەی بیستدا خەڵكی مەدەنی و بارودۆخی ئابوورییان كرانە ئامانجی شەڕو بۆمباران، لە جەنگی دووەمی جیهانیدا 18 ملیۆن نیزامی و 50 ملیۆن مەدەنی كوژران، لەگەڵ ئەوەشدا زۆر لە ناسیۆنالستەكان بە تایبەت نازییەكان جەنگیان لە پێناو گەلی خۆیاندا بە پیرۆز دەزانی، ماكمیلان لەگەڵ ئەو بیرۆكەیەشدا نییە كە دەڵێ گوایە خەڵكی مەدەنی كەمتر توندوتیژن بە بەراورد لەگەڵ سەربازەكان، ئەو وتەیەكی هاوسەری پسمارك دەهێنێتەوە كە داوا لە سەربازە ئەڵمانییەكان دەكات و دەڵێ: بڕۆن فەرەنساییەكان بكوژن بە منداڵی سەر بێشكەشەوە.
لێكۆڵینەوەیەك لە بریتانیا لەبارەی جەنگی دووەمی جیهانییەوە دەری خستووە كە دانیشتوانی ئەو گوندە دوورە دەستانەی بۆردومانی هێزەكانی ئەڵمانیا كەمتر زیانی پێ گەیاندوون، لەو خەڵكەی ناو شار كە هەمیشە بۆردومان دەكران زیاتر داوایان دەكرد شارەكانی ئەڵمانیا بۆردومان بكرێن، هەرچەندە لە زۆربەی كەلتوورەكاندا وا باوە جەنگ كاری پیاوە، بەڵام ماكمیلان وەبیرمان دێنێتەوە كە ژنانیش زۆربەی جار رۆڵی هاندەریان هەبووە، بۆ نموونە ژنانی وەك پەنكهۆرست و دەستەخوشكەكانی، لەگەڵ ئەوەشدا كە خەباتیان دەكرد بۆ ئەوەی ژنانیش مافی دەنگدانیان هەبێت، هاوكات لایەنگری ئەوەبوون پیاوان راپێچ بكرێن بۆ خزمەتی سەربازیی، بەڵام پیاوێكی وەك تۆنی لە بەرەكانی جەنگدا لە كاتی ئاهەنگی سەری ساڵ یان لە كاتی ئاگربەست بە مەبەستی كۆكردنەوەی تەرمەكان هاوڕێیەتی لەگەڵ سەربازە ئەڵمانییەكاندا دروست دەكرد كە دوژمنی بوون.
كتێبەكەی ماكمیلان مەسەلەی پێشگریی لە روودانی جەنگ تاووتوێ دەكات، لەو چوارچێوەیەشدا لێكۆڵینەوە لە مێژووی ئاشتی و سەقامگیریش دەكات و باس لە كۆنگرەی نەتەوەكان دەكات (عوسبەتولئومەم) كە كۆنگرەیەكی دەستەپاچە بوو، لەگەڵ نەتەوە یەكگرتووەكان تا رادەیەك چالاكە، ئەو خاتوونە دەڵێ: پەیمانەكانی ژنێڤ و تێڕوانینی ئەمڕۆی ئێمە بۆ تاوانەكانی جەنگ بەرهەمی شەڕی خوێناوی ناوخۆی ئەمریكایە، بابەتێكی دیكەش ئەوەیە كە دادگاكانی نۆرنبێرگ و تۆكیۆی دوای جەنگی دووەمی جیهانی، ئەو بیانووەی تاوانبارانی رەت كردەوە كە دەڵێن، ئێمە تەنیا فەرمانمان جێبەجێ كردووە.
لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا چیرۆكنووسانی وەك تۆماس مان و شاعیران و هونەرمەندانی وەك رۆبێرت برۆك ئێدوار ئێلگار و لۆرانس ئۆلیڤێ و نۆئێل كوارد جەنگیان بە باش زانیوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەم بابەتە ئاڵۆزانە وا دەكەن ئەگەری روودانی جەنگ زیاتر بێت؟ ماكمیلان تێڕوانینێكی گەشبینانەی هەیە كە ناكرێ نادیدە بگیرێت، ئەو لەگەڵ ئاماژە بە جەنگەكانی ئایندە، وەك جەنی سایبێری و جەنگی بۆشایی ئاسمان و رۆبۆتەكاندا دەڵێ: تا باشتر لە جەنگ تێ بگەین زیاتر مرۆڤبوونی خۆمان دەناسین هەم لە رووی دڵڕەقی توندوتیژیی و هەم لە رووی چاكەخوازییەوە.

سەرچاوە: nebesht.com

 235 جار بینراوە