سەرەکی » ئاراستە » گوندی خاڵـۆبازیانی بە قەیسی و هەنجیر بەناوبانگە

گوندی خاڵـۆبازیانی بە قەیسی و هەنجیر بەناوبانگە

پشتیوان محەمەد

كە دەگەیتە سنووری گوندەكە، رێژەی زۆری سەوزایی و چەم و باخەكانی سەرنجت رادەكێشێت و دەتباتە نێو سروشتێكی تایبەت، وادەكات بۆ چەند ساتێك بە ئارامی لەنێو باخ و سێبەری درەختەكاندا بمێنیتەوە.

هەر جوتیارە و لە سووچێكی چەمێكدا بۆ خۆی سەرقاڵی خزمەتكردنی باخەكەیەتی بۆئەوەی باشترین جۆری بەرهەمی لێ دەستبكەوێت.

«گوندستانی نوێ» ئەمجارە لە گوندی خاڵۆبازیانی ناوچەی قەرەحەسەنە، لەم راپۆرتەدا ئاشناتان دەكەین بە ناساندنی گوندەكە، سەرەتا باسی بەروبوومی كشتوكاڵی دەكەین كە بەناوبانگە بە قەیسی و هەنجیر، ساڵانە دەیان تۆن لە بەرهەمی قەیسی و هەنجیر هەناردەی بازاڕەكان دەكەن و لەبەر چێژ و تامە جیاوازەكەی هەر زوو لە بازاڕەكاندا بەرهەمەكانیان ساغ دەبێتەوە و خواستی زۆریشی لەسەرە.

سەرباری تام و چێژەكەی قەیسیش بەسوودە بۆ لەشی مرۆڤ و پێست بەگەنجی دەهێڵێتەوە بەهۆی زۆری كولاجین تێیدا.

رێبوار تەیب قەرەحەسەنی كەسایەتییەكی سنوورەكە بوو زانیاری زۆری لە بارەی گوندەكانی ناوچەی قەرەحەسەنەوە هەبوو، بەتایبەتی گوندی خاڵۆبازیانی، ئەو وتی: بەهۆی گونجاویی كەشوهەوای قەرەحەسەنەوە زۆربەی درەختەکان لێرە دەڕوێن و بەرهەمی باشیان دەبێت، هەرچەندە لە گوندەكەدا هەرمێ و هەنار و قۆخ و هەڵووژە و فستق و گوێز و سێو هەیە، بەڵام جوتیاران زیاتر پەرەیان بە بەرهەمی هەنجیر و قەیسی داوە و زیاتر ئەو دوو بەرهەمە دەنێرنە بازاڕەكان و جۆرەكەشی بەتامتر و بەناوبانگە، هەربۆیە لە بازەڕەكاندا زووتر ساغ دەبنەوە و پڕ فرۆشترین جۆرە و لەلایەن هاووڵاتیانەوە خواستێكی باشیان لەسەرە، هەرچەندە ئێستا شەكرە سێویش لە گوندەكەدا تاقی كراوەتەوە و چەندباخێك دروستكراوە و ئەمساڵ لێی دەخرێتە بازاڕەوە.

وتیشی: لە 10رۆژی سەرەتای مانگی ئایاردا بەرهەمی قەیسی پێدەگات تا 10 رۆژی سەرەتای مانگی شەش قەیسی خاڵۆبازیانی دەبێت و دوای ئەوە درەختەکان بەری ئەمساڵیان پێوە نامێنێت.

سەعید محەمەد جوتیارێكی گوندی خاڵۆبازیانی بوو هاوشێوەی جوتیارانی تری گوندەكە، سەرقاڵی كۆكردنەوەی بەروبوومی قەیسی بوو، لەبارەی قەیسی گوندەكەیانەوە وتی: «قەیسی گوندەكەی ئێمە لەرووی تام و چێژەوە زۆر جیاواز و بەتام و جوانە، لەرووی بازاڕیشەوە بەهۆی جیاوازیی تام و چێژەكەیەوە خواستێكی زۆری لەسەرە و لە رووی جۆریشەوە باشترین جۆری قەیسیمان هەیە»، هەروەها وتی: «گوندەكەمان زیاتر بە قەیسی و هەنجیر بەناوبانگە، قەیسی لە كۆتایی وەرزی بەهاردا دەبێت و هەنجیریش لە ناوەڕاستی هاویندا».

لەبارەی شێوازی كۆكردنەوەی بەرهەمی قەیسی ئەو جوتیارە وتی: «هەر جوتیارە و لەگەڵ ماڵ و منداڵی خۆی دەچێتە نێو باخە قەیسییەكانەوە و هەرجارەو دوو یان سێ درەخت رادەوەشێنین، ئەو درەختەی كە ژێری قوڕ بێت، بەهۆی جۆگەلەی ئاودێریی و ئاودانەوە پارچە راخەرێك رادەخەین بۆ ئەوەی قەیسێكان نەكەونە ناو قوڕەوە و پیس نەبن، پاشان چەند سندوقێکی پلاسکۆ دەهێنین و دانە دانە كۆی دەكەینەوە، بەم جۆرە لە لێكردنەوە و كۆكردنەوەی قەیسی بەردەوام دەبین تا تەواوی قەیسییە پێگەشتووەكان لێدەكەینەوە، پاشان لەنێو سندوقی تایبەت بە میوە دەینێرین بۆ بازاڕەكان و دەیانفرۆشین، هەروەها لێكردنەوەی بەرهەمی قەیسی لە هەفتەیەكدا دووجار لێی دەكرێتەوە، قەیسیش ماوەی مانەوەی كەمە زوو كاتی تەواو دەبێت».

بەگشتی جوتیارانی گوندەكە نیگەران بوون لەوەی كەوتوونەتە نێوان حكومەتی ناوەندی و هەرێمی كوردستانەوە و لەرووی دابینكردنی پێداویستییە كشتوكاڵییەكانەوە هاوكاری ناكرێن، دەخوازن حكومەتی هەرێم هاوكاریان بێت لە دابینكردنی پێداویستییە كشتوكاڵییەكان، تاكو بتوانن گەشەی زیاتر بە كشتوكاڵ و باخداریی بدەن، باسیان لەوەشكرد گوندەكەیان وەك هەرگوندێكی تری عێراق و كوردستان بەدەرنەبووە لە وشكە ساڵی، بەوهۆیەوە زیان بە جوتیارانی ئەوانیش گەشتووە، هەروەك هەندێك لە سەرچاوەكانی ئاویش وشك بوون، بەهیوان حكومەتی هەرێم بەنداویان بۆ دروستبكات.

ناوچەی قەرەحەسەن نزیكەی 40 گوند لەخۆ دەكرێت و لەرووی ئیدارییەوە سەربە ناحیەی قەرەهەنجیرە، گوندی خاڵۆبازیانی بە دووریی 19 کیلۆمەتر كەوتۆتە خۆرهەڵاتی پارێزگای كەركوكەوە و 45 كیلۆمەتر لە قەزای چەمچەماڵەوە دوورە.

لە نووسینەكانی مێژوونووس مەلا جەمیل رۆژبەیانیدا باسی لەوە كردووە كە 150 ساڵ پێش زایین ناوی گوندەكە (كەرخ جدان) بووە، بە زمانی ئەو سەردەمە واتا هاوینە هەواری كەركوك، وەك رێبوار تەیب قەرەحەسەنی باسی لەوەكرد سەرچاوەیەكی روون نییە ناوی گوندەكە چۆن هاتووە بەڵام دەوترێت لە گوندەكەدا خاڵی گومركی نێوان شارەكانی خوارووی عیراق و كوردستان بووە و بە خاڵە گومركییەكان وتراوە خاڵی بازدان، یان باجدان، لەو شوێنە هەر كۆچ و بارێك تێپەڕبووبێت بەبێ باجدان نەڕۆشتووە، دیارە ئەوكاتەش عوسمانییەكان لەو ناوچەیەدا هەبوون.

لەساڵی 1927 بووە بە ناحیە ساڵی 1937 ناحیە بووە، دواتر وەكو گوند مامەڵەی لەگەڵ كراوە و لەیلان كراوە بە ناحیە.

لەساڵی 1952 قوتابخانەی تێدا كراوەتەوە و پێشتریش حوجرە و مزگەوتی تێدا بووە.

لەساڵی 1963 جارێك سوتێنراوە، لەساڵی 1987 جارێكی تر وێرانكراوە، لەساڵی 1988 بەر شاڵاوی ئەنفال كەوتووە و جارێكی دیكە سوتێنراوە، سەرباری بردنی سامان و مەڕ و ماڵاتی دانیشتوانەكەی، تەواوی باخ و رەزەكانی گوندەكە سوتێنراوە و 47 كەسیشیان لێ ئەنفال كراوە.

لەپێش ئەنفالدا 325 ماڵ بووە ئێستا ئاوەدانكراوەتەوە و نزیكەی 200 ماڵی تێدایە و بەكاری كشتوكاڵی و ئاژەڵداریی و باخدارییەوە سەرقاڵن، ناوچەی قەرەحەسەن بەگشتی لەبارە بۆ قەیسی و هەنجیر و هەنارو میوەكانی تر.

لەم راپۆرتەدا هەندێك لە سوودەكانی قەیسی دەخەینە روو:

1_ دەوڵەمەندە بە ڤیتامینەكانی A,B,C,Hئەم پێكهاتانەش بۆ بینایی چاو و بەرگریی لەش و زیادبوونی خوێن و شێداریی پێست بەسوودن.

2_ بەهای خۆراكی قەیسی هاوتای جگەری ئاژەڵە لە دروستكردنی خڕۆكە سوورەكانی خوێن.

3_ دژە شێرپەنجەی پێستە.

4_ نابێت ئەوكەسانە بیخۆن كە نەخۆشیی شەکرەیان هەیە چونكە لە 24%ی قەیسی لە شەكر پێكهاتووە.

 165 جار بینراوە