سەرەکی » ئەدەب و هونەر » گفتوگۆی بن شووراكان شه‌ڕێك هه‌رگیز كۆتایی نایه‌ت

گفتوگۆی بن شووراكان شه‌ڕێك هه‌رگیز كۆتایی نایه‌ت

ره‌وه‌ز جه‌بار

یه‌كێك له‌و نووسه‌رانه‌ی له‌ نێو ئه‌و بارە ناخۆشەی توركیادا داوای توركیایه‌ك ده‌كات كورد و تورك وه‌ك هاووڵاتی پله‌ یه‌ك سه‌یر بكرێن، ئۆیا بایداره‌. ئه‌و خانمه‌ رۆماننووسه‌ توركه‌ی له‌ رۆمانه‌كانیدا په‌نجه‌ ده‌خاته‌ سه‌ر برینه‌كانی توركیا. تازه‌ترین رۆمانی ئۆیا بایدار، رۆمانی گفتوگۆی بن شووراكانه‌. ئه‌م رۆمانه‌ سه‌ڵاحه‌دین بایه‌زیدی وه‌ریگێڕاوه‌ بۆ كوردی و له‌ بڵاوكراوه‌كانی وه‌شانخانه‌ی مادیاره‌ له‌ سنه‌. له‌ دوو توێی 183 لاپه‌ڕه‌دا چاپ و بڵاوبۆته‌وه‌. رۆمانه‌كه‌ چیرۆكی توركیایه‌كی پڕ له‌ خه‌م و مه‌راق و شه‌ڕ ده‌گێڕێته‌وه‌. توركیایه‌ك كه‌ هه‌میشه‌ پڕه‌ له‌ شه‌ڕ و ململانێ. شه‌ڕێك له‌ دوای روخانی ئیمپراتۆرییه‌تی عوسمانی و له‌ سه‌ره‌تای دروستبوونی كۆماره‌كه‌ی ئه‌تاتوركه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌.

ئه‌م رۆمانه‌ چیرۆكی چالاكوانێكی توركه‌ له‌سه‌رده‌می شه‌ڕی خه‌نده‌قدا ده‌چێته‌ شاری ئامه‌د. له‌وێ هه‌وڵ ده‌دات به‌ دروشمی گرنگ ژیانه‌ به‌ر به‌و شه‌ڕه‌ ماڵوێرانكه‌ره‌ بگرێت. كه‌ بووه‌ته‌ هۆی جه‌رگ سووتانی دایكان و بێوه‌ژن بوونی چه‌ندین ژن… هه‌ر وه‌ك له‌ رۆمانه‌كه‌دا ئه‌و دیمه‌نانه‌ ده‌بینین كه‌ چۆن دایكانی جه‌رگ سووتاو داوای ته‌رمی كوڕه‌كانیان ده‌كه‌ن. له‌ژێر شووراكان و به‌رامبه‌ر به‌ «سوور» كه‌ ناوچه‌یه‌كی كوردنشینی ئامه‌ده‌ و زۆربه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ی كوردی عه‌له‌وی و مه‌سیحین، ئه‌و چالاكوانه‌ له‌گه‌ڵ كوردێكدا ده‌كه‌وێته‌ گفتوگۆی چه‌مكه‌كانی» نه‌ته‌وه‌، ئازادی، شه‌ڕ، زمان، مه‌رگ، ویژدان… لێره‌وه‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی ده‌بێت به‌ پرسی كوردستانی باكوور و مه‌سه‌له‌ی شوناس و مافی كه‌مینه‌. شوێن له‌م رۆمانه‌دا ناوچه‌ی سووره‌ له‌ ئامه‌د. سوور، ئه‌و ناوچه‌یه‌ی دڵی دیاربه‌كری كۆنه‌ و بناغه‌ی شاره‌كه‌یه‌ و شوێنێكی كه‌ونارایه‌. به‌ گشتی فه‌زای رۆمانه‌كه‌ چیرۆكی توركیایه‌كی پڕ كێشه‌ و شه‌ڕ و ئاڵۆزییه‌. نووسه‌ر له‌ رێگای دیالۆگی ئه‌و دوو كه‌سایه‌تییه‌وه‌ باسی ژیانی سه‌ختی توركیا ده‌كات. ره‌خنه‌ له‌ ده‌سته‌ڵات ده‌گرێت، كه‌ بۆچی بارودۆخی كورد له‌ توركیادا ئاوا سه‌خت و دژواره‌. چیرۆكی شوناس و مه‌سه‌له‌ی كورد بوون و تورك بوونه‌. چیرۆكی شه‌ڕی نیو خه‌نده‌قه‌كانه‌.

وه‌ختێ توركه‌كان ئاماده‌ نین ماف بده‌ن به‌ كورد، كوردیش ناچاره‌ چه‌ك هه‌ڵبگرێ و داوای مافی خۆی بكات. وه‌ك له‌ رۆمانه‌كه‌دا هاتووه‌ توركه‌كان ده‌ڵێن كوردی باش كوردی مردووه‌. ئه‌م رسته‌یه‌ زیاتر له‌ هه‌شتا ساڵه‌ وای كردووه‌ ئه‌و وڵاته‌ نه‌حه‌سێته‌وه‌ و به‌رده‌وام له‌ شه‌ڕدابێ. چون كوردیش وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك نایه‌وێت وه‌ك مردوو سه‌یر بكرێ و مافه‌كانی خۆی ده‌وێت. به‌شی زۆری ئه‌م رۆمانه‌ گفتوگۆی ئه‌و دوانه‌یه‌ و كه‌متر په‌رژاوه‌ته‌ سه‌ر وێنه‌ و دیمه‌نی شوێن و كه‌سه‌كان. زیاتر دیالۆگی ئه‌و دوو كه‌سه‌یه‌. وه‌ك له‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌ به‌ ژیانی كه‌سایه‌تییه‌كاندا رۆبچێ. به‌ گشتی له‌ رێگای دیالۆگی ئه‌و دوو كه‌سه‌وه‌ ده‌چێته‌ نێو مێژووی خوێناوی توركیاوه‌ و باسی كوشتاری ئه‌رمه‌ن و دێرسیم ده‌كات. وه‌ك له‌ رۆمانه‌كه‌دا هاتووه‌: ئێستا له‌ سوور، له‌ جیزره‌، له‌ سلۆپی، له‌ هه‌زه‌خ و گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ژاره‌كانی نووسه‌یبین، له‌و دیو خه‌نده‌قه‌ و مه‌ته‌رێزه‌كان، منداڵه‌ به‌رد هاوێژه‌كان كۆمه‌ڵێك ئامانجیان هه‌یه‌ كه‌ له‌ یاخیبوون ئه‌ولاتر ده‌چێ: ئه‌وان داوای مافه‌كانی خۆیان و ئه‌و خاكانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ به‌ڵێنیان پێ درابوو. ئه‌وان بۆ كه‌سانی تر شه‌ڕ ناكه‌ن، ئه‌و شه‌ڕه‌ی ده‌یكه‌ن هی خۆیانه‌. یان وه‌كو ده‌ڵێ: ئه‌و كاته‌ی گه‌لی كورد وتی كێشه‌ی سه‌ره‌كی من ئه‌وه‌یه‌ ته‌نیا له‌به‌ر كورد بوون ده‌چه‌وسێمه‌وه‌، زوڵمم لێ ده‌كرێ و وه‌ك شارۆمه‌ندی پله‌ دوو سه‌یر ده‌كرێم، خه‌باتی ناسێنه‌ تین و گۆڕی هاته‌ به‌ر. هه‌ر ئه‌و كاتیش چه‌پی توركی كه‌م كه‌م له‌و مه‌یدانه‌ هاوبه‌شه‌ پاشه‌كشه‌ی كرد. یان له‌ به‌شێكی تری رۆمانه‌كه‌دا ده‌ڵێ: باوكم له‌ به‌ندینخانه‌ی دیاربه‌كر به‌ ئه‌شكه‌نجه‌ مرد. دایكم بێجگه‌ له‌ كوردی زمانێكی تری نه‌ده‌زانی. باوكم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌كه‌ی به‌ كوردی قسه‌ی كردبوو. ئه‌شكه‌نجه‌كرا. باوكم نه‌ په‌یوه‌ندی به‌ رێكخستنه‌وه‌ هه‌بوو. نه‌ به‌ چیا و نه‌ به‌ تیرۆره‌وه‌. ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كورد بوو، ئاماده‌ نه‌ببوو چه‌كی جاشایه‌تی بكاته‌ شان. خرابووه‌ گۆشه‌ی به‌ندینخانه‌وه‌…

به‌گشتی ئه‌و سێ نموونه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ فه‌زای گێڕانه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ن، ته‌واوی رۆمانه‌كه‌ به‌و نه‌فه‌سه‌ ده‌ڕوات، رۆمانێكی وشك و برینگه‌، جگه‌ له‌و چیرۆكانه‌ هیچی دیكه‌ی تێدا نییه‌. وه‌ك باسی خۆشه‌ویستی، سێكس، ژیانی ئاسایی كاره‌كته‌ره‌كان… ته‌نیا و ته‌نیا دیالۆگێكی پڕه‌ له‌ باسی شه‌ڕ، ململانێ، دانپێدانه‌نان، چه‌وسانه‌وه‌… ته‌نانه‌ت خوێنه‌ر نازانێ ئه‌و دوو كاره‌كته‌ره‌ باكگراوندیان چییه‌ و چۆن ژیاون و سه‌ر به‌ چ چینێكن. ته‌نیا مه‌به‌ستی نووسه‌ر ئه‌وه‌بووه‌ له‌ رێگای ئه‌و دیالۆگه‌وه‌ باس له‌ ململانێی نه‌ته‌وه‌ی تورك و كورد و مه‌سه‌له‌ی شوناس ده‌كات.

ئۆیا له‌و نووسه‌ره‌ به‌ هه‌ڵوێستانه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر حه‌ق وتن زۆرجار تووشی كێشه‌ بووه‌ و رووبه‌ڕووی مه‌ترسی و زیندان بووه‌ته‌وه‌. به‌ هۆی نووسینی رۆمانی خودا منداڵانی فه‌رامۆش كردووه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ركردنی لێ كراوه‌ له‌ قوتابخانه‌كه‌ی. هه‌روه‌ها به‌ هۆی ئه‌وه‌ی تێزی دكتۆراكه‌ی سه‌باره‌ت به‌ سه‌رهه‌ڵدانی چینی كرێكار له‌ توركیا بوو له‌ لایه‌ن ده‌سته‌ی پڕۆفیسۆره‌كانی زانكۆوه‌ ره‌ت كراوه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌ش بووه‌ هۆی پشێوی و ئاژاوه‌ له‌ ناو زانكۆدا و له‌ ساڵی 1971 قۆڵبه‌ست كراوه‌ و له‌ زانكۆ دوورخراوه‌ته‌وه‌. له‌ دوای كوده‌تای 1980 توركیای به‌جێهێشتووه‌ و له‌ ساڵی 1992 گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌.

ئۆیا بایدار ساڵی 1940 له‌ ئه‌سته‌نبوڵ له‌ دایكبووه‌. به‌ده‌ر له‌ نووسینی رۆمان مامۆستای زانكۆیه‌ و ماوه‌یه‌كی زۆر به‌شداری له‌ سیاسه‌تدا كردووه‌ و وه‌ك نووسه‌رێكی چه‌پ رۆڵی گرنگی هه‌بووه‌ و به‌ سه‌لامه‌تیش لێی ده‌رنه‌چووه‌ و زۆرجار رووبه‌ڕووی ئازاردان بووه‌ته‌وه‌. له‌ ژیانی ئه‌ده‌بی خۆیدا كۆمه‌ڵێك به‌رهه‌می نووسیوه‌. له‌وانه‌ رۆمانی ده‌رگای یه‌هودا، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ هه‌ر جێگایه‌ك، سه‌رده‌می ئازادی و سه‌رده‌می هیوا، گوتاری پشیله‌، گفتوگۆی بن شوراكان و…

له‌ پای ئه‌و كارانه‌ی چه‌ند خه‌ڵاتێكی پێبه‌خشراوه‌. له‌وانه‌ خه‌ڵاتی یونس نادی ساڵی 1992 له‌سه‌ر رۆمانی گوتاری پشیله‌. خه‌ڵاتی ئۆرهان كه‌مال، ساڵی 2001. خه‌ڵاتی جه‌وده‌ت قودره‌ت، ساڵی 2004. خه‌ڵاتی ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست- رۆشنبیریی ساڵی 2011…

ئۆیا بایدار

 196 جار بینراوە