سەرەکی » وتار »  ‌عه‌داله‌ت عه‌بدوللا‌ » دیارده‌ی چه‌كداری، تارمایی هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی به‌رده‌وام

دیارده‌ی چه‌كداری، تارمایی هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی به‌رده‌وام

داوایه‌كی ره‌وا
ساڵانێكی زۆره‌ نووسه‌ران و رووناكبیرانی كورد، له ناوخۆ و تاراوگه‌شه‌وه‌، داوای كۆتایی هێنان به‌ دیارده‌ی چه‌كداری ده‌كه‌ن. ئه‌م دیارده‌یه‌، ساڵ به‌ ساڵ، له‌ فۆرم و چوارچێوه‌ی جیاجیادا زه‌ق ده‌بێته‌وه ‌و زیانه‌كانی ده‌رده‌كه‌ون.

راسته‌ دیارده‌كه‌، له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا كه‌ گیرۆده‌ی جه‌نگه‌كانه‌، چ جه‌نگ له‌گه‌ڵ وڵاتانی دراوسێ و هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا و چ جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان، به‌ ئاسانی بنبڕ ناكرێت، به‌تایبه‌تی كه‌ سته‌مكاری، وه‌ك كەلتورێكی سیاسیی كاره‌ساتهێن، زۆرجار له‌گه‌ڵ خۆیدا رۆحی یاخیبوونی چه‌كداری و به‌رپاكردنی شۆڕش و راپه‌ڕین و ته‌قینه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری ده‌خوڵقێنێ، ئه‌وه‌ش به‌بێ ئامرازه‌كانی توندوتیژی كه‌ زه‌قترینیان هه‌ڵگرتنی چه‌ك و دیارده‌ی چه‌كدارییه‌ نایه‌ته‌دی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌و دیارده‌یه‌ بۆ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی سیاسی و مه‌ده‌نی كه‌ لانیكه‌می ئیراده‌ی نوێكردنه‌وه ‌و به‌ مه‌ده‌نیكردنی Civilization ژیانی گشتیی هه‌بێت، ده‌بێ دیارده‌یه‌كی كاتی و تێپه‌ڕبێت، وابه‌سته‌ی ته‌نها هه‌ندێ هه‌لومه‌رجی هه‌ڵاوێرد و تایبه‌تی بێت،‌ نه‌ك دیارده‌یه‌كی به‌رقه‌رار و به‌رده‌وام.

چه‌ك و مه‌ینه‌تی
كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌قامگیر و ئارام، له‌سایه‌ی ئه‌و جۆره‌ دیاردانه‌دا،‌ نایه‌ته‌ ئاراوه‌. ئه‌زموونی ئه‌و گه‌لانه‌ی كه‌ نه‌یانتوانیوه‌ كۆنترۆڵی گروپه‌ چه‌كداره‌كان بكه‌ن و چه‌ك ته‌نها له‌ ده‌ستی هێزی سیستماتیكی ده‌وڵه‌تدا بهێڵنه‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت و دامه‌زراوه‌كانیش ته‌نها نیشتمانی و موڵكی گشتی بن نه‌ك موڵك و ئامرازی ده‌ستی تاقم و گروپه‌ تایبه‌تییه‌كان‌، ده‌ریانخستووه‌ كه‌ مه‌ینه‌تی و ماڵوێرانییه‌كانیان به‌ ئاسانی كۆتاییان نایه‌ت و درێژه‌یان ده‌بێ و نه‌بڕاوه‌ن‌. ئه‌و ئه‌زموونانه‌ ده‌ریشیان خستووه‌ كه‌ وڵاته‌كانیان نه‌ وه‌ك سیستم و نه‌ وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ش، به‌ ئاسانی نابنه‌ وڵاتێكی دیموكرات. دیموكراسی، له‌م ئاسته‌یدا هه‌میشه پێویستی به‌وه‌یه‌ كه‌ چه‌كه‌كان بۆ پاراستنی سنووره‌كان بن و زانستیش بۆ پێگه‌یاندنی عه‌قڵه‌كان.

عه‌قڵ له‌ناو ئه‌م هاوكێشه‌یه‌دا، له‌دایكبووی زانست و مه‌عریفه ‌و په‌روه‌رده‌ و پرۆسه مه‌ده‌نییه‌كانی تری ‌پێگه‌یاندنی كۆمه‌ڵایه‌تییه، بۆیه‌ دوور و نزیك پێویستی به‌ چه‌ك نییه‌ ته‌نها بۆ به‌رگری نه‌بێت له‌ نیشتمان و سنووری نێوده‌وڵه‌تیی وڵات و پاراستنی سه‌روماڵی هاووڵاتیان نه‌بێت. كاتێك چه‌ك له‌م ئه‌ركه‌ پیرۆزه‌ لایدا، دیارده‌ی چه‌كداری له‌دایك ده‌بێت، واته‌ هه‌ر به‌ ته‌نها ئه‌ركی چه‌كهه‌ڵگرتن ناشێوێت، به‌ڵكو له‌ یه‌ككاتدا كۆمه‌ڵگه ‌و ده‌وڵه‌تیش چه‌كدار ده‌بن و چه‌ك بۆ ململانێ و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی تر به‌كارده‌هێنن. لێره‌وه‌ ده‌وڵه‌ت، به‌ناوی پاراستنی ئاسایشه‌وه‌ توندوتیژی و سته‌مكاریی ناوخۆیی به‌ڕێوه‌ده‌بات و به‌شه‌ جیاجیاكانی كۆمه‌ڵگه‌ش به‌ ناوی به‌رگریكردن له‌خۆیانه‌وه‌ یاخیبوونی چه‌كداری هه‌ڵده‌بژێرن و په‌نا بۆ چه‌ك ده‌به‌ن، به‌وه‌ش له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌دا توندوتیژی ده‌بێته‌ سیمای زاڵی ناو مێژووی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌و ئه‌زموونانه‌.

ئه‌زموونه‌كانی ناوچه‌كه‌‌
له‌و بواره‌دا، هه‌ر له ‌ده‌وروبه‌ری ناوچه‌كه‌ی خۆمان ئه‌زموونی ئه‌فغانستان نموونه‌ هه‌ره‌ تراژیدی و زه‌قه‌كه‌یه كه‌ تا رۆژگاری ئه‌مڕۆش خوێنی لێ ده‌چۆڕێ‌، نزیكتر له‌و هه‌ریه‌كه‌ له‌ وڵاتانی سۆمال و یه‌مه‌ن_ه‌، له‌نێوان ساڵانی 1975 بۆ 1990یش، ئه‌زموونی خوێناویی لوبنانمان هه‌یه‌، له‌ویش به‌رچاوتر دۆخی دۆزه‌خییانه‌ی 10 ساڵی رابردووی سوریایه‌، له‌ په‌ناشماندا عیراق خۆیه‌تی به‌ هه‌رێمی كوردستانیشه‌وه، به‌ تایبه‌ت له‌ نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو‌.

ناكرێ هیچ یه‌كێ له‌و ئه‌زموونه‌ گڕگرتووانه‌ كه‌مترین په‌ندیان لێ وه‌رنه‌گیرێ و دیارده‌ی چه‌كداری به‌رده‌وام بێت، وه‌همه‌ وڵات و هه‌رێمی ئارامت بوێ و هێشتا چه‌ندین گروپ به‌ناوی پارتی سیاسییه‌وه‌، یان كاراكته‌ری ناو پارته‌كان، یان ته‌نانه‌ت سه‌ره‌ك خیڵ و هۆزه‌كان، چه‌كداربن و توانای كۆكردنه‌وه‌ی گروپی چه‌كدارییان هه‌بێ و له‌گه‌ڵ هه‌ر ناكۆكی و گرژییه‌كدا سه‌رله‌به‌ری دانیشتوان بخه‌نه‌ دۆخێك له‌ دڵه‌ڕاوكێ و ترس و نادڵنیایی له‌ سه‌روماڵی خۆیان.

ئه‌و پێكدادانه‌ چه‌كدارییه‌ عه‌شایرییانه‌ی ئه‌م دواییانه‌ی چه‌ند شار و ناوچه‌یه‌كی جیاجیای هه‌رێمی كوردستان و ساڵانی پێشتریش، روونترین به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی دیارده‌ی چه‌كداری و توندوتیژی و ده‌ره‌نجامه‌ ترسناكه‌كانیان، هه‌تا رۆژگاری ئه‌مڕۆش ‌ هه‌یه ‌و وه‌ك تارمایی و هه‌ڕەشه‌یه‌كی به‌رده‌وامیش له‌سه‌ر ئاسایش و ئارامی و سه‌قامگیری، ماونه‌ته‌وه‌ و كۆنترۆڵ نه‌كراون‌.

مۆڵه‌تدراو و بێ مۆڵه‌ت!
بڕیاری تایبه‌ت به‌ نه‌هێشتنی چه‌كی بێ مۆڵه‌ت له‌ هه‌رێمدا، بڕیارێكی دروسته‌، به‌ڵام نازانرێ تا چه‌ند جێبه‌جێ ده‌كرێت، ورده‌كاری و رێكاری و ده‌ره‌نجامە‌كانی پرۆسه‌كه‌ش روون نین، له‌وه‌ پێویستتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڕیارێكی وه‌ها گشتگیر بێت و سه‌رله‌به‌ری هه‌رێمه‌كه‌مان بگرێته‌وه‌، پرسیار ئه‌وه ‌بێت: ئاخۆ ئه‌وانه‌ی مۆڵه‌تی چه‌ك هه‌ڵگرتنیان هه‌یه چی؟ ئایا هه‌ر هه‌موو‌یان سه‌ربه‌ ده‌زگای ئه‌منی و به‌رگریی نیشتمانین؟ ئایا بیانووی مۆڵه‌ت پێدانیان بیانووی بابه‌تی و ره‌وایه‌؟ پشت به‌ یاسایه‌كی دیاریكراوی وڵات و بڕگه ‌و ماده‌كانی ده‌به‌ستێت؟ یان لانیكه‌م گره‌نتی ئه‌وەی‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و چه‌كه‌ مۆڵه‌تدراوانه‌ به‌ خراپی به‌كارناهێنرێن؟ له‌وه‌ش گرنگتر، ئایا هه‌ڵگرانیان به‌ باشی دیسپلین و یاسا و رێساكانی چه‌ك هه‌ڵگرتن ده‌زانن؟

بێگومان ئه‌وانه ته‌نها‌ كۆمه‌ڵێك پرسیارن بۆ فراوانكردنی ئاسۆی بیركردنه‌وه‌ له ‌هه‌ر رێكارییه‌كی ده‌وڵه‌تی كه‌ جدی بێت و مه‌به‌ستی گێڕانه‌وه‌ی سیمای مه‌ده‌نی بێت بۆ كۆمه‌ڵگه ‌و شاره‌كانمان، ئامانجی بێت سه‌روماڵی هاووڵاتیان پارێزراو بن و له‌ ترس و دڵه‌ڕاكێی شه‌ڕانگێزیی تاك و گروپه‌ چه‌كداره‌ زۆر و زه‌وه‌نده‌كاندا نه‌بن كه‌ زۆربه‌یان له‌ په‌نای حزب و به‌رپرسه‌كانیدا، یان خێڵ و عه‌شیرەتە‌كاندا قه‌ڵه ‌و و گه‌وره‌ كراون.

باره‌گای چه‌كدار
له‌لایه‌كی تر، رێكارێكی تری پێویست كه‌ گرنگه له ‌سه‌رتاسه‌ری هه‌رێمی كوردستاندا‌ بگیرێته‌به‌ر، دوورخستنه‌وه‌ی باره‌گای پارت و رێكخراوه‌ سیاسییه‌كانمانه‌‌ له‌ناو كۆڵان و گه‌ڕه‌كه‌ جیاجیاكانی شاره‌كانمان. ئه‌و باره‌گایانه‌ زۆربه‌یان پاسه‌وان و چه‌كداریان هه‌یه‌، به‌ ئه‌زموونیش ده‌ركه‌وتووه‌‌ كه‌ له‌گه‌ڵ شه‌ڕه‌ ناوخۆییه‌كانی نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو تا ده‌گاته‌ به‌ریه‌كکه‌وتنه‌كان له‌گه‌ڵ خۆپیشاندانه‌كانی ئه‌م ساڵانه‌ی دوایی خه‌ڵكی ناڕازیی هه‌رێمدا، ده‌ستبه‌جێ زۆربه‌یان ده‌بنه‌ شوێن و ناوچه‌ی گرژ و نائارام بۆ دانیشتوانی مه‌ده‌نیی شاره‌كان.

له‌ 30 ساڵی رابردوودا به‌ سه‌دان هاووڵاتی له‌و ئه‌زموونه‌ كاره‌ساتبارانه‌دا، یان به‌ گولـله‌ی وێڵ، یان به‌ ده‌ستڕێژی ئاراستەکراوی باره‌گا حزبییه‌كان گیانیان له‌ده‌ستداوه‌. چه‌ندان خێزان به‌هۆی ترس و بێزارییان له‌و باره‌گایانه‌ خانووه‌كانیان فرۆشتووه‌ یان به‌كرێیان داوه‌. واته‌ له‌ هه‌موو دۆخێكدا هاووڵاتیانی ئێمه‌، له‌م جیهانه‌ خێراو گۆڕاوه‌دا كه سه‌ده‌ی 21ه‌و‌ سه‌رده‌می پێشكه‌وتن و جیهانی گڵۆبالیزه‌یشن و كرانه‌وه‌یه‌ به‌ رووی شارستانییه‌ته‌كاندا،‌ هێشتا به‌شمه‌ینه‌ت و قوربانیی ده‌ستی كۆمه‌ڵێك دیارده‌ی دواكه‌توو و نا مه‌ده‌نییانه‌‌ن كه‌ ئه‌ركی ده‌سه‌ڵاتداران و ده‌زگاكانی هه‌رێمه‌ رۆژێك زووتر كۆنترۆڵیان بكه‌ن.

پاشان ئه‌و باره‌گا حزبییانه‌ ئه‌گه‌ر بۆ ده‌ره‌وه‌ی شاره‌كانیش دوور ناخرێنه‌وه‌، ئه‌وا پێویسته بوونیان به‌ كۆمه‌ڵێك مه‌رج و رێنمایی تونده‌وه‌ ببه‌سترێته‌وه‌، یان‌ لانیكه‌م له‌ناو گه‌ڕه‌ك و كۆڵانه‌كان و له‌ شوێنه‌ گشتییه‌كاندا نه‌بن كه‌ زۆرجار سیمایه‌كی ناشیرینی میلیتاریزه‌كردن دروست ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌تیش له‌ هه‌لومه‌رجی گرژیی و ناكۆكی و ململانێكاندا، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ره‌تڵی ماشێنی چه‌كداری تایبه‌ت به‌ پاسه‌وانانی زۆرێك له‌ به‌رپرسان كه‌ هه‌ندێک جار یاساكانی هاتوچۆش ره‌چاو ناكه‌ن.

له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ گرنگتر، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌سانی چه‌كدار، وه‌ك به‌رپرسانی هه‌رێم خۆیان جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ هیچ مافێك و له‌ هیچ دۆخێكدا له‌ ناكۆكییه‌ سیاسی و حزبییه‌كانەوە نه‌گلێنرێن، خۆ ئه‌گه‌ر كه‌سانی چه‌كدار سه‌ربه‌ داموده‌زگا نیشتمانی و ده‌وڵه‌تییه‌كان بن و ئه‌ركیان پاراستنی سه‌روماڵی گشتی بێت، ئه‌وا ئه‌مه یاساشكێنییه ‌و له‌ كه‌مترین تێوه‌گلاندا ناسنامه‌ و سه‌رڕاستیی خۆیان له‌بارده‌به‌ن.

 118 جار بینراوە