سەرەکی » کەلتوور » شانشینە لە یادكراوەكەی حیرە لە دەریای نەجەفدا

شانشینە لە یادكراوەكەی حیرە لە دەریای نەجەفدا

ئیدریس جەبار

لە نزمایییەك لە دەریای نەجەف، شانشینی حیرەی لە یادكراو سەری ناوەتەوە كە یەكێكە لەو شارستانیانەی لەسەر رۆخی رووباری فورات لە ساڵی دووسەد و شەستی دوای زایین دامەزراوە.

لەو بارەیەوە بەڕێوەبەری پشكنەرانی شوێنەوارەكان لە پارێزگای نەجەف بە ئاژانسی دەنگوباسی (العراقیە)ی راگەیاندووە:»شاری حیرە، شارێكی قەتیسبوو نەبوو، بەڵكو رووبەرێكی فراوانی لە خۆگرتووە و سەنتەری ئاینیی مەسیحی بوو، بەتایبەتیش مەزهەبی نستوری، لە ساڵانی 1931 و 1957 و 2017، لەڕێی نێردە بیانیی و عیراقییەكانی تایبەت بە گەڕان بەشوێن پێگە گرنگە مەسحییەكان، پشكنین لە ناوچەكەدا كراوە.

بە وتەی، بەڕێوەبەری پشكنەرانی شوێنەوارەكان لە پارێزگای نەجەف:»زۆرێك لەو شوێنانە پێویستییان بە گەڕان و پشكنینە بۆ دۆزینەوەی ئەو شوێنەوارانەی لەو ماوە مێژووییە گرنگەدا هەبوون، ئەو شوێنەوارانە وابەستەی حەزرەتی مەسیحن (د.خ)، دانیشتوانەكەی بۆ ماوەیەكی زۆر لەو ناوچەیەدا ماونەتەوە، بەڵام لەدوای فەتحی ئیسلامی و هاتنی خالیدی كوڕی وەلید بۆ ناوچەكە، خەڵكەكەی سەرپشك كران لەوەی یان دەبێت باج (جزیە) بدەن بۆ مانەوە لەسەر ئاینیی مەسیحی، یان دەبێت ئاینەكەیان بگۆڕن بە ئاینی ئیسلام، بۆیە زۆربەیان رادەستكردنی جزیەیان هەڵبژارد بۆ مانەوە لەسەر ئاینیی مەسیحی و شان بەشانی مسوڵمانەكان ژیان، ئەمەش بەڵگەی پێكەوە ژیانی ئاشتیانەی سەدان ساڵەیە لە شارەكەدا.»

گەڕان بەشوێن شانشینە ونبووەكەی ژێر لمی بیابان، لە ساڵی 1900وە دەستیپێكرد، بەڵام بەڵگە دۆزراوەكان بەس نەبوون بۆ دركاندنی نهێنییەكانی ئەو كۆمەڵگە ئاڵۆزە تا ساڵی 1934 كە نێردەیەكی نێودەوڵەتی لە زانكۆی ئۆكسفۆردەوە شوێنەواری دوو كڵێسایان لە باشووری نەجەف دۆزییەوە.

یاسر مەحمود شوێنەوارناس لەبارەی سەرچاوە و سەرگوزشتەكانی ئەو شانشینەوە دەڵێت:»شار یان شانشینی حیرە لە پارێزگای نەجەف، لە شارە مێژووییە گرنگەكانە و مێژووی سەرهەڵدان و پەرەسەندنی بۆ ماوەكانی پێش ئیسلامی دەگەڕێتەوە، بەدیاریی كراویش شاری حەزەر لە باكووری عیراق و شاری حیرە لە باشوور».

یاسر مەحمود پێیوایە:»زۆربەی شوێنەوارەكان لە شاری حیرە، ئاماژە بە بوونی شارەكە دەكەن لە پارێزگای نەجەف، تەكنیكە نوێیەكانیش لەم ماوەیەی دواییدا دەریانخست كە زۆرێك لە جێگەكان تەئكید لەسەر بوونی ئەو كۆشك و تەلارانە دەكەن كە لە مێژوودا باسكراون و مێژوونوسان و شاعیرە عەرەبییەكان ئاماژەیان بۆ كردوون كە بریتیین لە خانووبەرەی مەسیحی و بوونی خاچەكان و بوونی هەندێك گۆڕستان كە هەندێكیان بۆ ماوە مەسیحییەكە دەگەڕێنەوە».

بە بۆچوونی ئەو شوێنەوارناسە:»شانشینی حیرە، تا قۆناغی دەوڵەتی عەباسی ماوەتەوە و دێرەكانی لە ناوچەكەدا لە باشووری شاری نەجەف، لەم ماوەیەی دواییدا دۆزراوەتەوە كە مێژووەكەی بۆ سەردەمی ئەمەوییەكان و عەباسییەكان دەگەڕێتەوە، زۆرێك لە تەكنكیە زانستییەكانیش زانیاریی نوێیان لەبارەی مێژووی شاری حیرە و دێرە مەسیحییەكان بە شێوەیەكی گشتی خستۆتەڕوو».

لەبارەی كۆشكی رەحبەوە مەحمود دەڵێت:»كۆشك و تەلارێكی زۆر هەن لە عیراق كە هەندێكیان مێژووەكەیان شاردراوەتەوە و دەكەونە چوارچێوەی مێژووە ونبووەكان، لەوانەش كۆشكی رەحبە، سەرگوزشتە و چیرۆكەكان و سەرچاوەكان مێژووی كۆشكەكە بۆ سەردەمی مەحمود رەحباوی دەگێڕنەوە لە ساڵی 1700ی زاینیی، بۆچوونێكی تر هەیە كە دەڵێت وەك شوێنی نیشتەجێبوون بەكاریهێناوە، راوبۆچوونی شوێنەوارناسانیش وەهایە كە دەكەوێتە سەر رێگەی وشكانی حەج لەسەر رێگەی زوبێدە و شوێنەوارەكانی ئێستاش لە كۆشكەكەدا كەوانە ئیسلامییەكانن كە رەنگە مێژووەكەیان بۆ سەردەمی عەباسییەكان بگەڕێتەوە».

یاسر مەحمود لە درێژەی قسەكانیدا ئاماژە بە هاتنی زۆرێك لە نێردەكان و گەشتیارە بیانییەكان دەكات بۆ ناوچەكە و پێیوایە:»ئەگەر ئەو شوێنە مێژووییانە ئامادە بكرێن و سەرلەنوێ‌ نۆژەنبكرێنەوە، وەك پێگە مێژووییە گرنگەكان، خەڵكی زیاتر سەردانیان دەكات، بەتایبەت بیانییەكان، ئەمەش دەبێتە سەرچاوەیەكی ئابووری باش و وڵات سودیان لێوەردەگرێت».

مەحمود باسی لەو رێكەوتنانەش كرد كە لەو بارەیەوە لەگەڵ لایەنی ئەوروپی و ئەمریكی و ئاسیایی كراون لە پارێزگای نەجەفیش رێكەوتن لەگەڵ بیانییەكان كراوە، بۆ نموونە لەگەڵ پەیمانگەی شوێنەواریی ئەڵمانی لە بەرلین و لە ساڵانی 2016-2017 پشكنین لە ناوچەكەدا كراوە كە پێدەچێت لەماوەی ساڵانی داهاتوو، پرۆسەیەكی فراوانتر بۆ دۆزینەوەی شوێنەوارەكان لە شاری حیرە و بەتایبەت جێنیشتەجێی مەسیحییەكان لە ناوچەكەدا، بەڕێوەبچێت»

هەر لەو بارەیەوە، ئەسعەد عەباس شوێنەوارناسی عیراقی دەڵێت:»دانیشتوانی شانشینی حیرە، هزرێكی مەسیحی تایبەت بە خۆیان هەبووە و ناوی مەزهەبی نستوری لێنراوە كە جیاوازیی لەگەڵ بیروبۆچوونە ئاینییەكانی كڵێسای رۆمانی و قیبتیدا هەبووە».
بە وتەی عەباس:»لە سەرەتاوە لە شاری حیرە هۆزە عەرەبییەكان نیشتەجێ‌ بوون، دوای ئەوەی موبەشیرە مەسیحییەكان هاتوون بۆ شاری حیرە، بەتایبەت نستوریوسی موبەشیر كە ئاینیی مەسیحی بڵاوكردۆتەوە لە شارەكەدا، دواتر ئاینیی مەسیحی بۆتە ئاینیی رەسمی شارەكە».

 81 جار بینراوە