سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » کاتێک سیاسەت لە فاکتەری چارەسەرەوە خۆی دەبێتە کێشەپەڕە 24

سیاسەت ئەرکی سەرەکیی خۆی ونکردووە

کاتێک سیاسەت لە فاکتەری چارەسەرەوە خۆی دەبێتە کێشە

سەرنووسەر: میوانانی ساڵۆنی كوردستانی نوی بەخێرهاتنتان دەكەین، كۆڕی ئەمڕۆمان بۆ كاك نەوزاد جەمال نووسەرو مامۆستای یاریدەدەر لەبەشی فەلسەفەی زانكۆی سەڵاحەدین سازدەكەین.
بەڕێزان دیارە ئێوە وەكو كەسانێكی رۆشنبیر و هەم وەكو كەسانێك كە لەبواری ئەكادیمیادا كاردەكەن، ئێمەش وەكو رۆژنامەنووس، مامۆستا نەو‌زاد دەناسین، لەبەرئەوەی یەكێكە لەو نووسەرانەی كە بەردەوام لە كایەی رۆژنامەنووسیدا بابەت بڵاودەكاتەوە. كاك نەوزاد بە كتێبێك بەسەری كردووینەتەوە، كتێبێكی رەخنەیی لەسەر بواری راگەیاندن، كە من بۆخۆم كە خوێندمەوە چێژێكی زۆرم لێ وەرگرت، زۆر بەكەڵك بوو لەدەرەوەی كاری رووناكبیری ‌و رۆژنامەنووسی، كەسێك هەبێت تێبینی جدی بنووسێت لەسەر بواری رۆژنامەوانی.
ناوەڕۆكی بابەتەكەی ئەمڕۆ، بابەتێكی سیاسیی و فكرییە بەڵام سەرچاوەی بابەتەكەی لە كتێبێكەوە كە وابڕیاربوو بەم زووانە چاپ بكرێت ‌و ئەمڕۆ چەند نموونەیەكی چاپكراوی لێ بهێنین، بەڵام بەداخەوە چاپەكەی تەواونەبووە، بەڵام خۆی بابەتەكە باس دەكات.
باسەكە لە كتێبەكەوەیە، هیوادارم لە ئایندەدا كتێبەكەش دەبینن، بەهیمەت بێت یان بە قیمەت بێت، ئێمە نەمان بینیووە، بەڵام ئێمە باوەڕ بە كاك نەوزاد دەكەین.
كاك نەوزاد كتێبەكەی دەناسێنێت و رەنگە یەكەم بابەت بێت رێكەوت لە مامۆستایەكی زانكۆی سەلاحەدینەوە. بەخێرهاتنی دەكەین و هیوادارین بابەتێكی بەپێز پێشەكەش بكات و مشتومڕی جدی بكەین و ساڵۆنەكەمان گەرموگوڕتر بێت بەهۆی ئەم بابەتەوە.


د. نەوزاد جەمال :
هەموولایەك بەخێربێن، بەراستی بۆ خۆی لەم بەهارە جوانەدا، رەنگە تاقەتێكی بوێت باس لە سیاسەت بكەیت، بەتایبەتی لەم وڵاتەدا كە سیاسەت بەرەو كارەسات رۆیشتووە، هەروەكو لە ناونیشانی بابەتەكەدا ئاماژەم پێداوە، بۆئەوەی ببێتە پرسیارێك لای بەڕێزتان، ئەوەیە سیاسەت لە چارەسەری كێشەكانەوە بۆ خۆی بووە بە كێشە، یان خۆی بووە بە سەرچاوەی كێشەكان، ئەمە پارادۆكەسەكەیە، لێرەدا كە من دەمەوێت جەختی لەسەر بكەمەوە، لە روانگەی هەندێك پرسیاری فەلسەفییەوە بۆ خۆمان تاوتوێیەكی زانست ‌و چێژی لەسەر بكەین.
بەداخەوە من ماوەی هەفتەیەكە تەندروستیم زۆر باش نییە، رەنگە هەم دەنگیشم هەم تواناشم ئەوەندە نەبێت بە پێی پێویست سیمینارێكی تێروپڕ پێشكەش بكەین، بەڵام هەوڵدەدەم بە كورتی ‌و بە پوختی هەندێك سەرنج لەبارەی سیاسەت و وشەی سیاسەتەوە كە چۆن كۆمەڵێك گۆڕانی بەسەردا هاتووە، لەپێش راپەڕین و دوای راپەڕین لە دنیای ئێمەدا من پۆڵێنم كردووە‌و ریزم كردووە بۆ چەند قۆناغێك، كە سیاسەت لە قۆناغی ئێمەدا چی بەسەرهاتووە.
هەڵبەت بۆ روونكردنەوەی ناونیشانەكە ئایا بۆچی سیاسەت لە چارەسەری كێشەوە خۆی بووە بەكێشە، دەتوانین سێ پرسیار بكەین: ئایا ئێمە لە سیاسەت تێنەگەیشتووین؟ یاخود سیاسەت بەخراپی بەكاردەهێنین؟ یان لەبەرئەوەی لەپشت سیاسەتەوە فەلسەفەو فیقهـ-و زانستێك نییە، دەكرێت وەڵامی هەرسێكیان بێت، هیچیشیان نەبێت، یان دووانیان بێت و یەكێكیان بێت، یەكێك لەو گریمانانە بگرێتەوە.
ئەگەر سەیری وشەی سیاسەت بكەین، بە مانا ئەرستۆییەكەی لە فەلسەفەی كلاسیكدا سیاسەت بریتییە لە زیندە چالاكییەكی مرۆڤانەو كۆمەڵایەتییانە، هەموو هەبوویەكی كۆمەڵایەتی، هەموو مرۆڤێك، هەموو تاكێك لەكۆمەڵگە لای ئەرستۆ پێمان دەوترێت بوونەوەرێكی سیاسی، هەبوویەكی سیاسی، چونكە پەیوەندیی بە ژیانی رۆژانەی ئێمەوە هەیە، وەك ئەندامێك لەو كۆمەڵگەیە بەشداردەبین لەسەر بڕیاردان و دەستنیشانكردن و چارەنووسی خۆمان لە ژیانی رۆژانەدا. پێمان دەوترێت بوونەوەرێكی سیاسی، بەڵام وەك لە كتێبەكەشدا باسمكردووە، سیاسەت سەیر دەكەیت لە قۆناغێك لە قۆناغەكاندا لە ژیانی ئێمە دەبێت بە دەعبایەك، یان بە جانەوەرێك، دەبێت بە ئەژدیهایەك، زۆرێك لە دنیای ئێمە دەخوات‌و قوتی دەدات‌و وێرانی دەكات. هەر بەناوی سیاسەتەوە. بۆیە هەوڵمداوە ریزبەندییەك بكەم.
پێش راپەڕین لە سیاسەت دوو قۆناغمان دیاریكردووەو لەپاش راپەڕینیش چەند قۆناغێكم دیاریكردووە كە سیاسەت چۆن دەگۆڕێت؟ چی بەسەردێت؟ چۆن بێ مانا دەبێتەوەو خاڵی دەبێتەوە؟ من ناوم ناوە «بەد گۆڕان»، واتە گۆڕانێك كە لە ناوەڕۆك ‌و فەرهەنگ‌و شێوەدا رەنگ دەداتەوە، سیاسەت لەمانای خۆی‌و لە بەهاكانی خۆی دەردەچێت و ئەو كەسانەی لە دنیای سیاسیدا كەسانێك نین سیاسی بن، بەو مانایە.
ئەگەر بێینەوە سەردەمی پێش راپەڕین سەردەمانێك سیاسی لەناو كۆمەڵگەی ئێمەدا بریتیبووە لە قڕكردن، لەناوبردن، تواندنەوە، شێواندنی ژیانی تۆ و وێرانكردنی شوێنەواری نیشتمانی ‌و دادۆشینی نیشتیمانەكەت.
سەیردەكەین سیاسەت بەكردەوە لەم قۆناغەدا جۆرێك بووە لە ئەژدیها لەژێر رژێمەكانی ئەو سەردەمەدا كە ویستوویانە لە رووی ئیكۆلۆجی و شارستانیی كەلتوری و ئابووریی و سیاسییەوە وڵاتەكەی تۆ داگیربكات.
سەیردەكەیت لەم قۆناغەدا مرۆڤی ئێمە بەركەوتێكی هەیە لەگەڵ سیاسەتدا، زۆر ترسناكە، كە سیاسەت چی لێ دەكات، چارەنووسی چۆن دەبات. پەرچەكرداری مرۆڤی ئێمە بەرامبەر بە سیاسەت ئەوەیە خۆی دووردەخاتەوە لە سیاسەت و لە بەرامبەریشدا قۆناغێك هەیە پێی دەوترێت قۆناغی سیاسەتی بەرگریی و بەرەنگاربوونەوە لەم قۆناغەشدا سیاسەت كورت دەبێتەوە، بۆ بەرهەڵستیكردن و پیداگریكردن لە ژیانی مانەوە كە ئەمەش بۆ خۆی هەردوو قۆناغەكەیە‌و پێموایە لەپێش راپەڕیندا سیاسەت مانا كامڵەكەی خۆی نادات بە دەستەوە، كە ئەو زیندە چالاكییەیە كە بریتییە لە بەڕێوەبردنی ژیان، بەمانای ئەوەی چەقی سیاسەت بریتییە لە مرۆڤ نەك چەقی ژیانی مرۆڤ بریتی بێت لە سیاسەت، وەك ئەوەی كە ئێستا ئێمە دەیبینین.
لەقۆناغی پاش راپەڕین، ئێمە فۆرمێكی ترمان بۆ بەرجەستە دەبێت لە راپەڕین، فەرمانڕەوایەتی ناوخۆییە كە حكومەت و دەسەڵاتی كوردییە، سەیر دەكەین لەم قۆناغەدا مرۆڤی ئێمە بەجۆرێكی تر مامەڵە لەگەڵ سیاسەت دەكات، بە جۆرێك بەو مانایە نا كە تۆ لەگەڵ دەسەڵاتێكی ئەوی تری داگیركەردا بێت، بەڵكو لەگەڵ سیاسەتێك و دەسەڵاتێكی ناوخۆی خۆماڵی لەم قۆناغەدا، سەیر دەكەیت سیاسەت راستەوخۆ ئیش لەسەر ژیان و گوزەرانی ئێمە دەكات.
سیاسەت جارێكی تر دەبێتەوە گرفت و سەرئێشە، چونكە ناتوانێت مافەكانی سیاسی بە خەڵك بگەیەنێت، ناتوانێت خزمەتی خەڵك بكات، خواست و مافەكانی مرۆڤی ئێمە دابین بكات، هەموومان دەزانین لەبەرچی گەندەڵی لە بەكارهێنانی دەسەڵات ‌و نەبوونی كەسی شارەزاو پسپۆڕ لە بەكاهێنانی سیاسەت لە دەسەڵات و بەكارهێناندا ئەمە درێژەی هەیە.


تا ئێستا بۆ ئێمەش قۆناغێكی تری دوای راپەڕین، سیاسەت كورت دەبێتەوە لە هەڵبژاردندا، تۆ ئەگەر دەنگ بدەیت، دەبیتە مرۆڤێكی سیاسی، سیاسەت تەنها لەپەرلەماندا كۆدەبێتەوە، سیاسەت تەنها لەپەرلەمانتارەكاندا كورت دەبێتەوە.
سەیر دەكەین، خەڵكانێك سەر دەكەنە سەر سیاسەت، لەبەر تەماع لەبەرئەوەی دەبێتە سەرچاوەیەكی باشی بژێوی، خەڵك پەنای بۆ دەبات لەبەرئەوە دەچێتە ناو دنیای سیاسەتەوە، هەموو ئەوانەی دەچنە ناو سیاسەتەوە ئامانچێكی نا سیاسین.
قۆناغێكی ترمان هەیە دەتوانین بڵێین حزب دەبێت بە كۆمپانیا، ئەویش ماڵوێرانی دروست دەكات كە حزب دەبێتە كۆمپانیایەكی گەورەی زەبەلاح لە بڕیارە سیاسییەكان، وەكو تەندەری لێدێت، بەرژەوەندییە ئابوورییەكان و بەستنەوەی هاوپەیمانێتی لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ خەریكی فرۆشتنی سەرچاوە سروشتییەكان و ئابوورییەكانی كۆمەڵگە، ئەمانەش جاریكی تر سیاسەت بەلاڕێدا دەبات ‌و لەو مانا سەرەكییەی خۆی، ئەمەش دەبێتە هۆی ئیفلاسبوونی سیاسی لەم قۆناغەدا.
ئیتر سیاسەت ئیفلاس دەكات، واتە سیاسییەكان دەگەنە ئەو حاڵەتەی كە سەرچاوەكانی دەسەڵاتی سیاسییان وشكی كردووە، سەرمایەی رەمزی نەماوە!. تۆ سەردەمانێك خەباتت كردووە بەرامبەر بەداگیركەر، مەعنەوییاتی پێشمەرگەو خەڵكت بەرزكردۆتەوە، بەڵام كاتێك كە دەسەڵاتەكە هی خۆتە، چیتر ناتوانی ئەو سەرمایە رەمزییە بەكاربهێنیت، دەبێت قەرەبووی بكەیتەوە بۆئەوەی دەسەڵاتی خۆت بمێنێتەوە، دەبێت حزب بكەیت بە كۆمپانیا، پشك بدەیت بە خەڵك و خەڵك رازی بكەیت بەبەرژەوەندیی و ئیتر پارەو دەسەڵاتیان بۆ هەڵبڕێژیت بۆئەوەی خەڵك لێت كۆببێتەوە‌و بۆئەوەی دەسەڵاتە سیاسییەكەی خۆت بمێنێتەوە، بەوەش سیاسەت بەتەواوی ئیفلاس دەكات.
قۆناغێكی تر هەیە هەر لە دوای راپەڕین، ئەویش ئەوەیە هەموومان دەبین سیاسییەكی نا سیاسی دێیتە ناو كۆمەڵگەوە، لای كابرای تەكسی لە نانەوخانە لە مامۆستاكەوە لە فرۆشیارەكەوە هەر هەموومان دەم وەردەدەین لە سیاسەتەوە، راستە جۆرێك لە خەمخۆریی و دڵسۆزیی تێدایە، بەڵام هەموومان وا لە سیاسەت تێدەگەین كە سیاسەت بریتییە لە قسەكردن، تەنانەت ئەوانەی كە لەبواری سیاسەتیشدا ئیش دەكەن، پەرلەمانتارەكان ‌و سیاسیەكانیش كارو ئێشەكانی كە دەبێت ئەنجامی بدەن ئەنجامی نادەن و تەنها قسەی زل دەكەن لە میدیاو تەلەفزیۆنەكان ‌و بەشێوەیەكی رازاوە دەیانەوێت بڵێن ئەمە كاری سیاسیی ئێمەیە. لەكاتێكدا ئیشە سەرەكییەكانیان و ئەولەویاتەكان فەرامۆشكردووە.
هەموو ئەم قۆناغانە كە من باسم لێرەدا باسمكرد‌و‌ون، بریتییە لە گۆڕانێك و بەلارێدا بردنی سیاسەت لە رێچكە و ئامانج و مەبەستەكانی خۆی كە بریتییە لەوەی مرۆڤ چەقی سیاسەت بێت، نەك مرۆڤ بكرێت بە خزمەتكارو ببێت بە ئامرازو سووتەمەنی بۆ ئەو سیاسەتانەی كە بەناو‌ی سیاسەتەوە چێبەجێ دەكرێت و بەسەر خەڵكی ئێمەدا دەسەپێنرێت.


دەبینین كەسانێك بۆ خواست و ئامانجی خۆیان سیاسەت بەكار دەهێنن، بەڵام ئامانجەكانیان سیاسیی نییە، كەسێك هەیە كەپێیوایە بەرژەوەندیی خۆی‌و بنەماڵەكەی یان كەسانی دەوروبەری یان هاوڕێكانی یان كەسانێك لەناو حزبەكەشی یان حزبەكەی كورت دەبێتەوە بۆ كۆمەڵیك كەسانی تایبەت و دیاریكراو. سەیردەكەین هەركەسێك لەمانە بەجۆرێك سیاسەت بەكاردەهێنێت لەپێناوی پێچەوانەیی ئامانجەكانی خودی سیاسەتەوە.
بۆیە دەبینین لە كۆمەڵگەی ئێمەدا بە دێژایی ئەو دوو دەیەیەی دوای راپەڕین سیاسەت ئامانجەكانی خۆی ناپێكێت. ئەوەتا ئێمە گەیشتووینەتە قۆناغێكی بنبەست، ئێمە هەموو بێزارین لە سیاسەت، بۆیە بوێرییەكی دەوێت باسی بكەین ، چونكە بەناوی سیاسەتەوە زۆر شت شكێنرا، متمانە، بەرژەوەندیی نیشتیمانی، سەروەریی خۆمان، دڵسۆزیی هەموو حزب و لایەنەكان كەوتنە دژی یەك، هەریەكەو هاوپەیمانێتییەك لەگەڵ وڵاتانی دەروپشتدا دەكات ‌و ئاكام و ئامانجەكەشی ئەوەبوو هەموومان زیانێكی گەورە دەكەین.
كەواتە ئامانج لەو كتێبەی كە باسمكرد، بۆچی ئەم بابەتانەم هێنایەوە كە ئێمە لە رووی سیاسەتەوە ناتوانین بەبێ فەلسەفەیەك جیبەجێی بكەین، چونكە سیاسەت تەنها زانست نییەو تەنها هونەریش نییە، بەڵكو دەبێت فەلسەفەی سیاسی بێت، فەلسەفەی سیاسی دەبێت كۆمەڵیك ئامانجی باڵای لەپشتەوە بێت، رێنمایی ئێمە دەكات، سیاسەت لە كۆمەڵیك بەرژەوەندیی كۆنەكەینەوە.
بەداخەوە هەندێ سیاسیی ئێمە هەیە، كە گوێت لێی دەبێت، وەكو بازرگانێك قسەدەكات. بە ژمارەو عەقڵیەتی قازانج و زیان قسەدەكات. لە سیاسەتدا قازانج و زیان نییە، بەرژەوەندیی و چاكەی گشتی هەیە. نیشتیمانیبوون هەیە، دەبێت دەستورێك یان عەقڵیەتێك هەبێت كە چوارچێوە گشتییەكە بێت، هەموومان لەسەر ئەوە بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوەیەك، بەڵام بەداخەوە تائێستا لە ژیانی ئێمەدا نەبووە.
ئەگەر فەلسەفەیەك لەپشت سیاسەتەوە نەبێت، جیهانبینیەكی قووڵ نەبێت كە سیاسەت هەر رۆژەو بەلایەكدا بڕوات، هەررۆژەو هاوپەیمانێتییەك لەسەر حسابی لایەك دروست ببێت، كەس متمانەی بە كەس نییە، كەس كەسی تر ناخوێنێتەوە، كە ئێستا گەیشتووینەتە ئەو بنبەستە‌و كەسیش ئاسۆی خۆی نابینێت ‌و نازانێ بەرەو كوێ دەڕوات.
لەهەموو كەسە سیاسییەكان و ئێمەش بپرسن، نازانین چی روودەدات!. گەیشتوینەتە حاڵەتێكی قەدەری كە نازانین سبەینێ چی روودەدات!؟. خۆمان ئامادە نەكردووە چیبكەین، ئەو شتانەی كە روودەدەن، هەمووی كارتێكردنی دەرەوەو جیهانییە لەسەر ئێمە، هەمووی گەمەگانی وڵاتانی ئیقلیمییە لەسەر ئێمە جیبەجێی دەكەن. ئێمەش بۆیان چیبەجێ دەكەین بەبێ ئەوەی ئاگامان لە خۆمان بێت هیچ هەڵوێست و بەرهەڵستیەكمان نییە، هیچ ئەجێندایەكمان نییە‌و هیچ پلانێكمان دانەناوە، ئەمەش چارەنووس و ئەنجامەكەیە كە تێی كەوتوین.
دەزانم ئەوەی كە وتم لای زۆربەتان روون و ئاشكرایە، تەنها ویستم لە روانگەی سیاسەت بۆ چارەسەری كێشەكان بێت، چۆن دەڵێین سیاسەت بریتییە لە جەنگ، بەڵام بەشێوەیەكی ململانێی نەرمتر لەنێوان هێزەكاندا یان بەرژەوەندییە جیاوازەكاندا،
ئێمە ناڵێین با ململانێ نەبێت لەنێوان حزبەكاندا، بەڵام لەسەر چ بنەمایەك؟ با بەرژەوندیی تێدابێت بەڵام بەرژوەندیی كێ دەبینێت، من تەنها ویستم لەم كۆمەڵە خاڵەدا بە كورتی و پوختی كۆمەڵێك سەرنج بخەمە بەر دەستی ئێوە‌و كتێبەكەش بەداخەوە نەگەیشتە بەردەستمان تا بەئێوەی بەڕێزی بناسێنین، ئەو كەسەی كە چاپی كردبوو، نەیگەیاندە دەستمان ‌و داوای لێبوردن دەكەین. ئیتر هەر تیبینی و سەرنجیك هەبێت، ئامادەم قسەی لەسەر بكەین.


د.ئاراس محەمەد ساڵح:
دەستخۆشی لە كاك نەوزاد دەكەم، لێكدانەوەیەكی زۆر جوانی كرد، بەڵام سیاسەت لە وڵاتی ئێمەدا پێش راپەڕین و دوای راپەڕین سیاسەت نییە، نها حكومەت نییە، سیاسەت كردن لە وڵاتی ئێمە كە بەگشتی قسەت كرد، تەنها حكومەتی عیراق نییەو ئەو رژێمانەی كە وڵاتیان وێران كردووەو هەموو ئەو كارەساتانەی كە دروستیان كردووە، بەڵام كوردیش سیاسەتی كردووە، حزبەكان لە شاخ بوون، راستە پەنچەكان یەكترییان شكاندووە، بەڵام هیچ روویەكی جوانی تێدا نییە، دەبوو باسی سیاسەتی كوردیشت بكردبایە، پاش راپەڕینیش ئەو شتانەی كە جەنابت ئاماژەت پێكرد، هەموویان شتی سەلبی بوون، لەوانەیە شتی جوانیشمان هەبێت، بۆنموونە، رەنگە ‌دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕان یەكێك بێت لەو شتانە، پڕۆژەكانی نەوشیروان مستەفا روویەكی جوانی سیاسەت كردن بێت.
د.كاروان عەلی:
من دەستخۆشی لە مامۆستا دەكەم، ئەم بابەتە بەدیوێكی نوێدا باس دەكرێت تا ئێستا بەم شیوەیە باس نەكراوە، هیج نەبێت لەكۆڕو لە كۆبوونەوە. لەبەرئەوە بە پێویستی دەزانم بۆ خەڵك راڤە بكرێت كە سیاسەت بۆ وا سووك بووە؟ كە بەشێكی سیاسییەكانمان بۆ وا سووك بوون، پاشان چەند شتێك دەخەمە سەر باسەكە وەك مەسەلەی قێزەوەنبوونی سیاسەت لەهەندێك لە كۆمەڵگەكان، بەتایبەتی كۆمەڵگەی كوردستانی. بەپێی هەندێك تیۆری سیاسی و دیموكراسی لە قۆناغی گواستنەوەدا بووین، ئەم دیاردانەی كە ئێستا هەن لەناو كوردستان، بەپێی ئەو تیۆرانە شتێكی ئاساییە، بەڵام كیشەكە ئەوەیە ئەم حاڵەتی گواستنەوەیەی لەناو كورددا هەیە، زۆر درێژەی كێشا، درێژە كێشانی ئەم حاڵەتە وا دەكات بكەونە دوای شتێك كە بوونی نییە.
لە بواری میدیادا لە‌جیهانی دەرەوەدا كە دێنە سەر باسی كۆمەڵگەی كوردی، ناچارین تیۆری نوێ دابڕێژین، بۆ؟ چونكە هیچ تیۆرێكی بەسەردا جێبەجێ نابێت، لەبەرئەوەی حاڵەتێكی زۆر زۆر جیاوازە.
پاشان كە من باسی ئەوە دەكەم، ئەمە حاڵەتێكی ئاساییە لەو روانگەیەوە باسی دەكەم ئاساییە، بەڵام بۆ قۆناغێكی دیاریكراو نەك بگاتە 28 ساڵ.
رەنگە بۆ 8 ساڵ یان 5 ساڵ ئاسایی بێت. ئەگەر ئۆكرانیا بە نموونە بهێنینەوە كە سۆڤێت نەما، ئەم حاڵەتانەی ئێستا لە كوردستان هەیە، بەشێكی لە ئۆكرانیا و پۆڵەندا هەبوو، لە خودی روسیاش هەبوو، ئێستاش هەیە، گەیشتە ئەوەی مافیا دروست ببێت، چۆن ئێستا مافیای ئابووریی ‌و ئەمنی ‌و سیاسی دروست بووە، بێگومان بەرژەوەندییەكەی كۆتایی مەسەلەی دەسەڵات و داهاتە،
ئەو مافیایانە لەوێش دروست بوون، بەڵام لەوێ چەند شتێك جیاوازبوو، بۆنموونە گوشاری نێودەوڵەتی لەبەرئەوەی پێگەیان جیاوازبوو لە رۆژئاواوە نزیك بوون، كۆمەڵگەكانی ئەوێ تا رادەیەك تەواوكەری یەكترن، لاچەپن، وەك كۆمەڵگەی كوردیی، لەبەرئەوە رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان رۆڵیان هەیە، وەك گڵۆباڵیزەیشن و ئەمانە هەبوو لە گوشار دروستكردن، زوو قۆناغی گواستنەوە تێپەڕێنرێت ‌و پییانبوترێت دیموكراسی نوێ، جگە لەوەش كۆمەڵگەی ئەوان هۆشیارتربوون، خوێندەوارتربوون، چونكە هۆشیاربوون تەنها ئەوە نییە بتوانرین شت بخوێنینەوەو بنووسین، بەڵام ئێمە كۆمەڵگەیەكی هۆشیار نین، مامۆستای زانكۆیە بەخۆی ‌و بە جانتایەكەوە بەدوای كەسێك دەكەون، ئەمە چییە كۆمپانیایەكی هەیە، هێزێكی ناشەرعیی یان هێزێك یان میلیشیایەكی بەدەستە، ئەمەش لەبەرئەوەی كابرا هۆشیار نییە، پێویستە ئەو پێشەنگ بێت لە ئاستی خوێندواریی یان خەڵكی رۆژنامەنووسیش دابەشبووە بەهەمان شێوە، كۆمەڵگە دابەش بووە بە حوكمی ئەوەی كە چەند حزبێكمان هەیەو لەناو حزبەكانیش چەند باڵێكمان هەیە، چەندەها بلۆكی ئابووریی دروست بووە.
خاڵێكی تر كێشەی هەرە گەورەمان مەسەلەی عەقڵیەتی شاخ، من ناڵێم عەقڵی شار، عەقڵیەت كەلتورە، عەقڵیەتی شاخ لە ئیدارەدانی وڵاتدا ناكرێت بێتە ناوشار، شار بەڕێوەبەرێت. كێشەی ئێمە خۆمان لە شاخ بووین، بەشێكی زۆرمان ئا لێرەدا دانیشتوون، كەسوكاریان خۆیان لە شاخ ژیاون، كاتێك لەناوشار دەژیت، پێشمەرگە لەناو شاخ ئەوەی كە بینیوومە بە منداڵی لە كەسوكاری خۆمەوە دەزانم چۆن دابڕوان لە رووی سۆشیال و كۆمەڵایەتییەوە، لەڕووی ئابورییەوە، واتە من بەو برسێتییە لە سۆشیال برسێتی دەبێ من بمەوێت چی بكەم؟ هەموو هەوڵێكم ئەوەیە پۆزشنێك دروست بكەم، خەڵك لە دەوری خۆم كۆبكەمەوە، لە دەسەڵات خۆم بهێڵمەوە، ئەم مقۆمقۆیە لە خۆرئاوا دروست بووە لە باكووریش هەیە، لە ئەوروپا ئەوانەی تێبینیان لەسەر چالاكی پەكەكە هەیە، لەسەر سیاسەتیان، بەشیكیان گلەییان هەیەو دەڵێن نابێت قەندیل حكومڕانیی ئامەدو ماردین و ئەو شوێنانە بكات، لەبەرئەوەی شار شاری ئەو سەردەمە نییە كە پەكەكە تێیدا دامەزراوە، بەڵام پێیانوایە ئەوەی لەشاخە‌و لە قەندیلە دابڕوان لە سیاسەتی شارستانی ‌و پێیان وایە عەقڵییەتی قەندیل ناكرێت عوسمان بایدەمیر لە دیاربەكر بخرێتەوە ئورفا، ‌ئەوانەیان پێ ناخۆشە، لەبەرئەوەی ئەوان ئەزموونی ئێمەشیان لەدەستداوەو لەوەش تێگەیشتوون كە عەقڵییەتی شاخ ناكرێت شار بەڕێوەبەرێت.
د. هەردی مەهدی میکە:
زۆر سوپاس وەك ئیزافەیەك بۆ قسەكانی مامۆستا، ئەوەی كە هەیە ناڵێین ئەم دۆخە باشەن سەرئەنجامێكی زۆر ئاساییە لە تێگەیشتنی ئێمە بووە بۆ سیاسەت، ئەوەی ئەنجامەكەی تەنها پەیوەست نییە بە كوردستانەوە، خۆمانین، دراوسێكانمانن، وڵاتە عەرەبییەكان تێگەیشتنێكی زۆر خراپە لە گواستنەوەی چەمكی سیاسەت بۆ خۆرهەڵات.
تو ئێستا بڕوانە سیاسەتی خۆرئاوا، دەبێت مۆدێلێك دروست بكەین، بزانین كام مۆدیلە باشە، ئێمە دەبێ وابكەین، ئینجا سیاسەتەكە پێشكەوتوو دەبێت، ئەو مۆدێلەی كە ئێمە وەری دەگرین سیاسەت شەراكەتی دروستكردووە لە چینی خواری خوارەوە لەگەڵ ئەوەی بە پۆست بچێتە سەرەوە، نەك بەچینی سیاسەت، ئەوەی دروستكردووە‌و هاوبەشیی دروستكردووە.
لە سیاسەتدا سەركردەی باش دروست دەكرێت بۆ ستراتیژ بینیین و بەڕێوەبەری باش دروست دەبێت بۆ جێبەجێكردن ‌و هاووڵاتی باش دروست دەبێت بۆ هەڵبژاردنی ئەوانە. هەموو كەس بەشداریی دەكات لە سیاسەتدا.
ئەو پێشەكییەم بۆیە باسكرد، ئێمە پێویستمان بە نووسینەوەی مێژووی پێشكەوتنی تێگەیشتن هەیە لەم بابەتەدا، سەیری مێژووی سیاسەت بكە لەم ناوچەیەدا لە دەورەی سەلجوقییەكان بەدواوە لە سیاسەت نامەدا لە دەورانی سەفەویدا سەیری بكە، پاشا سیاسەتی كردووە بەڵام وشەی سیاسەتیان بەكارنەهێناوەو وتویانە ئەوە مودیرە، ئەوە حكومەتداری دەكات. بەكوردی واتا ئەو كەسەی سیاسەت دەكات، سەنەدی پێیە، واتە فەرمانی پێیە، ئەوكەسەی سیاسەت دەكات، فەرمانەكانی هەمووی رەوان.
بڕوانە ئەو وشەیە چەند بە هەڵە هاتووە، كۆمەڵگەی لەتكردووە، سیاسەتێك ئەگەر تەندروست بێت، هاووڵاتی ‌و سیاسییەكان، مودیرەكان سیاسەت دەكەن، بەڵام لە سیاسەتنامەدا، ئەگەر پاشا سزای كەسێكی دابێت، سیاسەتی كرد لە قۆناغێك لە قۆناغەكاندا سزادان بە سیاسەت هاتووە، یەكلاییكردنەوە بووە.
لە دۆخی كوردیدا شێوەیەكی تری وەرگرتووە، ئەگەر مەكتەب سیاسییەك بە هێمینی نیشتمان پەروەرانە كاربكات، سیاسیی نییە، چونكە قوربانی دەدات بەحزبەكەی بۆ نیشتمان بوون، بەڵام ئەگەر مەكتەب سیاسییەك تەكەتولاتی زۆر دروست بكات، خەڵك بخەڵەتێنی، ئەوا دەڵێن مرۆڤێكی سیاسییە. ئەگەر مانای وشەكە وەربگریت، واتا مرۆڤێكی زۆر فێڵبازە رێزم بۆ خوشك‌و برایان هەیە، بەو شێوەیە وەرگیراوە. ئەگەر باش لە سیاسەت تێبگەین، نیزام دروست دەبێت، كەسێك سیاسەت بكات پەلاماری هەموو شتێك دەدات.
لەوڵاتی حوكمڕانیدا سیستم جیایە لە سیاسەت، بۆ نموونە ئێمە لە شەڕی پەرلەمان‌و سەرۆكایەتیدا پەلاماری هەموو سەرۆكایەتیمان دا، بابەتەكەش شەخسێك بوو لەمەسەلەی پەرلەماندان هەموو پەرلەمانمان سوك كرد، لەكاتێكدا ئەمە دەزگای یاسا دانانن، دەبێ ئیش بكەن، سیاسەت ئەو كەسەیە پەرلەمان پەك بخات.
بەكورتی وشەكە خاڵی كراوەتەوە لە ماناكەی خۆی، لەبەرئەوە ئێمە سیستممان هەبێت دەكرێت ئۆپۆزسیۆن بین، حوكمڕان بین، ناوی ترمان هەبێت، تۆ حزبیت، ناكرێـت هەموو شتێك بیت، دەكرێت مەیلی رۆژنامەنووسیت هەبێت.
ئێستا لەئەمریكا دژایەتیی سیستمی ئەمریكا بكە فڕێت دەدەنە دەرەوە، بەڵام بڕۆ دژایەتیی كۆشكی سپی بكە كەس قسە ناكات، ئەمەیە تێگەیشتنەكە.
كەواتە كەلتورێكی سیاسیی خراپمان هەیە، وشەكان خاڵی دەكاتەوە لە ئامانجەكانی خۆی.


د.نەوزاد جەمال:
سەبارەت بەسەرنجەكەی د.ئاراس، هاوڕام لەگەڵتدا، ئێمە ناڵێین هەموو شتەكان بە خراپی سەیر بكەین، من تەنها دەستنیشانی قۆناغەكان دەكەم، تۆ خۆت دەبێت ئەو ئەنجام گیرییە بكەیت ‌و بزانییت كامیان باشە‌و خراپە، ئێمە لەدوای راپەرینەوە ئەزموونی جۆرێك لە ئۆپۆزسیۆنمان هەبووە، بەڵام ئەوانیش بەجۆرێك لە جۆرەكان مانای سیاسەت ‌و بەشداریی سیاسییان شێواندووە لە ململانێكاندا، دواجار ئەویش كار لەسەر ئەوە دەكات بگات بەو شوێنە، ئەوە بوو بینیمان پەرلەمانتاری ئۆپۆزسیۆن‌و حكومیش هاوڕابوون لەسەر یاسای خانەنشینی، سەیر دەكەیت ئەوانەی دژایەتیی دەسەڵات دەكەن، جۆرێك لە بەرژەوەندیی تاك هەیە.
كاك كاروان سەبارەت ئێرەو وڵاتانی ئەوروپایی من وام خوێندۆتەوە سەبارەت بە گەندەڵی من لە كتێبێكی تردا باسم كردووە، ئێمە لە گەندەڵی ناو سیاسەتەوە رۆشتووین بۆ ناو گەندەڵی نێو دەسەڵاتی سیاس ‌و بۆ دەسەڵاتێك كە پێی دەڵێن دەسەڵاتی گەندەڵی.
گەندەڵی بۆ خۆی بووە بە دەسەڵاتێك، مافیاییەكە لە چایی چییەكەوە بیگرە خاوەن كۆمپانیا بۆ هەرچییەك، ئەوە بۆخۆی بووە بە دەسەڵاتێك لەناو دەسەڵاتی سیاسیی ئێمەدا رەگی داكوتاوە، وەك شێرپەنجەیەك هەموو خێرو بێری وڵاتەكەی دزیووە‌و توانیوێتی وڵاتیش ببات بەڕێوەو بیشیگەێنێتە ئەم ئاستەی ئێستا.
بۆ مامۆستا مەهدیش، بۆچوونەكەت تەواوە، من ئیشم لەسەر ئەوە كردووە كە چۆن سیاسەت شێوێنراوە، بەجۆرێك لە جۆرەكان بەداخەوە ئێمە دەبێت بیگێڕینەوە بۆ ئاراستەكەی خۆی ‌و سوپاستان دەكەم.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
دەستت خۆش بێت كاك نەوزاد، بەبڕوای من قسەكردن لەسەر ئەزموونی سیاسەت لە كوردستاندا لەسەرئەوەی سیاسەت چۆنە لە كوردستاندا، لە ئەزموونی كوردستاندا سیاسەت وا نەكەوێتەوە، كەواتە ئەمە دەبێتە پێوەر بۆ داوەریكردن بەسەر ئەزموونی سیاسەتدا، یان تێگەیشتن لە سیاسەت لەسەر بنەمای بەرەنجامی سیاسەت خۆی لەئەزموونێكی دیاریكراوی وەكو وڵاتی ئێمەدا، دوو ئاستی گرنگن بۆ خوێندنەوە، بەڵام دوو ئاستی قووڵ نین بۆ تێگەیشتن لە سیاسەت.
عەرەبەكان پێش ئێمە ئەو كێشەیەیان هەیە، سیاسەت لەم وڵاتەدا بۆ وایە؟ بۆ ستەمكاری ‌و گەندەڵی‌و مەحسوبیەت هەیە؟ بۆ سیاسی دەبێت بە بازرگان؟ بۆ كۆمەڵەیەك هۆز دەبن وڵات بەڕێوە دەبەن؟ كێشەیەكی لۆكاڵی‌و كوردیی نییە؟ كێشەی هەموو ئەو میللەتانەیە كە لەم ناوچەیەدا دەژین.
بۆ نموونە یەكەم: تۆ دەچیتە لای جابری، شیكردنەوەی قووڵی بۆ قەدەری عەرەب كە پێی وایە دواكەوتووە‌و بنەمای عەقڵی مرۆڤی عەرەبی هیچی پەیوەندیی بە سیاسەت‌و جیهانی بەرژەوەندیی گشتی كۆمەڵگەوە یەك ناگرێتەوە. عەرەبیش قوربانیی دەستی كۆلۆنیالیزمەوە هاتووە خێرو خێراتی هەموو جیهانی عەرەبی بردووە.
دووەم: كۆمەڵی سیستمی سیاسیی موالی بۆ خۆی داناوە.
سێیەم: كۆمەڵی سیستمی سیاسیی بەجێ هێشتووە بۆ 100 ساڵ‌و 200 ساڵی رابردوو.
چوارەم: جوگرافیای سیاسیی وڵاتەكانی بەشێوەیەك داڕشتووە كە بێ كێشە نامێنێتەوە.
پێنجەم: ئابوورییەكی بۆ دروستكردوون، ناچاری كردوون ئەو دەستەبژێرە سیاسییە پشت بە ئابوورییەك ببەسن ناچار دەبین بە سروشتی حاڵ، هەموو كۆمەڵگەكانی ئەم ناوچەیە بەشی هەرە زۆری وابەستەبن بە دەوڵەتەوە. لەكۆتاییدا سیاسەت بەو شێوەیە بڕوات بەڕێوە بە قازانجی كۆمەڵگەكان نەشكێتەوە، واتە لە قازانجی چاكەی گشتیدا ناشكێتەوە.
بۆ كوردستانیش بە بڕوای من ئێمە تووشی رەشبینیەكی گەورە دەبین ئەگەر بەبەردەوامی ئەزموونە سیاسییەكان بكەین بە پێوەر، بۆنموونە بۆ ئەوەی سیاسەت لە كوردستان باش بێت، دەبێت بچین لە خانەكان ‌و كایەكانی دیكەدا ئیش بكەین، بۆنموونە لە بوار‌و كایەی كەلتووریی ‌و رووناكبیری، پەروەردەیی، فێركاریی، ئاینی.
چاكسازیی ئایینی لەم وڵاتەدا نییە، لەم شارەدا كە سەرنتەری رووناكبیریی ئەم وڵاتەیە دەبینین چەند گەشەیان كردووە، بۆنموونە لە زانكۆكانی كوردستان بەشی فەلسەفە خەڵك كەم دەچێت، من پێموایە ئیشكردن لەسەر بەرەنجامی سیاسەت بەهیچ كوێمان ناگەیەنێت، تەنها رەشبینی نەبێت، ئەمە ماوەیەكی زەمەنیی دەوێت بۆئەوەی تێی پەڕێنیین، عەقڵ نەگۆڕین سیاسەت ناگۆڕدرێت، فرنان برودێڵ دەڵێت: جاری وا هەیە عەقڵ 800 ساڵ ناگۆڕێ، من كە گوێم لەو قسەیە دەبێت، ئێمە 800 ساڵە عەقڵمان نەگۆڕاوە، هێشتا ناوچەگەریی دەكەین، لە كۆمەڵێك شوێندا كۆمەڵێك كەس حوكم دەكەن، عەقڵی نەگۆڕاوە، بۆیە من پێموایە بەراوردكارییەكەت خۆشە‌و چێژی هەیە كە لەئاستێكی تردا قسەی لەسەر بكرێـت و دەستت خۆش.
د.نەوزاد جەمال:
دواجار هەر ناونیشانی ئامانجی قسەكەی من هەر هی جەنابت بوو كە لەپشت ئەو سیاسەتەوە فیكرێك نییە، بۆچی ئەو فیكرە نییە؟ ئەگەر تۆ بەو جۆرە راڤەی بكەیت ‌و بڵێیت لە روانگەی چەمك‌و بیروباوەڕەكانەوە راڤەی بكەیت، بەو جۆرە وەك جابری سەیری دەكات، چارەنووسی ئێمە وەكو گەلێك بۆ دەربازبوون لەو حەتمییەتە مێژووییەی و جوگرافیا، دەیدەیتە دەست قەردەر، واتە برودێل باسی چی دەكات؟ باسی حەتمییەتێكی جوگرافی دەكات، بابڵێین ئێمە هەشت ساڵە واین؟ ئەی چەند ساڵی تر بمێنیینەوە؟ 27 ساڵە لەدوای راپەڕینەوە لەو بنەبەستەدا دەژین، ئەو مێشكە هەر نەكرایەوە دانیشین شرۆڤەی نەكەین‌و لەبەرئەوەی بڵێن ئەجێندای وڵاتانی داگیركەرەو شان بەشانی دەبێ ئیشی لەسەر بكەین، تۆ دەبێ لەسەر هۆكارە بابەتییەكان قسە نەكەین، هۆكارە زاتییەكانە كە تۆ خودی خۆتە لەپشت ئەو سیاسەتەوە عەقڵییەتێكی سیاسی نییە شرۆڤەی بكات.
د. هیوا عەزیز:
زۆر سوپاس، ئێمە پاساوی ئەوەمان ناوێت بڵێین بۆ وەك نەتەوەكانی دەوروبەر نەبین؟، ئەمە هیچ پاساوێك نییە بڵێن ئێران‌و توركیا‌و وڵاتە عەرەبیەكان وایە، جگە لەخۆ خەڵەتاندن نەبێـت، ئێمە پێویستە دەست بخەینە سەر برینەكان،
بەدرێژایی مێژوو ئەگەر سەیری بكەین پێچەوانەی سیاسەت سەیری بكەین لە جیهاندا ئەگەر سیاسەت هۆكاری دروستبوون‌و پێكەوەیی بووبێت، لەوڵاتانی تردا لە كۆمەڵگەی كوردیدا بەردەوام هۆكار بووە بۆ دابەشبوونی یەكتر‌و یەكەی بچووكتر لەخۆی، ئێمە تازە لە سەدەی 21 بیر لەشارچێتی‌و ناوچە گەرێتی دەكەینەوە، بۆیە سیاسەتی ئێمە هەمیشە خەونی بەڕابردووی خۆیەوە بینیووە‌و هەرگیز داهاتوومان باشتر نەبووە لە رابردومان، بەردەوام خەونمان بۆ رابردووە، كە پێمانوایە ئەوكاتە باشترو بەهێزتر بووین. ئەمەش هەمووی پەیوەندیی بەوەوە هەیە كورد وردبینانە سەیری بەردەمی خۆی نەكردووە، ئەوەی جەنابت باست كردووە، عەقڵی شاخ، كاتێك دێتە شار، ماڵویرانی دروست دەكات، ئەوە پەیوەندیی بەوەوە بووە هیچ ئامادەكارییەكی نەكردووە، رۆژێك لە رۆژان دەبێتە دەسەڵات‌و حكومەت، بەڵكو سەیری ئەو گفتو گۆیانە بكە لە كاتی دانوستاندنەكاندا كراوە، كاك نەوشیروان بەئاشكرا باسی لەوە دەكرد «لە كۆڕێكدا پێش ئەوەی گفتوگۆ بكەین لەئوتێلەكاندا سەرە قەڵەممان دەنووسی»، لەراستیدا گرفتەكە لەوەدایە بەم عەقڵییەتەوە مامەڵە دەكەیت شكستی گەورە بەرهەم دەهێنیت.
تا ئێستا كورد پێویستی بەوەیە سەنتەرێكی ستراتیژی هەبێت‌و گەل پرسی پێ بكات، بۆیە عەقڵی دامەزراوەیی بەدرێژای مێژوو لای ئێمە نەبووە. كەسێك بەناوی هەموو خەڵكەوە بڕیاریداوە، ئیتر هەر كارەساتێكی لێ دروستبووبێت.
سیاسەتكردن لە تێڕوانینی مندا وەك ئەو ئوتۆمبێلە وایە كە بەسەر جادەیەكی گڵدا لێی دەخوڕیت، بەردەوام خەریكی هەڵوەشاندنی ئەمەیە، هەم كارەساتی بۆخۆی دروستكردووە‌و هەم بۆ كومەڵگەكەش.
هەڵكەوت عەبدوڵڵا:
زۆر سوپاس لەگەڵ تیڕوانینی برادەران من لەبواری سیاسەتدا دیاردەیەك دەبینم، بۆ نموونە سیاسەت بۆ خۆی لە بزووتنەوەی سیاسیی كوردەواریدا ئیشی پێكراوەو لە قۆناغە جۆر بەجۆرەكاندا خەسڵەتی تایبەتی ئەو قۆناغەی وەرگرتووە، پێموایە لە كوردستاندا ئەوەندەی كۆپیكەر‌و بەركاربەری بیروباوەڕ‌و كارو تیڕوانینی فەلسەفەكانین، ئەوەندە بۆ خۆمان بەرهەمهێنەری نین، واتە ئێمە بێن چاوێك بخشێنین بە رابردووی خۆماندا، خەڵكی كوردستان لە سەردەمیكی مێژووییدا خەڵكانێك بوون تا سەرئێسقان ناسیۆنالیست بوون، بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی پاسۆك، دوای ئەوە كەبزوتنەوەی ماركسیزم گەشەی كرد، هەموو خەڵكی ئێمە بوو بە ماركسیست، بەبێ ئەوەی نە لەبنەماكانی ماكسیزم تێگەیشتبن، نە ئەو سەرچاوانەی ماركسیزم لەبەر دەستیدا بوو وەكو ئەندامێكی مەكتەبی سیاسی حزبی شیوعی باسی دەكات: «سێ چوار كتێبێكی لینیان لەبەر دەستدا بووە، لەوەوە لە ماركسیزم تێگەیشتوون»، ئەوان ئەوەیان هەبووە، ئێمە تا ماوەیەك ئەوەشمان نەبوو، بەڵام بزووتنەوەیەكی ماكسیزمی گەورەمان هەبوو، دوای ئەوە گۆرباچۆف دێت ‌و ئەو رەوتە هەڵدەوەشێنێتەوە‌و بزووتنەوەی دیموكراتی لە جیهاندا گەشە دەكات، هەموومان بەبێ دیراسەیەكی قووڵ بۆ ئەوەی كە بۆچی ئەو ماركسیزمە شكیتی هێناوە، هەموومان ئەو جلە دادەكەنین‌و جلی دیموكراسی لەبەردەكەین ‌و لەو قوناغەوە هەموومان بوین بە دیموكراتیخواز نە بنەماكانی دیموكراسیمان هەبێت چ وەكو بوونی تاك وەك‌و خۆی گەشەكردنی ئابووریی ‌و كۆمەڵایەتی ‌و تائێستا ئێمە بەردەوامین بەبێ ئەوەی كەلتووری دیموكراسیمان دروستكردبێت، هەموومان دیموكراتین.
پرسیارەكەم ئەوەیە؟ ئایا هۆكار چییە سیاسەت بەو ئاراستەیە رۆیشتووە؟ خۆ ئەوە بەتەنها تاوانی سیاسەتمەدارەكان نییە كە پشكی زۆریان بەردەكەوێت، بەڵام من ئاراستەی قسەكە دەكەمە ئەكادیمیستەكانمان‌و هەم ئەوانەی خوێنەوار یان رووناكبیرن، ئەمان بۆ خۆیان چ شتێكیان لە بواری سیاسەتدا بەرهەمهێناوە؟ خۆ بەرهەمهێنانی سیاسی لە دوو ئاراستەوە دەیكرێت:
یەكەم: فیكرو فەسەلفەی سیاسی لە جیهاندا هەیە لەئەرستۆوە بیگرە هەتا دەگاتە فەیلەسوفەكانی جیهان تۆ دێیت دیراسەی دەكەیت لە كۆمەڵگەكەی خۆتدا‌و شتی نوێی لێ هەڵدەهێنجیت، ئایا ئێمە ئەوانەی لەسەر تەلەفزیۆنەكانیش من بەپاڵاوانی تەلەفزیۆن ناویان دەبەم، لەسەر قسەیەكی عەبدولئیلا بلعەزیز مەغریبی هەر هەموو لەناو تەلەفزیۆنەكاندا دێن قسە لەسەر هەموو شتێك دەكەن، پرسیارەكەم ئەوەیە بەشێك لەو بەرپرسیارێتییە ناكەوێتە ئەستۆی روناكبیران‌و ئەكادیمیستەكانی ئێمە كە ئەوەندەی كۆپی كەرن ئەوەندە بەرهەم هێنەری مەعریفە نین؟
ئێمە دەزگای توێژینەوەمان هەیە لەناو حزبەكاندا، ئەمانە چەند توانیونە بەرهەمهێنەری فیكری سیاسی بن؟ چەند توانیویان هەندێك بیرۆكەی تازە بێننە ئاراوە بۆ ئەوەی بتوانین شتێكی نوێمان هەبێت؟.
لە سیاسەتدا من تێڕوانینێكی تری بیریارەكانی عەرەبی دەڵێم، ئێمە شتێكمان هەیە سیاسییەكانمان بۆ سیاسەت هەیە بەڵام سیاسەتمان نییە بۆ سیاسەت بریتین لەو كەسانەی بۆ سیاسەت دەسوتێن، بەرهەمهێنەری فیكری سیاسی‌و ئاراستەی سیاسین، بەڵام لە كوردستاندا ئێمە ئەو جۆرەمان كەمە، ئێمە بەس سیاسەتمان هەیە، كێن ئەو كەسانەی بە سیاسەت دەوڵەمەند دەبن؟ دەسەڵات دەگرنە دەست بە سیاسەت هەژموونی خۆیان فراوان دەكەن، ئێمە ئەمەمان زۆرە وەك كاك عەدالەت وتی راستە لە بواری پەروەردە‌و هەمووی لە جۆرێك پێویستیمان بە عەقڵانێتی سیاسیی هەیە، بەڵام ئاخۆ هەم سیاسەتمەدارەكان ‌و هەم ئەوانەی لە بواری خوێندندا ئیش دەكەن توانیویانە رۆڵیان هەبێت لە دروستكردنی ئەو بنەمایەدا، یان ئێمەش بووین بە بەشێك لە پرۆسە سیاسییە دواكەوتووەكەو ئێمەش بووینەتە جێبەجێكەری سیاسەتبازیی لەسەر رەوتی قسەكەی كاك هەردی كە لەولاوە باسیكرد، سیاسەت بۆتە فێل لای ئێمە، بەڵام من ناوی دەنێم سیاسەتبازی، سیاسەتبازی هەیە، سیاسەت زانی نییە، لەمەودوا پێویستە لەبری ئەوەی كۆپی بكەین، لە ئەستۆی خۆمانی بكەینەوە، با بەقووڵی دانیشین كە چۆن سیاسەتێكی حەكیمانە بكەین، سیاسەتێكی عەقڵانیانە بۆ كوردستان دابڕێژین ‌و لەرێگەی خەباتی مەدەنییەوە بیچەسپێنیین بەسەر ئەوانەی دەسەڵاتی سیاسییان هەیە.
د.نەوزاد جەمال:
دەستخۆش، وەك وەڵامێكی كورت كە فیكری پاشكۆی سیاسی دروست دەكات، ئەوە ئامانجی قسەكەی منە، لەپشت ئەم سیاسەتەوە، مادەم عەقڵییەتێكی قووڵ نییە، جیهانبینییەك نییە‌و سیاسەت واقیعی كۆمەڵگەی كوردەواریی خۆمانی نەخوێندۆتەوە، كەواتە لە رووی فیكریشەوە مادام پاشكۆی، پاشكۆی ئەو بیرو بۆچوونەی هاوردانەی كە لەدەورو پشتی خۆتن، بەردەوام سیاسەتەكەش هەر بەو جۆرەیە كە رەنگدانەوەی دەوروپشتی خۆت‌و سیاسەتی دەرەكیت، ئێمە توانای مرۆییمان هەیە، خەڵكانێكمان هەن توانای بیركردنەوەیان هەیە، بەڵام رێكخستن‌و كۆكردنەوەی ئەو خەڵكانە دەزگایەكی وا لەوانەیە نەكرابێت، لەبەرئەوە سیاسەت لەژیانی ئێمەدا ئەوەندەی خەریكی شتی رۆژانەی سادە بووە، بیر لە پلان‌و سیاسەتی رۆشنبیریی نەكردۆتەوە‌و بەردەوام بەڕێكردنی ژیانی رۆژانە بووە.
ستران عەبدوڵڵا:
دەستت خۆش بێت، هەم وەك ئەوەی مشتومڕەكە گەرم بكەین بەشێوەی پرسیار و بەشێوەی دەستەواژە با بڵیین قسەی خۆمە لەسەری، بۆنموونە یەكێك لەو شتانە، ئەوەیە كە لەكوردستان كێ دەیكات؟ فاكتەری دەرەكی كێیە؟ بریتییە لە داگیركەرانی كوردستان یان بریتییە لە هاوپەیمانەكانی بزووتنەوەی كورد یان هێزەكانی كوردستان؟ یان برتییە لە هێزە گەورەكان؟ واتە ئەوانەی كە كۆنترۆڵی هەموو دنیایان كردووە؟ دیارە فاكتەری ناوخۆیی هەموو ئەو هێزە سیاسییانەی كوردستان یان هەموو ئەو فاكتەرە كۆمەڵایەتی و سیاسیانەیە كە كوردستان كار لەسیاسەتی كوردی دەكات، زۆرجار لەوەی كاك كارواندا بۆنموونە ئەمڕۆ لەگەڵ دكتۆر ئەكرەمدا مشتومڕی ئەوەمان دەكرد ئایا جێگای خەباتی چەكداریی ماوە؟ ئێمە لە عەفرین بەرگریی دەبینین ‌و لە كەركوك قسەیەك هەیە كە دەڵێن پاشەكشەكە باش بوو، هەندێك كەس دەڵین باش نەبوو، پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە كە بزووتنەوەی كوردیی بە چەكداریی بمینێتەوە؟ واتە خەباتی چەكداریمان هەبێت یان نەبێت؟ ئەگەر نەمانبێت ئەم سیاسەتەی كە داگیركەرانی كوردستان هەریەكەی بە دیزاینی خۆی كردوویەتی بەشی پێویستییەكانی گەشەی كوردو كوردستان دەكات؟ واتە بەشی پێویستییەكانی كوردەواری دەكات یان نا؟ بۆنموونە ئیستا لە توركیا سیاسەت هەیە و حكومەت هەیە و پەرلەمان هەیە، بەڵام ئەو وڵاتە دێرینە لە سیاسەتكردندا لەناكاو بارگەی سیاسیی خۆی پێچایەوەو هەموو ژیانی خۆی رادەستی ئەردۆغان كردووە، جاران رادەستی سوپای دەكرد، ئێستا رادەستی كەسێكی كردووە كە سوپاش زەلالەتیەتی بەدەستییەوە، یاخود دیزاینی عیراق بۆ سیاسەتكردن كە لەرووی كردارییەوە‌و لە رووی دەستوورەوە زۆر پێداویستییەكانی كوردستانی دابینكردووە، بەڵام لە كردارا جێبەجێ ناكرێت، چونكە وابەستەی كەلتوورێكی سیاسین، ئەمەش چەمكێكە كە ئایا سیاسەت بریتییە لە بیروباوەڕ‌و بیرۆكە یان بریتییە لە یاسا‌و قانونگەلێك، یان بریتییە لە نەریتی سیاسی؟ ئەوەش خۆی یەكێكە لەو شتانەی كە بۆ نمونە ئێستا لە ئەمریكا دەڵێن ترەمپ كەشفی زەڕیبیی خۆی پێشكەش نەكردووە كە چەندێك پارەی هەیە و چەندێکی نییە‌و بۆیان دەركەوت ئەمە لەدەستووری ئەمریكادا نییە كە سەرۆك كۆمار كەشفی زەریبی خۆی بكات، بەڵام بەشێك بووە لە كەلتووری سیاسیی كە هەر دەبێت بیكات، وەك نەریتێك و ئەوەتا ئێستا ئەو كابرایە ئەو نەریتە جیبەجێ ناكات ‌و ناشتوانین بڵێین جێبەجێی بكە. واتە وەك فەرید زەكەرەیا دەڵێت پرسیاركردن لەسەر ئەوەی كە دەستوور گرنگە یان كەلتووری سیاسی گرنگە، ئەوە پرسیارێكی دروست كردووە كە رەنگە ئەمە بابەت بیت بۆ دكتۆر و برادەرانی دیكەش كە لە بواری سیاسەتدا دەنووسن و لیكۆڵینەوەی لەسەر دەكەن، بۆنموونە با دیزاینی داگیركەران بخەینە ئەولاوە، بێگومان دیزاینی داگیركەران لە یاسادایە، لە ئابوورییشدایە، خۆ ئابووریش بەشێكە لە سیاسەت، بۆنموونە كە ئێستا كوردستان ناتوانێت نەوت بفرۆشێت یان دەیفرۆشێت بە شێوەیەك دەیفرۆشیت كە ماڵوێرانی بەسەر كوردستاندا هێناوە، كێ لەئێمە دەتوانێت دیاریی بكات كامە ئابوورییەكی كوردستانییەو كامە ئابوورییەكی وابەستەیە بە عیراقەوەو كامیان ئابوورییەكی وابەستەیە بە توركیاوە، ئەمە پرسیارە، لەم پرسیارەوە پرسیارێكی دیكە دروست دەبێت كێ لێپرسینەوە لە سیاسییەكان دەكات؟
لە سەدەی حەڤدەو هەژدەدا كۆمەڵیك بنەماڵە دەوڵەتیان دروستكرد، پەرلەمانیشیان نەبوو، ئێستا ئایا لێی گەڕین بنەماڵەیەك یان كەسایەتییەكی سیاسی یان سەركردەیەك سەركردایەتیی پرۆسەی سیاسی بكات لە كوردستان و تووشی لێپرسینەوەیەك نەبێت؟ لەمەدا بێگومان لیپرسینەوە زۆرە هەیە، پەرلەمانییە، دیموكراسییە. جاریكی دیكە خەڵك دەنگی پێ نادات، هەیە ناڕەزایی بوونی خەڵكە لێی، بۆنموونە تەوەلابوون لە حزبە سیاسییەكان و سەركردە سیاسییەكان، رەنگە وابكات بكەوێت، بۆیە ئەمانە كۆمەڵە بابەتێكی گرنگن ‌و مادام كاك نەوزاد و ئەو برادەرانەی لەو بوارەدا دەنووسن لە دەرەوەی ئینتیمای حزبی و سیاسی دەینووسن، رەنگە ئەوان بتوانن ئاسۆی بیركردنەوەشیان فراوانتر بكەن، وەك ئێمە نین كە هەموو شتێك بەتێڕوانینە حزبییەكانمانە، ئەمانە وەك پرسیار دەمێننەوە، ئایا ئایدۆلۆژیا یان فیكری سیاسی تەحەكوم دەكات؟ چونكە لە هەندێك بڕگەی زەمەنیدا ئایدۆلۆژیا تەحەكومی كردووە، یاخود بەرژەوەندیی سیاسی، ئایا كوردستان كێشەكەی ئەوەیە كە سیاسەت بە دەستەواژە سیاسییەكان ناكرێت؟ واتە بۆ نموونە سیاسەت نەبووە بەشتیك كە تەعبیر بێت لە بەرژەوەندییەكان یان هۆكارەكەی ئەوەیە كە بە فیكر ناكریت؟ واتە ئایا ئەهمیەتی فیكریمان هەیە لەسیاسەتدا؟ یان ئێمە بەكردەوە زیاد لە پێویست ملكەچی فیكرین كە لە واقیعدا رەنگێكی دیكەی هەیە، وەك دڵێن خۆلەمێشییە؟
ئەمانە هەمووی رەنگە پرسیاربن، من لەو مشتومڕەی دكتۆر هێنایەوە سیاسەت پێویستە خۆرهەڵاتی بێت یاخود ئەوەبێت كە ئێستا لەجیهاندا هەیە؟ واتە دامەزراوە خۆرئاواییەكان كە هەیە لە فكری خۆرئاوایی، بۆ نموونە كەم كەس هەیە تەنها ئەوانە نەبێت كە پسپۆڕیی مێژووی سیاسییان هەیە بەبیریان بێت، پیاوێك هەیە كتێبێكی بە ناوی سیاسەتنامەوە نووسیووە، كەم كەس باسی ئەحمەدی خانی دەكات، بەشێك لە مەم و زینەكی فەلسەفەی سیاسییە، واتە بەشێكە لە فیكری سیاسی كوردی یان بۆ نموونە ئەوەی كابرای سەرۆك كۆماری سەلجوقییەكان نووسیوێتی لەسەر سیاسەت، ئایا ئەوە رێنوێنە بۆ كەلتووری سیاسی ‌و بۆ كاری سیاسی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا یان ئەوەی كە ئێستاكە راستەوخۆ بەرهەم دێت، واتە ئاسۆییە یان ستوونییە، ئێمە لە میژووەوە سیاسەت و مومارەسەكانی سیاسەت هەڵدەگرین؟ یاخود لەمڕۆدا لەجیهاندا؟
بۆنموونە دیموكراسی شتیكی خۆشە، یەكسەر دەیهێنین بۆ سەر شاخەكانی كوردستان، كوردستان هەموو ئەو سیاسەتانەی بەبێ لێپێچینەوە رۆیشتووە، بەڕای ئێمە یەكیك لە كێشە گەورەكانی ئێمە ئەوەیە كە ئەم شتانە وەك كاك هەڵكەوت وتی: دێن و دەڕۆن لێپێچیەوەو لێپرسینەوەی تیدا نییە. لەپەنجاكاندا ئێمە دەمانوت كوردستان دەكەین بە ڤێتنام، هات و رۆیشت و نەمانكرد بە هیچ، وتمان كوردستان دەكەین بە دوبەی، هات و رۆشت و نەمان كرد بە دوبەی.
وتارێكی كاك عەدالەت و كاك ئازاد چالاكم لەبیرە كە پیكەوە لە شەرق ئەلئەوسەت بڵاوكراوە، ئەم دەڵێت: «دەیكەین بە دیموكراسییەكی ڕێكوپێك» و ئەویش دەڵیت: «بۆچی وەك سوید نەبێت؟». كەس نەیوت بۆچی وەك كوردستان نەبێت؟
لە قورئان هاتووە باسی ئیلافی قورەیش دەكات، جۆرێكە لە هاوپەیمانێتی «اطعمهم من الجوع و آ‌منهم من الخوف «، سیاسەت بریتییە لەوەی تۆ ژیانی خەڵك دابین بكەیت، رەنگە بریتی بێ لە ترس لەخەڵك، چەمكی ئازادی نییە، سیاسەت لە وڵاتی ئێمە هەمووی داوای مافی ئازادیی دەكات، بەڵام داوای سوشیالیزم دەكات لە مووچەدا، داوای ئەوە دەكات هەمووان مووچەمان وەك یەك وابێت.
ئێمە لە كەلتووری كۆمەڵایەتیدا موسوڵمان‌و خۆرهەڵاتین، بەڵام لە كەلتووری سیاسییدا نموونە خۆرئاواییەكەمان دەوێت، بۆنموونە وێنەی كچێك بە نیمچە روتی بڵاو ببێـتەوە، رەنگە دادگایی بكرێیت، نازانن ئەوە بەشێكە لە لیبرالییەت، خۆی ئازادیی تاك، بنەمای دیموكراسییە.
ئێمە ئەهلی قەڵەمین، رۆژانەن رەنگە كەسانی وەك دكتۆر ئەو لێكۆڵینەوانە هەر یەكەیان بابەتێك بن بۆ خۆیان، چۆن لەسەری قسە بكەین، سیاسەت بریتییە لە چی هەتا عەقڵی شاخ‌و شار، شار چی بكا قەندیل حوكم بكات‌و بەدیدی من دەبێت لێكۆڵینەوەی وای لەسەر بكرێت نەتوانیین خۆمانی لێ بدزینەوە بە مەسەلەیەكی جدی وەریبگرین، هەر پرسیاربوو بۆ جەنابت، كێ لێپرسینەوە لەكێ دەكات؟ ئێستا حزبەكەی من حزبەكانی تر هەریەكەیان دروشمێكیان هەیە، حزبەكەی من سۆشیال دیموكراتە، داوای مافی چارەنووس دەكات، رەنگە من دەستم بڕوات وای ئاراستە بكەم كە مافی چارەنووس بكەم بە دەوڵەت، بیكەم بە كۆنفیدراڵی، لێپرسرینەوە نییە.
د.نەوزاد جەمال:
هەر حزبێك بووە بە میرنشینێك، لەم سەردەمەدا جۆرێكە لە نەریت، ئەو میرنشینانەی كە هەبوون نەریتەكانمان گواستۆتەوە، بەراستی لە فۆرمی بنەماڵە‌و خێڵەوە بۆتە كەلتورێك بونیادی كۆمەڵایەتیی ئێمە كە ئیش دەكەن، درێژەمان پێداوە، ئێستاش حزبەكان بوونەتە ئەو میرنشینانەی جاران، بەڵام بە فۆرمێكی تر، ئەوەتا سەیری رەفتار‌و هەڵسوكەوتی حزبەكان بكە، لەناو حزبەكاندا بنەماڵەكان كێشەیان هەیە.

print

 273 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*