سەرەکی » دۆسێ » مەترسییەكانی سەر ئابووریی عیراق

بانكی نێودەوڵەتی باسیان دەكات

مەترسییەكانی سەر ئابووریی عیراق

بەپێی دوایین راپۆرتێكی بانكی نێودەوڵەتی كە لەبارەی رەوشی ئابوری عیراق بڵاوكرایەوە، گەشەی ئابوری عیراق بەشێوەیەكی پلەبەندی رووی لە بوژانەوەیە، ئەمەش پەیوەندی بە پاشەكشەكردنی چالاكی پەتای كۆرۆنا و زیادبوونی چالاكییە ئابورییە نا نەوتییەكانەوە هەیە، پێشبینیش دەكات رەوشی بازاڕی نەوت لە جیهاندا باشبوون بەخۆوە ببینێت كە دەبێتە مایەی زیاتر گەشەكردنی ئابوری وڵات لە مەودایەكی مامناوەند و پێیوایە گوژمەی دارایی و دەرەكیش لە ساڵی 2021 ئابوری بەرەو باشبوون ببات، بەپێچەوانەی بەرزبوونەوەی ئاستی قەرزەكان لە سەرەتای ئەمساڵ.

راپۆرتەكە كە لە 18ی تشرینی دووەمی 2021 بڵاوكرایەوە، باس لە مەترسییەكانی دابەزینی گەشەی ئابوری عیراق دەكات كە «پەیوەندی بە پەرەسەندنی پەتای كۆرۆنا و بەرز و نزمی نرخی نەوت و نسكۆكانی رەوشی ئەمنی، و لەگەڕكەوتنی چاكسازییە ئابورییەكانەوە هەیە”.

بانكی نێودەوڵەتی دەڵێت”عیراق یەكێكە لەو وڵاتانەی كە زیاتر پشتی بە نەوت بەستووە لەماوەی دە ساڵی رابردوو، داهاتەكانی نەوت زیاتر لەسەدا 99ی هەناردەكانی پێكهێناوە، و لەسەدا 85ی بودجەی حكوومەتی پێكهێناوە، و لەسەدا 42ی بەرهەمی ناوخۆ بووە، ئەم زێدەڕۆییە لە پشتبەستن بە نەوت، عیراق رووبەڕووی بەرزیی و نزمی ئابوری گشتی دەكاتەوە، لەكاتێكدا تۆكمەیی بودجە پشت بە گەشەكردن دەبەستێت”.

بانكی نێودەوڵەتی پێیوایە”پەتای ڤایرۆسی كۆرۆنا، كاریگەریی گەورەی لەسەر كۆی گشتی داهاتی عیراق هەبووە لە ساڵی 2020 كە بەڕێژەی 15.7 كەمبووەوە، داهاتەكانی بودجەش بەڕێژەی لەسەدا 9 كەمبوونەوە، ئەمەش بووە مایەی دابەزینێكی زۆر لە خەرجی گشتی و وەبەرهێنانەكان”.

هەر لە راپۆرتەكەدا هاتووە”لە مانگی كانوونی دووەمی ساڵی 2021، رێژەی بێكاریی لە عیراق بە دە خاڵی سەدی بەرزبۆوە، بەراورد بە ئاستی پێش پەتاكە كە لە 12.7% وەستابوو، تائیستاش بێكاریی لەنێوان ئاوارەكان و ئەوانەی بەشوێن كاردا دەگەڕێن و ئەوانەی بۆ خۆیان كاریی تایبەت دەكەن لەنێو كەرتی نا فەرمی بەرزە. مەترسی ئاسایشی خۆراكی بەردەوامە، وێڕای بەرزبوونەوەی ئاستی گوزەرانی خێزانەكان كە لە سەرچاوە تایبەت و گشتییەكان و لەڕێی بەشەخۆراكەوە كۆمەك دەكرێن”.

بە بۆچوونی بانكی نێودەوڵەتی”لەكاتێكدا رەوشی ئابوری لە عیراق بەشێوەیەكی پلەبەندی رووی لە باشبوونە لەگەڵ بوژانەوەی بازاڕی نەوتی جیهانی، بەڵام ئەم بوژانەوەیە پڕە لە مەترسی، سەرەكیترینیان جیاوازییە هەرەمییەكانە، بە كۆتوپێوەندەكانی سەر ئیدارەی وەبەرهێنانی گشتی كە كاریگەریی لەسەر پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریی گشتی دروستكردووە و بۆتە مایەی خاوبوونەوەی پێدانی پاشەكییەكانی تایبەت بە كرێی گشتی، و دەستدرێژیكردنی زۆر بۆسەر سامانی حكومەت بەهۆی فشەڵی رەوشی سیاسی، و لاوازیی سیستمی چاودێری تەندروستی، و بڵاوبوونەوەی گەندەڵی كە ئاڵۆزیی لە ناوچە جیاجیاكانی وڵاتدا دروستكردوو».

عیراق سامانێكی گەورەی سروشتی هەیە كە دەكرێت داهاتێكی زەبەلاح بۆ وڵات دەستەبەربكات، گەر بەشێوەیەكی دروست بەكاربهێنرێت، دەبێتە مایەی ئەوەی هاووڵاتی عیراقی بەرزترین داهاتی هەبێت لە جیهاندا.

بەڵام واقعیی عیراق پێچەوانەی ئەمەیە، بەو پێیەی نزیكەی 30%ی عیراقییەكان كە ژمارەیان زیاتر لە 40 ملیۆن كەسە، لەژێر هێڵی هەژارییەوەن، ئەمەش بەپێی راپۆرتێكی بانكی نێودەوڵەتی لە ساڵی 2020.

بانكی نێودەوڵەتی لەو راپۆرتەیدا، باسی لە ونبوونی گرێبەستەكانی گەشەكردن كردبوو لە عیراق، وێڕای دەوڵەمەندی بە سامانە سروشتییەكان، بە هەمان شێوە باسی لە چارەسەرەكانیش كردبوو بۆ دەربازبوون لەو تەنگژە ئابورییەی رووبەڕووی وڵات بوونەتەوە.

بەر لە دۆزینەوەی نەوت لە سەرەتای سەدەی رابردوو لە عیراق، كەرتی كشتوكاڵ نزیكەی 30%ی كۆی گشتی داهاتی ناوخۆی وڵاتی پێكدەهێنا، لەو دەمەدا ئابوری نیشتمانی بونیادێكی بەهێزی هەبوو، وەك ئەحمەد عەبد رەبە توێژەی ئابوری باسی دەكات.

عەبد رەبە بۆ میدیا عەرەبییەكان رایگەیاندبوو، نەوتی خاو لەو دەمەی دۆزرایەوە، تا ئێستا دەستی بەسەر هەموو داهاتەكانی تری دەوڵەتدا گرتووە و بۆتە «نەفرەتێكی ئەزەلی» بۆ گەلی عیراق، بە تایبەت كە حكومەتە یەك لەدوایەكەكانی وڵات هیچ جێگرەوەیەكی ئابورییان دانەناوە، لەكاتێكدا زۆرێك لە وڵاتانی جیهان پشتیان لە»سیستمی تاكە داهات» و روویان لە ئابوری بازاڕی كراوە كردووە، یان بازاڕی كشتوكاڵی و پیشەسازی.

سەبارەت بە پلانە ئابورییە حكومییەكان لە عیراق لە دوای ساڵی 2003، عەبد رەبە دەڵێت»هیچ سودێكیان نەبوو، ئەمەش بەهۆی نەبوونی خواستی نێوخۆیی كە وایكردووە گەر نرخی نەوت تووشی نسكۆ ببێت وەك ئەوەی لە ساڵی رابردوودا رویدا، ئەوا حكومەت دەستەوستان دەبێت لە خەرجكردنی مووچەی كەرتی گشتی و بەجێگەیاندنی ئەركەكانی تری».

هەر لەو رووەوە، میقدام شەیبانی توێژەری ئابوری پێیوایە، سیستمی ئابوری ئاراستەكراو كە ژیانی ئابوری لە عیراقدا بەڕێوەدەبات، بەشێوەیەكی باش سامانەكانی وڵاتی بەكارنەهێناوە و رەوڕەوەی گەشەی راگرتووە لە كەرتەكانی تەندروستی و پەروەردە و فێركاریی و پیشەسازی و كەرتەكانی تر.

بە بۆچوونی شەیبانی كە قسەی بۆ میدیا عەرەبییەكان كردبوو، سیستمی ئابوری ئازاد كە پشت بە دەستوەرنەدانی دەوڵەت دەبەستێت لە رەوڕەوەی ژیانی ئابوری، باشترە لە عیراقدا جێبەجێبكرێت.

بە وتەی شەیبانی، لە سیستمی ئابوری ئازاد، گەل دەتوانێت بەشوێن ئەلتەرناتیڤدا بگەڕێت بۆ ژیان و گەشەكردن، بەبێ‌ ئەوەی پشت بە حكومەت ببەستێت، ئەمەش بە كاركردن لە بوارەكانی كشتوكاڵ و پیشەسازی و پیشەسازی خۆراكی و رووكردنە گەشەی كەرتی گەشتیاریی.

دكتۆر بارق شبر رێخەری گشتی تۆڕی ئابوریناسانی عیراقیش، لەو بارەیەوە رایگەیاندووە، كێشەی هەرەمی لە عیراق خۆی لەوەدا دەبینێتەوە، ئەو سەروەت و سامانانەی لە وڵاتدا هەیە و تائێستا بەكارنەهێنراوە، جێگەی تەماحی وڵاتە بیانییەكانە.

بارق شبر نمونە دەهێنێتەوە و دەڵێت، بڕێكی زەبەلاح كانزا لە بیابانەكانی خۆرئاوای وڵاتدا هەیە لەگەڵ غاز و تەنانەت زەوییەكی شیاو بۆ كشتوكاڵ.

شبر پێیوایە»ئەو سامانە بەپێی لۆژیكی ئابوری و ئیداریی بەكارنەهێنراوە، بۆیە پێویستە پلانێك بۆ دابەشكردنێكی شیاو دابنرێت، تا سامانە جیاجیاكان گەورەترین سودی ئابوری بەدیبهێنن.

رێخەری گشتی تۆڕی ئابوریناسانی عیراق، جەخت لەسەر گرنكی گرتنەبەری سیاسەتێكی رێكخراو دەكاتەوە بۆ جۆری سیستمی ئابوری و چۆنیەتی بەڕێوەبردنێكی باش لەڕێی هەڵبژاردنی دەسەڵاتی یاسادانان و راپەڕاندن بۆ چوارچێوە یاساییەكان و سیستمی هاندان بۆ چالاكییە ئابورییەكان كە جوڵەی ئابوری دەخولقێنن و دەبنە مایەی هێنانەدی رێژەیەكی بەرزتری گەشەكردن لە رێژەی گەشەی دانیشتوان.

 78 جار بینراوە