سەرەکی » زانست » گه‌ڕاوه‌كه‌ی‌ خورماڵ بووه‌ته‌ شوێنی‌ چاره‌سه‌ری‌ نه‌خۆشی‌

گه‌ڕاوه‌كه‌ی‌ خورماڵ بووه‌ته‌ شوێنی‌ چاره‌سه‌ری‌ نه‌خۆشی‌

سەلام هانەدنی

«منداڵه‌كه‌م هه‌موو گیانی‌ ده‌خوراو بوو بوو به ‌لیر، هه‌رچی‌ دكتۆرم برد چاره‌ی‌ نه‌بوو، ئێستا به‌شكم له‌م گه‌ڕاوه‌ چاك بێته‌وه‌» ئه‌مه‌ قسه‌ی‌ هه‌ردی‌ عه‌بدوڵڵا بوو كه‌ له‌ شاری‌ سلێمانییه‌وه‌ منداڵه‌كه‌ی‌ هێنابوو بۆ خورماڵ.
هه‌ردی بۆ نیقاش وتی‌ «پێشتر چه‌ند خزم ‌و كه‌سێكمان سه‌ردانی ئێره‌یان كردووه ‌و زۆر سودیان لێوه‌رگرتووه‌، بۆیه‌ منیش ئومێدم هه‌یه‌ منداڵه‌كه‌م چاك ببێته‌وه‌».
له ‌ناحیه‌ی خورماڵ (باكوری‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ هه‌ڵه‌بجه‌) ئاوێكی كانزایی سروشتی هه‌یه‌ كه‌ پێی ده‌گوترێت «گه‌ڕاوه‌كه‌ی خورماڵ» ئاوێكه‌ پله‌ی گه‌رمی به‌رزتره‌ له‌ ئاوی ئاسایی رێژه‌یه‌ك ماده‌ی كیمیایی تێدایه‌، به ‌هۆی‌ بوونی‌ بڕێكی‌ زۆری‌ گۆگرده‌وه‌ بۆنێكی‌ تایبه‌تی‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ هێلكه‌ی‌ كوڵاو ده‌چێت.
ئاوی گه‌ڕاو خه‌ڵكی‌ له ‌ناوچه‌ جیاجیاكانی‌ عیراق ‌و كوردستان بۆ چاره‌سه‌ری‌ نه‌خۆشییه‌كانی‌ پێست سه‌ردانی‌ ده‌كه‌ن ‌و زۆربه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ ده‌چنه‌ ئه‌وێ ده‌ڵێن نه‌خۆشییه‌كه‌یان به‌ره‌و چاكبوونه‌وه‌ چووه‌.
سیروان محه‌مه‌د خاوه‌نی‌ كۆمپانیای‌ گه‌شتیارییه‌ و له ‌ناوچه‌ جیاجیاكانی‌ عیراقه‌وه‌ خه‌ڵكی‌ بۆ ئه‌م گه‌ڕاوه‌ ده‌هێنێت، ئه‌و به‌»نیقاش»ی‌ وت «ئه‌مرۆ ژماره‌یه‌ك گه‌شتیارم له‌ به‌سره‌وه‌ هێناوه‌، زۆرێك له ‌خه‌ڵكی‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی‌ عیراق داوای‌ سه‌ردانی‌ ئه‌م گه‌ڕاوه‌ ده‌كه‌ن».
سیروان وتیشی «دوانزه‌ ساڵه‌ ئه‌م كاره‌ ده‌كه‌م، هه‌رچی‌ كه‌سم هێناوه‌ دواتر وتویانه‌ نه‌خۆشییه‌كانی‌ پێستیان چاك بووه‌ته‌وه‌، خۆم‌ و كه‌سوكاره‌كه‌سم هه‌مووی‌ بۆ هاتووین».
وتیشی‌ «ئه‌م جێیه‌ وای‌ لێهاتووه‌ له ‌هه‌موو ناوچه‌كان به‌ناوبانگه ‌و خه‌ڵكی‌ خۆیان داوا ده‌كه‌ن بۆ ئێره‌یان بهێنم، زۆربه‌ی‌ جار چه‌ند ده‌به‌ ئاوێكیش له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌به‌نه‌وه‌».
ئه‌م ئاوه‌ به ‌هۆی بوونی ماده‌ كیمیاوییه‌كان تام‌ و ره‌نگ‌ و بۆنی‌ جیاوازه‌ و بۆ خواردنه‌وه ‌و ئاودێری‌ به‌كارنایه‌ت، هه‌ر به‌رهه‌مێكی‌ كشتوكاڵیشی‌ پێ ئاو بدرێت وشك ده‌كات.
شه‌رمین نادر له ‌هه‌ولێره‌وه‌ بۆ سه‌ردانی‌ گه‌ڕاوه‌كه‌ هاتبوو، به نیقاشی‌ وت «هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ پێشتر هاتوونه‌ته‌ ئێره‌ وتویانه‌ زۆر سوودیان لێ‌ بینیوه‌، بۆیه‌ ئێمه‌ش هاتین‌ و كه‌سوكاره‌كه‌شم پێیان وتووم چه‌ند ده‌به‌ ئاوێكیان بۆ ببه‌مه‌وه‌».
وتیشی‌ «به‌داخه‌وه‌ ئه‌م شوێنه‌ گرنگییه‌كی‌ باشی‌ پێنه‌دراوه‌، له‌ هه‌ر جێگه‌یه‌كی‌ تر بوایه‌ ده‌كرایه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ گه‌شتیاری‌ گرنگ».
له ‌ساڵی‌ 1920ه‌وه‌ ئه‌م ئاوه‌ دۆزراوه‌ته‌وه‌، له‌و كاته‌وه‌ تا ئێستا ئاو به‌رده‌وام له‌ ژێر شاخێكی بچوك‌ و نزیك به ‌قه‌ڵای مێژوویی خورماڵ دێته‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ڵام نه‌ زیاد ده‌كات‌ و نه‌ كه‌م ‌و له ‌وه‌رزی‌ هاوین‌و زستانیشدا پله‌ی‌ گه‌رماكه‌ی‌ جێگیره‌.
ماوەیەکە حكومه‌تی‌ هه‌رێم جێی‌ تایبه‌تی‌ بۆ كۆبوونه‌وه‌ی‌ ئاوی‌ گه‌ڕاوه‌كه‌ دروستكردووه‌ كه‌ سێ‌ حه‌وزی‌ جیاوازه‌، دوانی‌ داخراو بۆ ژنان‌ و پیاوان و دانه‌یه‌كی‌ سه‌ربه‌تاڵیش.
عه‌لی ئه‌حمه‌د سه‌رپه‌رشتیاری ئاوی گه‌ڕاوی خورماڵ بۆ نیقاش وتی «ئاوه‌كه‌ له‌ سێ شوێنه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت كه‌ ته‌نیا چه‌ند مه‌ترێكی كه‌م دوورن له‌ یه‌كتریه‌وه‌، پێشتر زۆر سوودی لێنه‌بینراوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژوورو سیاجی بۆ نه‌كرابوو، به‌ڵام ئێستا به ‌باشی‌ سوودی‌ لێ‌ ده‌بینێرت».
وتیشی‌ «خه‌ڵكی‌ به ‌نرخێكی‌ كه‌م دێنه‌ ئێره‌، چوونه‌ ژووره‌وه‌ به‌ هه‌زار دیناره‌ و هه‌ر ده‌به‌ ئاوێكیش به‌ 500 دینار»
عه‌لی‌ باسی‌ له‌وه‌ كرد كه‌ له‌ هه‌موو شاره‌كانی‌ عیراقه‌وه‌ خه‌ڵك بۆی‌ ده‌چن ‌و وتی‌ «ئه‌و كه‌سه‌ی‌ دێته‌ ئێره‌ ده‌بێت هیچ پارچه‌یه‌كی‌ ئاسن ‌و زیوی‌ پێوه‌ نه‌بێت، چونكه‌ ئاوه‌كه‌ ئاسن‌ و زیو ده‌ڕزێنێت، هه‌روه‌ها سه‌ره‌ڕای‌ بۆنه‌ ناخۆشه‌كه‌ی‌ ئه‌و كه‌سه‌ بۆی‌ نییه‌ تا 24 كاتژمێر خۆی‌ بشوات، بۆ ئه‌وه‌ی‌ سوود له‌ گه‌ڕاوه‌كه‌ ببینێ‌».
هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ له‌وێ‌ بوون وتیان له‌ كه‌سانی‌ تریان بیستووه‌ كه‌ ئه‌م گه‌ڕاوه‌ هه‌موو نه‌خۆشییه‌كانی‌ پێست چاره‌سه‌ر ده‌كات، به‌ڵام پزیشكه‌ پسپۆڕه‌كان رایه‌كی‌ تریان هه‌یه‌.
د. هه‌ردی خه‌لیل پزیشكی پسپۆڕ له ‌بواری نه‌خۆشییه‌كانی پێست بۆ وتی «ئاوی گه‌رماوی خورماڵ ب ه‌هۆی بونی گۆگرد تێیدا چاره‌سه‌ری هه‌ندێ نه‌خۆشی پێست ده‌كات وه‌ك گه‌رۆڵی‌و زیپكه‌‌و قلیشانی پێست‌و لیر‌و خورانی پێست».
وتیشی‌ «كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ندێ كه‌س هه‌ر نه‌خۆشیكی پێستی هه‌بێت راسته‌وخۆ په‌نا ده‌باته‌ به‌ر ئه‌و ئاوانه‌، ئه‌مه‌ش كارێكی‌ هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ بۆ هه‌ندێ‌ نه‌خۆشی‌ خراپه‌، بۆ نموونه‌ له‌ كاتی‌ سوتانی‌ پێست هه‌ر كه‌سێك ئه‌و ئاوه‌ به‌كار بهێنێت، خراپتر ده‌بێت باشتر نابێت».
ئه‌و دكتۆره‌ باسی‌ له‌وه‌ش كرد «راسته‌ ئه‌و ئاوه‌ كاریگه‌ری‌ خۆی‌ هه‌یه‌، به‌ڵام مه‌حاڵه‌ به‌ جارێك به‌كارهێنان نه‌خۆشه‌كه‌ چاره‌سه‌ر بكات».

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بۆ توێژینه‌وه‌یه‌كی بێ وێنه‌ زاناكان خۆیان ده‌كه‌نه‌ سه‌هۆڵ

جه‌مسه‌ری باكوور بۆ توێژینه‌وه‌یه‌كی بێ وێنه‌ زاناكان خۆیان ده‌كه‌نه‌ سه‌هۆڵ ...