سەرەکی » دۆسێ » رێوشوێنه‌ كرده‌ییه‌كانی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌كانی‌ سنوری‌ ناوخۆیی‌ له‌ عیراقدا

رێوشوێنه‌ كرده‌ییه‌كانی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌كانی‌ سنوری‌ ناوخۆیی‌ له‌ عیراقدا

د. رێبین محه‌مه‌د سۆفی‌*

به‌شی دووه‌م

له‌به‌ر رۆشنایی‌ بڕیاری‌ ژماره‌ 358ی‌ ساڵی‌ 2011ی‌ چل و حه‌وته‌مین دانیشتنی‌ ئاسایی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران له‌ 27ی‌ ئه‌یلولی‌ ساڵی‌ 2011 ده‌رباره‌ی‌ راسپاردنی‌ لیژنه‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ مادده‌ی‌ 140 ی‌ ده‌ستوری‌ كۆماری‌ عیراق به‌ پێشكه‌ش كردنی‌ راپۆرتێكی‌ گشتگیر به‌ هاوكاریی‌ نوێنه‌رانی‌ وه‌زاره‌ت و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی‌ ئه‌میندارێتیی‌ گشتیی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران و وه‌زاره‌ته‌كانی‌ به‌رگری‌ و ناوخۆو نه‌وت و دارایی‌ و كشتوكاڵ‌ و ده‌سته‌ی‌ سكاڵاكانی‌ موڵكایه‌تی‌، سه‌رباری‌ نوێنه‌رێكی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌و مه‌رجه‌ی‌ كه‌ ئاستی‌ نوێنه‌ره‌كان له‌ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ گشتی‌ كه‌متر نه‌بێت و هه‌روه‌ها به‌و مه‌رجه‌ی‌ كه‌ راپۆرته‌كه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ مادده‌ی‌ 140 ی‌ ده‌ستورو مادده‌ی‌ 58 ی‌ یاسای‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراق له‌ قۆناغی‌ گواستنه‌وه‌ یه‌كلایی‌ بكاته‌وه‌.
لیژنه‌كه‌ به‌ هاوكاریی‌ نوێنه‌رانی‌ وه‌زاره‌ت و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ ناوبراوه‌كان راپۆرتێكی‌ تێرو ته‌سه‌لی‌ ئاماده‌ كردو تێیدا له‌ هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ گرێبه‌سته‌ كشتوكاڵییه‌كان و بڕیاره‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ (هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌) سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش و لیژنه‌ی‌ (هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌) كاروباری‌ باكوری‌ چاره‌سه‌ر كردو راپۆرته‌كه‌ی‌ به‌ راسپارده‌كانه‌وه‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تیی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیرانی‌ به‌ نوسراوی‌ نهێنی‌ و تایبه‌ت و زۆر به‌په‌له‌ی‌ ژماره‌ 550 ی‌ رێكه‌وتی‌ 19 ی‌ كانونی‌ یه‌كه‌می‌ 2011 ی‌ نارد بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ یه‌كێ‌ له‌ دانیشتنه‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران گفتوگۆی‌ له‌سه‌ر بكرێت. ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران له‌ دانیشتنی‌ ئاسایی‌ رێكه‌وتی‌ 24ی‌ كانونی‌ دووه‌می‌ 2012 دا گفتوگۆی‌ له‌سه‌ر راپۆرته‌كه‌ كردو ئه‌م بڕیارانه‌ی‌ ده‌ركرد:
یه‌كه‌م: بڕیاری‌ ژماره‌ 29ی‌ ساڵی‌ 2012. به‌پێی‌ ئه‌م بڕیاره‌ هه‌موو بڕیاره‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ (هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌) كاروباری‌ باكور تایبه‌ت به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ مافه‌كانی‌ ته‌سه‌روف به‌ زه‌وی‌ و زاری‌ غه‌یره‌ عه‌ره‌به‌كان هه‌ڵوه‌شێنرانه‌وه‌و ئه‌و گرێبه‌سته‌ كشتوكاڵییانه‌ش كه‌ له‌گه‌ڵیاندا به‌ستراوه‌ هه‌ڵوه‌شێنرانه‌وه‌ وه‌ك له‌ راسپارده‌كانی‌ لیژنه‌كه‌دا باسیان لێوه‌ كراوه‌ و قه‌ره‌بوكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و هاووڵاتییانه‌ی‌ كه‌ له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ بڕیاره‌ ناوبراوه‌كان زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بن ئه‌ویش له‌ پای‌ خانووبه‌ره‌ و دره‌ختی‌ چێندراوو دروست كردنی‌ بینای‌ تازه‌ له‌سه‌ر ئه‌و زه‌وییانه‌ی‌ كه‌ به‌پێی‌ ئه‌م بڕیاره‌ بۆ خاوه‌نه‌ راسته‌قینه‌كانیان گه‌ڕێندراونه‌ته‌وه‌ و قه‌ره‌بوكردنه‌وه‌یان به‌ پارچه‌ زه‌وی‌ بۆ نیشته‌جێبون له‌ پارێزگاكانی‌ خۆیان به‌و مه‌رجه‌ی‌ كه‌ ئه‌و زه‌وییانه‌ نزیك بن له‌ شوێنی‌ نیشته‌جێبونیان له‌و پارێزگایانه‌.
دووه‌م: بڕیاری‌ ژماره‌ 30ی‌ ساڵی‌ 2012. له‌م بڕیاره‌دا راسپارده‌یه‌ك بۆ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران هه‌یه‌، داوای‌ لێ‌ ده‌كا ئه‌و بڕیارانه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ (هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌) سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش هه‌ڵبوه‌شێنرێنه‌وه‌و كه‌ له‌ راسپارده‌كانی‌ لیژنه‌كه‌دا هاتون و راسپاردنی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ شورای‌ ده‌وڵه‌ت به‌ ئاماده‌كردنی‌ پرۆژه‌ یاسایه‌كی‌ نوێ‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ بڕیاره‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ (هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌) سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش و چاره‌سه‌ركردنی‌ لێكه‌وته‌كانی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و بڕیارانه‌ به‌پێی‌ بنه‌ماكانی‌ ناو راسپارده‌كانی‌ لیژنه‌كه‌.
له‌م باره‌یه‌وه‌ بابه‌كر سدیق ئه‌حمه‌د ده‌رباره‌ی‌ بڕیاره‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ كاروباری‌ باكور وتویه‌تی‌ «ئێمه‌ی‌ ئه‌ندامانی‌ لیژنه‌ی‌ باڵای‌ مادده‌ی‌ 140 پێشنیاری‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ بڕیاره‌كانمان كرد. داوایه‌كمان پێشكه‌ش به‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران كرد، هه‌روه‌ها داوای‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ بڕیاره‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕشمان كرد. وه‌ك زانراوه‌، ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران ده‌سه‌ڵاتی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ بڕیاره‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ كاروباری‌ باكوری‌ هه‌یه‌. له‌ڕاستیشدا ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران چه‌ند بڕیارێكی‌ تایبه‌تی‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ركرد، وه‌ك له‌مه‌وپێش ئاماژه‌مان پێ‌ دابوو».
به‌پێی‌ بڕیاره‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ كاروباری‌ باكور ده‌وڵه‌ت ده‌ستی‌ به‌سه‌ر 900 هه‌زار دۆنم زه‌ویی‌ كشتوكاڵی‌ كوردو توركمانه‌كاندا گرت و به‌ سه‌ر لایه‌نه‌ دیاریكراوه‌كاندا دابه‌شی‌ كرد. به‌م پێیه‌، ئه‌م زه‌وییانه‌ دران به‌ وه‌زاره‌ته‌كانی‌ به‌رگری‌، نه‌وت، كشتوكاڵ‌ و دارایی‌ و دواتریش پشكی‌ وه‌زاره‌تی‌ دارایی‌ به‌سه‌ر خێڵه‌ هاورده‌ عه‌ره‌به‌كانی‌ كه‌ركوك دا دابه‌ش كرا.
به‌ گوته‌ی‌ مه‌هدی‌ موباره‌ك به‌ڕێوه‌به‌ری‌ گشتیی‌ كشتوكاڵی‌ كه‌ركوك له‌ لێدوانێكدا بۆ رۆژنامه‌ی‌ «وشه‌» سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌، ئه‌م زه‌وییانه‌ به‌هۆی‌ نزیكه‌ی‌ 6000 گرێبه‌سته‌وه‌ دابه‌ش كران، به‌سه‌ر عه‌ره‌به‌ هاورده‌كاندا دابه‌ش كران و هه‌ر سه‌ره‌ك خێڵێك 250 دۆنمی‌ چنگ كه‌وت و هه‌ر جوتیارێكی‌ خێڵه‌كه‌ 100 دۆنمی‌ پێ‌ درا، پاشان یارمه‌تییان درا تا بیری‌ ئیرتیوازی‌ هه‌ڵكه‌نن و دواتریش تۆ و پێداویستییه‌كانی‌ تری‌ كشتوكاڵیان بۆ دابین كرا بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌و زه‌وییانه‌ جێگیر ببن. به‌پێی‌ بڕیاری‌ ژماره‌ 29ی‌ رێكه‌وتی‌ 25 كانونی‌ دووه‌می‌ 2012 ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیرانی‌ عیراق هه‌موو بڕیاره‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ كاروباری‌ باكور هه‌ڵوه‌شێنرانه‌وه‌.
جێبه‌جێ‌ كردنی‌ ئه‌م بڕیاره‌ له‌ ئه‌ستۆی‌ وه‌زاره‌تی‌ دادی‌ عیراق بوو كه‌ ده‌بوایه‌ رێنمایی‌ بۆ فه‌رمانگه‌ی‌ تۆماركردنی‌ خانوبه‌ره‌ی‌ كه‌ركوك ده‌ر بكات تاكو گرێبه‌سته‌كان بگۆڕی‌ و به‌ ناوی‌ خاوه‌نه‌ راسته‌قینه‌كانه‌وه‌ تۆماریان بكات، به‌ڵام وه‌زیری‌ داد پشت گوێی‌ خست به‌و بیانووه‌ی‌ كه‌ بڕیاره‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ كاروباری‌ باكور له‌ڕوی‌ هێزی‌ یاساییه‌وه‌ له‌ ئاستی‌ بڕیاره‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش دان ‌و ئه‌م بڕیارانه‌ هێزێكی‌ یاسایی‌ وه‌هایان هه‌یه‌ كه‌ مه‌گه‌ر ته‌نها په‌رله‌مان بتوانێ‌ هه‌ڵیانبوه‌شێنێته‌وه‌، ئه‌ویش پاش ئه‌وه‌ی‌ كه‌ وه‌ك پرۆژه‌ ده‌خرێنه‌ به‌ر ده‌می‌. لێره‌دا نوری‌ مالیكی‌ پشتیوانیی‌ له‌و لێكدانه‌وه‌یه‌ كرد.
ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك. له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌، هه‌ردوو وه‌زاره‌تی‌ به‌رگری‌ و نه‌وت رازی‌ نه‌بون یه‌ك بست له‌و زه‌وییانه‌ بده‌نه‌وه‌ به‌ خاوه‌نه‌ راسته‌قینه‌كانیان. له‌ ئه‌نجامی‌ ئه‌م بارودۆخه‌دا ده‌كرێ‌ بڵێین یه‌ك جوتیار له‌ رێی‌ یاساوه‌ زه‌وییه‌كه‌ی‌ وه‌رنه‌گرتۆته‌وه‌. به‌ڵام لێكۆڵیار وای‌ بۆ ده‌چێ‌ كه‌ كاتێك وڵات وڵاتێكی‌ فره‌ ئیتنیك ده‌بێت و ده‌سه‌ڵاتیش ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دیكتاتۆر ده‌بێ‌ و ده‌ست به‌ گۆڕینی‌ دیموگرافی‌ ده‌كات و كاتێك ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ده‌ڕوخێ‌، ئه‌وا رژێمه‌ دیكتاتۆره‌كه‌ و بیروباوه‌ڕه‌ ره‌گه‌زپه‌رستییه‌كه‌شی‌ له‌ناو ده‌چن و پێویسته‌ له‌سه‌ر ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ كه‌ جێی‌ ده‌گرێته‌وه‌، به‌وه‌ش كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ فیدرال و دیموكراته‌، هه‌موو بڕیاره‌كانی‌ دژ به‌ پێكهاته‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت كه‌ رژێمی‌ روخاو داوێتی‌، هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌ چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ روخاو شه‌رعیه‌تی‌ نه‌بوه‌ و بڕیاره‌كانیشی‌ هیچ هێزێكی‌ یاسایی‌ و ده‌ستوریشیان نابێ‌.
له‌ كۆتایی‌ ئه‌م په‌ره‌گرافه‌دا ده‌بێ‌ بگوترێت بڕیاره‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ كاروباری‌ باكورو ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش تایبه‌ت به‌ ده‌ست گرتن به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ناڕه‌وا به‌سه‌ر زه‌وی‌ و زاری‌ جوتیاره‌ كوردو توركمانه‌كانی‌ كه‌ركوكدا، هێشتا به‌ ته‌واوی‌ هه‌ڵنه‌وه‌شێنراونه‌ته‌وه‌ و هێشتا ئه‌و زه‌وییانه‌ نه‌دراونه‌ته‌وه‌ به‌ خاوه‌نه‌كانیان و تا ئێستا ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ عیراق هیچ یاسایه‌كی‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و بڕیارانه‌ ده‌ر نه‌كردووه‌.
چواره‌م: ده‌رباره‌ی‌ سنوری‌ ئیداری‌. رژێمی‌ به‌عس له‌ 17 ی‌ ته‌موزی‌ 1968 ده‌سه‌ڵاتی‌ گرته‌ ده‌ست و پاش یه‌ك ساڵ‌ له‌ هاتنی‌ ئه‌م حزبه‌ بۆ سه‌ر كار، ده‌ستی‌ به‌ ده‌ستكاری‌ كردنی‌ سنوری‌ كوردستان كرد.
به‌عسییه‌كان به‌ مه‌رسومێكی‌ كۆماری‌ به‌ ژماره‌ 1066 له‌ 17 ی‌ ئه‌یلولی‌ 1969 پێكهێنانی‌ پارێزگاری‌ دهۆكیان راگه‌یاند. پارێزگا تازه‌كه‌ی‌ دهۆك ته‌نها له‌ چوار قه‌زا پێك هاتبوو كه‌ بریتی‌ بوون له‌ قه‌زاكانی‌ دهۆك، زاخۆ، ئاكرێ‌ و ئامێدی‌. دوو قه‌زاكه‌ی‌ شنگال و شێخان و ناوچه‌ ده‌شتاییه‌كانی‌ نێوان موسل و هه‌ولێر كه‌ زۆرینه‌ی‌ دانیشتوانیان كوردو كلدانی‌ و ئاشورین وه‌ك به‌شێك له‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا مانه‌وه‌. لێره‌وه‌ ململانێی‌ زه‌وی‌ له‌ نێوان گه‌لی‌ كورد و ده‌سه‌ڵاتی‌ حزبی‌ به‌عس ده‌ستی‌ پێ‌ كرد چونكه‌ رژێمی‌ حزبی‌ به‌عس له‌م گۆڕانكارییانه‌دا به‌هیچ جۆرێك ویستی‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كانی‌ شێخان و شنگالی‌ له‌به‌رچاو نه‌گرتووه‌و هه‌روه‌ها هیچ راوێژێكیشی‌ به‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ سیاسیی‌ كورد نه‌كردبوو هه‌رچه‌ند له‌و كاته‌دا شه‌ڕ له‌ نێوانیاندا نه‌بوو. پاشان رژێمی‌ به‌عس- وه‌ك ئاماژه‌یان پێ‌ دا- له‌ ئازاری‌ 1974دا یه‌كلایه‌نه‌ یاسای‌ ئۆتۆنۆمیی‌ ناوچه‌ی‌ كوردستانی‌ راگه‌یاند بۆ ئه‌وه‌ی‌ خۆی‌ له‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ خاڵه‌ راگه‌یه‌ندراوو رانه‌گه‌یه‌ندراوه‌كانی‌ رێككه‌وتنی‌ ئازاری‌ 1970 بدزێته‌وه‌و هه‌روه‌ها بۆ ئه‌وه‌ی‌ هیچ سه‌رژمێرێك له‌ پارێزگای‌ كه‌ركوكدا نه‌كات وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ری‌ رێككه‌وتبون، به‌ڵكو گه‌ڕایه‌وه‌ سه‌ر سه‌رژمێری‌ ساڵی‌ 1957 و پشتی‌ پێ‌ به‌ست و له‌م رووه‌وه‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك هیچ سه‌رژمێرێكی‌ نه‌كرد، هه‌روه‌ها له‌ قه‌زاكانی‌ شنگال و شێخان و خانه‌قین و ناحیه‌ كوردستانییه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ ناوچه‌ی‌ ئۆتۆنۆمی‌ كوردستان.
به‌م هه‌نگاوه‌، رژێمی‌ به‌عس رووبه‌ری‌ كوردستانی‌ عیراقی‌ نیواونیو كه‌م كرده‌وه‌. واته‌ زه‌وییه‌ مێژوییه‌كانی‌ كوردستانی‌ نیواونیو كه‌م كرده‌وه‌. بۆیه‌ سه‌ركردایه‌تی‌ ئه‌وسای‌ كورد ته‌واوی‌ پرۆژه‌كه‌ی‌ ئۆتۆنۆمیی‌ ره‌ت كرده‌وه‌.
حزبی‌ به‌عس هه‌ر به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر ونجڕ ونجڕكردنی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك. چوار قه‌زای‌ به‌ زۆرینه‌ كوردی‌ كه‌ركوكی‌ له‌ پارێزگاكه‌ قرتاندو لكاندی‌ به‌ پارێزگاكانی‌ سلێمانی‌ و سه‌لاحه‌ددین و دیاله‌وه‌. هه‌روه‌ها ناحیه‌ی‌ مزوریی‌ له‌ پارێزگای‌ دهۆك سه‌نده‌وه‌و خستییه‌ سه‌ر پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا، ئه‌ویش به‌مه‌به‌ستی‌ بچوك كردنه‌وه‌ی‌ ناوچه‌ی‌ ئۆتۆنۆمی‌ كوردستان و فراوان كردنی‌ سنوری‌ ئیداریی‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا كه‌ زۆرینه‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ عه‌ره‌به‌ له‌سه‌ر حیسابی‌ خاكی‌ كوردستان، ئه‌مه‌ش به‌پێی‌ بڕیاری‌ ژماره‌ 18ی‌ رێكه‌وتی‌ 8ی‌ ئازاری‌ 1976 ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش. هه‌ر بۆ هه‌مان مه‌به‌ست، رژێم قه‌زای‌ ئاكرێی‌ له‌ پارێزگای‌ دهۆك سه‌نده‌وه‌و لكاندی‌ به‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌واوه‌، ئه‌ویش به‌ پێی‌ بڕیاری‌ ژماره‌ 757 ی‌ رێكه‌وتی‌ 18 ی‌ ئایاری‌ 1980 ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆرش.


سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌م بواره‌دا باسمان لێ‌ كردووه‌، رژێمی‌ به‌عس ناحیه‌ی‌ به‌ زۆرینه‌ عه‌ره‌بی‌ زابی‌ له‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا قرتاندو خستییه‌ سه‌ر پارێزگا بچوككراوه‌كه‌ی‌ كه‌ركوك، ئه‌مه‌ش به‌پێی‌ بڕیاری‌ ژماره‌ 514 ی‌ رێكه‌وتی‌ 1 ی‌ كانونی‌ دووه‌می‌ 1984 ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش به‌مه‌به‌ستی‌ زۆركردنی‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ عه‌ره‌ب له‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك.
هه‌روه‌ها رژێم له‌ ناو شاری‌ كه‌ركوك چه‌ند گه‌ڕه‌كێكی‌ دروست كرد كه‌ ژماره‌ی‌ زێده‌تر له‌ 50 گه‌ڕه‌ك بوو بۆ عه‌ره‌به‌ هاورده‌كان كه‌ ئامڕازی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ پرۆسه‌ی‌ ره‌گه‌زپه‌رستانه‌ی‌ به‌عه‌ره‌ب كردن بون.
ئه‌م هه‌وڵدانه‌ی‌ گۆڕینی‌ سنور هه‌ر به‌رده‌وام بوو. رژێم له‌ ساڵی‌ 1991دا قه‌زای‌ مه‌خموری‌ خسته‌ سه‌ر پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا، هه‌روه‌ها ناحیه‌ی‌ فایده‌ی‌ به‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌واوه‌ لكاند. ئه‌مه‌ ئه‌و گۆڕانكارییانه‌یه‌ كه‌ رژێم له‌ سنوری‌ كوردستان له‌ سه‌رده‌می‌ حوكمڕانییدا ئه‌نجامی‌ داوه‌و هه‌ر هه‌مووشی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ ته‌عریب دایه‌.
بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌تی‌ گۆڕانكارییه‌كانی‌ كه‌ به‌ سه‌ر سنوری‌ ئیداریدا هاتوون، بڕگه‌ی‌ (ب) ی‌ مادده‌ی‌ 58 ی‌ یاسای‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ قۆناغی‌ گواستنه‌وه‌ میكانیزمی‌ داناوه‌. ئه‌م میكانیزمه‌، هه‌مان میكانیزمه‌ كه‌ له‌ مادده‌ی‌ 140 دا هاتووه‌، ده‌سته‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ به‌ كۆده‌نگیی‌ ئه‌ندامانی‌ ده‌سته‌كه‌ پێشنیارێك له‌م باره‌یه‌وه‌ پێشكه‌ش ده‌كات به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌سته‌كه‌ نه‌گه‌یشت به‌ سازان، ده‌شێ‌ هانا بۆ ناوبژیوانێكی‌ نێوده‌وڵه‌تیی‌ بێلایه‌ن ببات (وه‌ك نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ نمونه‌) و پێشنیاره‌كه‌ش ده‌درێ‌ به‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران بۆ په‌سندكردنی‌.
له‌به‌ر رۆشنایی‌ بڕیاره‌كه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران له‌ سێیه‌م دانیشتنی‌ ئاسایی‌ رێكه‌وتی‌ 29 ی‌ ئازاری‌ 2007 سه‌باره‌ت به‌ داواكردن له‌ لیژنه‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ مادده‌ی‌ 140 ی‌ ده‌ستور بۆ پێشكه‌ش كردنی‌ راسپارده‌ به‌ ئه‌میندارێتیی‌ گشتی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و راسپاردانه‌ به‌رز بكرێنه‌وه‌ بۆ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران و ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ و دواتریش ناردنی‌ راسپارده‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ گۆڕانكارییه‌ ناعادیلانه‌كانی‌ سنوری‌ ئیداریی‌ پارێزگاكان بۆ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران.
لیژنه‌كه‌ راسپارده‌كانی‌ سه‌باره‌ت به‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان، تایبه‌ت به‌ كه‌ركوك و پارێزگاكانی‌ ناوه‌ڕاست و باشوری‌ عیراق ئاماده‌ كردو ناردی‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تیی‌ كۆمارو سه‌رۆكایه‌تیی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران، ئه‌ویش له‌ نوسراوێكدا به‌ ژماره‌ 362 ی‌ رێكه‌وتی‌ 31 ی‌ كانونی‌ یه‌كه‌می‌ 2007 به‌ ناونیشانی‌ «نهێنی‌ و تایبه‌ت» به‌ڵام جێگری‌ دووه‌می‌ سه‌رۆكی‌ كۆمار دكتۆر تارق هاشمی‌ ڤیتۆی‌ دژی‌ بڕیاره‌كه‌ به‌كار هێناو ئه‌مه‌ش كێشه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی‌ دروست كرد، له‌ كاتێكدا كه‌ كات له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ پرۆژه‌كه‌دا نه‌بوو چونكه‌ ساڵی‌ 2007 له‌ كۆتاییدا بوو.
واده‌ی‌ ته‌رخانكراو بۆ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ مادده‌ی‌ 140 كۆتایی‌ هات به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان بگه‌ن به‌ هیچ رێگه‌چاره‌یه‌ك. ئه‌مه‌ش گرفتی‌ له‌ نێوان حكومه‌تی‌ هه‌رێم و حكومه‌تی‌ فیدرال دروست كرد. هه‌ندێ‌ وه‌های‌ بۆ ده‌چون كه‌ مادده‌كه‌ له‌ روی‌ یاسایی‌ و ده‌ستورییه‌وه‌ كارایی‌ له‌ده‌ستداوه‌. ئه‌وانه‌ی‌ ئه‌مه‌ رایان بوو ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ دژی‌ مادده‌كه‌ بوون. له‌و بارودۆخه‌دا رێكخراوی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان هاته‌ سه‌ر خه‌ت و بڕیاری‌ ژماره‌ 1770 ی‌ ساڵی‌ 2007 ی‌ ده‌ركرد به‌مه‌به‌ستی‌ خولقاندنی‌ جه‌وێك بۆ سازان و لێك تێگه‌یشتنی‌ لایه‌نه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای‌ به‌رده‌وامبونی‌ كاركردن به‌ مادده‌ی‌ 140 و ویستی‌ به‌ راوێژو پشتیوانی‌، یارمه‌تیی‌ عیراقییه‌كان بدات.
به‌رێز ستیفان دیمستۆرا نوێنه‌ری‌ سكرتێری‌ گشتیی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌وته‌ په‌یوه‌ندی‌ كردن به‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستانه‌وه‌ پاش ئه‌و رێككه‌وتنه‌ گشتییه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ پێی‌ گه‌یشتبوو و پاش ره‌زامه‌ندیی‌ حكومه‌تی‌ عیراق و ویستی‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستان به‌وه‌ رازی‌ بێ‌ كه‌ ماوه‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ مادده‌كه‌ بۆ شه‌ش مانگ دوا بخرێت، سه‌ركردایه‌تیی‌ كوردیش ده‌م و ده‌ست و به‌بێ‌ هیچ به‌رامبه‌رێك ره‌زامه‌ندیی‌ نیشاندا چونكه‌ جگه‌ له‌ رازیبون هیچی‌ دیكه‌ی‌ له‌ ده‌ست نه‌ده‌هات.
لاكه‌ی‌ تر، واته‌ حكومه‌تی‌ فیدرال، زۆر به‌مه‌ دڵخۆش بوو چونكه‌ له‌وه‌ ئارخه‌یان بوو كه‌ مادام نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان هاتۆته‌ ناو مه‌سه‌له‌كه‌وه‌، ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ كردنه‌وه‌ی‌ ده‌رگای‌ تازه‌كردنه‌وه‌ی‌ ماوه‌كه‌ له‌سه‌ر گازی‌ پشت، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ عیراق به‌ قه‌یرانی‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ و ئه‌منیی‌ وه‌هادا تێده‌په‌ڕی‌ كه‌ مایه‌ی‌ دڵخۆشی‌ نه‌بوه‌ به‌ هێنانه‌ پێشێی‌ هه‌لومه‌رجی‌ له‌بار بۆ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ر بۆ كێشه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان له‌گه‌ڵ‌ كورد. پێشهاته‌كانی‌ سه‌رگوزشته‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ مادده‌ی‌ 140، له‌ پێشی‌ پێشه‌وه‌ مانه‌وه‌ی‌ ماوه‌كه‌ به‌ كراوه‌یی‌‌و ده‌ستی‌ ده‌ستی‌ پێوه‌ كردن له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ فیدراله‌وه‌، ئاڵۆزیی‌ كێشه‌كه‌ ده‌رده‌خات. دیاره‌ كورد زۆر گه‌شبین نه‌بوه‌ به‌ هاتنی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ ناو مه‌سه‌له‌كه‌ چونكه‌ ئه‌م رێكخراوه‌ مێژویه‌كی‌ پڕ زوڵم و زۆری‌ له‌ زوڵم كردن له‌ كورد هه‌یه‌.
لێره‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئاكامه‌ی‌ كه‌ نه‌توانرا بارودۆخی‌ كه‌ركوك و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی‌ تر ئاسایی‌ بكرێته‌وه‌. دیاره‌ ئاسایی‌ كردنه‌وه‌كه‌ش له‌م چوار هه‌نگاوه‌ی‌ خواره‌وه‌ پێك هاتبوو:
1-بابه‌تی‌ قه‌ره‌بوكردنه‌وه‌.
2-بابه‌تی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ بڕیاره‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ (هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌) كاروباری‌ باكور.
3-بابه‌تی‌ بڕیاره‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ (هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌) سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش.
4-بابه‌تی‌ سنوری‌ ئیداری‌.
له‌مه‌وبه‌ر سێ‌ بڕگه‌ی‌ ناوبراومان تاوتوێ‌ كرد، بڕگه‌ی‌ چواره‌میش ئاماژه‌ی‌ پێ‌ درا. ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌م بابه‌ته‌ ماوه‌، كۆتا پێشهاته‌كانه‌، ئه‌ویش پرۆسه‌ی‌ دیاریكردنی‌ سنوری‌ ئیداریی‌ پارێزگا و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانه‌. ئه‌نجامدانی‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌سه‌ر شانی‌ ده‌سته‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ و خولی‌ یه‌كه‌می‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران بوو به‌ڵام ده‌سته‌كه‌ نه‌یتوانی‌ سنور ئیداری‌ دیاری‌ بكا چونكه‌ دكتۆر تارق هاشمی‌، جێگری‌ دووه‌می‌ سه‌رۆكی‌ كۆمار، كه‌ نوێنه‌رایه‌تیی‌ پێكهاته‌ی‌ سوننه‌ی‌ كردووه‌، ڤیتۆی‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ به‌كار هێنا. به‌ڵام پاش هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ ده‌سته‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ له‌ خولی‌ دووه‌می‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌راندا، ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌مووی‌ كه‌وته‌ ده‌ست سه‌ركۆمار جه‌لال تاڵه‌بانی‌ كه‌ هه‌ر ئه‌ویشه‌ پرۆژه‌ی‌ بڕیاری‌ سنوری‌ ئیداریی‌ خسته‌ به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانه‌وه‌ به‌ڵام ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران تا ئێستا نه‌یخستۆته‌ نێو ئه‌جیندای‌ كاره‌كانی‌ و هێشتا هیچ خوێندنه‌وه‌یه‌كی‌ بۆ نه‌كراوه‌. جا له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ پرۆژه‌كه‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆكایه‌تیی‌ كۆماره‌وه‌ پێشكه‌ش كرا بوو، ده‌بوایه‌ پێش بخرێ‌ نه‌ك دوا بخرێ‌ چونكه‌ پرۆژه‌ی‌ پێشكه‌شكراوی‌ سه‌رۆكایه‌تیی‌ كۆمار له‌ ناو په‌رله‌مان هێزێكی‌ خۆسه‌پێنی‌ هه‌یه‌ به‌ڵام له‌به‌ر دووبه‌ره‌كییه‌ سیاسییه‌كان نه‌توانرا پێش بخرێ‌، بگره‌ له‌لایه‌ن زۆربه‌ی‌ فراكسیۆنه‌كانه‌وه‌ دژایه‌تی‌ كرا. ئه‌م پرۆژه‌یه‌ تا ئێستا چاوه‌ڕێی‌ ئه‌وه‌یه‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ بۆ بكرێ‌.
ته‌حسین كه‌هیه‌ ده‌رباره‌ی‌ چوار هه‌نگاوه‌كه‌ی‌ ئاسایی‌ كردنه‌وه‌ ده‌ڵێ‌:
«دیاره‌ رێژه‌ی‌ باسكراو ته‌نها كارو كرده‌وه‌كانی‌ ده‌سته‌ی‌ باڵای‌ چاره‌سه‌ری‌ ململانێی‌ موڵكایه‌تی‌ ده‌گرێته‌وه‌. له‌مه‌وپێشیش ئاماژه‌مان به‌وه‌ دا كه‌ ئاسایی‌ كردنه‌وه‌ به‌ چوار هه‌نگاودا رۆییوه‌ و ئه‌وه‌ی‌ كه‌ كاری‌ پێ‌ كراوه‌ ته‌نها قه‌ره‌بووه‌كانه‌ كه‌ ئه‌ویش ته‌واو نه‌بوه‌و بیر بۆ ئه‌وه‌ ده‌چێت كه‌ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌ ساڵی‌ تری‌ پێویسته‌».
كه‌واته‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ له‌ قۆناغی‌ گواستنه‌وه‌ ته‌نها 25% ی‌ قۆناغه‌كه‌ جێبه‌جێ‌ كراوه‌و 75%ی‌ قۆناغه‌كه‌ چاوه‌ڕوانی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جێبه‌جێ‌ بكرێ‌، ئه‌مه‌ش له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌ باس له‌ سێ‌ بڕگه‌ ده‌كات و زۆر هۆ هه‌ن له‌ پشت جێبه‌جێ‌ نه‌كردنه‌وه‌ن كه‌ ئێمه‌، له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا، باسی‌ هه‌ندێ‌ له‌ هۆیه‌ سه‌ره‌كییه‌كان ده‌كه‌ین:
1-له‌مه‌وبه‌ر ئاماژه‌مان به‌وه‌ داوه‌ كه‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ عیراق هه‌ره‌سی‌ هێنا، دادپه‌روه‌ریی‌ راگوزه‌ر به‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی‌ خۆیدا تێنه‌په‌ڕی‌. لێره‌دا چوار هه‌نگاوه‌كه‌ی‌ ئاسایی‌ كردنه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ چوارچێوه‌ی‌ دادپه‌روه‌ریی‌ راگوزه‌ره‌وه‌. دكتۆر شۆڕش حه‌سه‌ن گوتویه‌تی‌:
«بارودۆخی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان تا ئێستا ئاسایی‌ نه‌كراوه‌ته‌وه‌و پێناچێ‌ پێكهاته‌ عیراقییه‌كان نیازێكی‌ راسته‌قینه‌یان له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌بێت. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ نه‌كرا، ناتوانێ‌ سیستمی‌ دیموكراتییانه‌ كه‌ به‌ چاكترین گه‌ره‌نتیی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ ئه‌م گیروگرفتانه‌ داده‌ندرێ‌، ده‌سته‌به‌ر بكرێت. هه‌ردوو مه‌سه‌له‌ی‌ دیموكراسی‌‌و فیدرالی‌ به‌ یه‌كتره‌وه‌ به‌ستراونه‌ته‌وه‌. به‌ڵام لایه‌نه‌كان وه‌ها سه‌یری‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ناكه‌ن‌و متمانه‌یان به‌ یه‌كتری‌ نیه‌و هه‌روه‌ها دان به‌ مافه‌كانی‌ یه‌كتریشدا نانێن»
به‌ڕای‌ لێكۆڵیار:
-پێكهاته‌ عیراقییه‌كان هێشتا ئاشتبونه‌وه‌ی‌ نیشتمانی‌ له‌ نێوانیاندا نه‌هاتۆته‌ دی‌. ئه‌وه‌ش كه‌ هاتۆته‌ دی‌، شتێكی‌ كاتی‌ بووه‌.
-هیچ یه‌كسانییه‌ك له‌ دابه‌ش كردنی‌ ساماندا له‌ عیراق نیه‌ چونكه‌ زۆرینه‌ی‌ هاووڵاتییه‌كان مافخوراون و سودمه‌ند نین له‌ سامانی‌ عیراق، هه‌روه‌ك تێبینی‌ كراوه‌ كه‌ دادوه‌ری‌ به‌ یه‌ك چاو سه‌یری‌ عیراقییه‌كان ناكات و هه‌موان به‌ یه‌كسانی‌ سودمه‌ند نین.
-له‌ عیراقدا دادپه‌روه‌ری‌ نیه‌و تا ئه‌مڕۆ عیراقی‌ له‌سه‌ر ناسنامه‌ یان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ناوی‌ عومه‌ره‌ یان عه‌لی‌ ده‌كوژرێ‌.
2-ره‌فتاری‌ زاڵمانه‌ له‌ عیراق زۆره‌. بۆ نمونه‌ له‌مێژه‌ له‌ عیراق یاری‌ به‌ سنوری‌ سروشتیی‌ عیراق ده‌كرێ‌ و هه‌ندێ‌ له‌و یاری‌ پێ‌ كردنه‌ بۆته‌ واقیعی‌ سه‌پێنراو له‌ رۆژگاری‌ ئه‌مڕۆدا.
3-به‌ گوێره‌ی‌ ده‌ستور، پێویست بوو له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی‌ راپه‌ڕاندن له‌ ماوه‌ی‌ دیاریكراوی‌ خۆیدا مادده‌ی‌ 140 جێبه‌جێ‌ بكات، به‌تایبه‌تی‌ هه‌نگاوه‌كانی‌ ئاساییی‌ كردنه‌وه‌ به‌ڵام سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیرانی‌ عیراق نوری‌ مالیكی‌ ده‌رباره‌ی‌ بڕگه‌ی‌ (ب) ی‌ مادده‌كه‌ گوتویه‌تی‌ «نوسه‌ری‌ ئه‌م بڕگه‌یه‌ یان نه‌زانه‌ یان به‌ ئه‌نقه‌ست دایناوه‌» گوایه‌ ئه‌م بڕگه‌یه‌ به‌ كه‌ڵكی‌ ئه‌وه‌ نایه‌ت كه‌ ببێ‌ به‌ بنه‌ما بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌ی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان.
له‌ به‌رامبه‌ردا دكتۆر مونزر فه‌زل ده‌ڵی‌ «به‌ڕێز مالیكی‌ ئه‌ندامێكی‌ كارای‌ نوسینی‌ ده‌ستور بووه‌، بۆیه‌ هیوادارین یه‌كه‌م كه‌س بێ‌ ده‌قه‌كانی‌ جێبه‌جێ‌ بكات. هه‌روه‌ها هه‌ر هه‌وڵدانێك بۆ ته‌گه‌ره‌دان له‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ ئه‌م مادده‌یه‌، هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی‌ ترسناكه‌ له‌ ئاشتی‌ و سه‌قامگیریی‌ عیراق و تێكدانی‌ پرده‌كانی‌ متمانه‌شه‌ له‌ نێوان كوردو عه‌ره‌ب»
هه‌روه‌ها دكتۆر حه‌نان فه‌تلاوی‌ ده‌ڵی‌ «ده‌ ساڵ‌ تێپه‌ڕیوه‌ و ئێمه‌ هه‌ر خۆڕاگرین و نه‌مانهێشتووه‌ كه‌ركوك راده‌ستی‌ كورد بكرێ‌». هه‌روه‌ها گوتویه‌تی‌»ئه‌وه‌ چوار ساڵه‌ من تاكه‌ كه‌سم كه‌ مادده‌ی‌ 140ی‌ ده‌ستورم په‌كخستووه‌و رێگرم له‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌»
دیاره‌ حكومه‌تی‌ كاتیی‌ عیراق و حكومه‌تی‌ راگوزه‌ر، وه‌ك گوتومانه‌، هه‌ردوكیان حكومه‌تی‌ هه‌ڵبژێردراون كه‌چی‌ هیچ كامێكیان هه‌نگاوێكی‌ بۆ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ مادده‌ی‌ 140 نه‌ناوه‌.
4-ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ سه‌رۆكی‌ لیژنه‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ مادده‌ی‌ 140 بوون له‌ ئاستی‌ پێویستدا نه‌بون. ئه‌مانه‌ تا ئێستا بێده‌نگن و هیچ هه‌ڵوێستێكیان له‌م بواره‌دا نیه‌، ده‌نا ده‌بوایه‌ راپۆرتی‌ تێرو ته‌سه‌ل له‌ دژی‌ نوری‌ مالیكی‌ پێشكه‌ش بكه‌ن چونكه‌ مالیكی‌ بێ‌ وچان كاری‌ بۆ په‌كخستنی‌ مادده‌كه‌ كردووه‌.
5-ئه‌ندامه‌ كورده‌كانی‌ لیژنه‌كه‌ كه‌سانێكی‌ لاواز بون. ئه‌گه‌ر به‌هێز بوونایه‌، ده‌یانتوانی‌ لانی‌ كه‌م پرۆسه‌كه‌ چه‌ند هه‌نگاوێك پێش خه‌ن.
6-دكتۆر محه‌مه‌د ئیحسان ده‌ڵێ‌ «ئێمه‌ ده‌زانین سێ‌ ئاست بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ ئه‌م مادده‌یه‌ هه‌یه‌ كه‌ بریتین له‌ ده‌ستێوه‌ردان یان رێنمایی‌ به‌ ئاراسته‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ناوخۆیی‌ یان هه‌رێمی‌ یان نێوده‌وڵه‌تیدا. كات ده‌ڕوا و زۆر شت ده‌گۆڕێ‌، چاره‌سه‌ری‌ ناوخۆییش له‌ هه‌مووی‌ كاریگه‌رتره‌، به‌ڵام ئه‌ویش به‌ نۆره‌ی‌ خۆی‌ له‌ ژێر كاریگه‌ریی‌ فه‌رمانی‌ لایه‌نه‌كانی‌ تر دایه‌» . هه‌روه‌ها نه‌رمین عوسمان گوتویه‌تی‌ «هیچ یه‌كێ‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دراوسێكان حه‌ز ناكات كه‌ركوك بخرێته‌ سه‌ر خاكی‌ كوردستان چونكه‌ كه‌ركوك سامانێكی‌ نه‌وتی‌ وای‌ هه‌یه‌ كه‌ كاریگه‌ریی‌ ده‌بێ‌ له‌سه‌ر پێكهێنانی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ كوردیی‌ سه‌ربه‌خۆ».
له‌ كۆتایی‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ ئه‌م بابه‌ته‌دا، ئه‌م چه‌ند تێبینییه‌ ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاو:
1-لایه‌نی‌ كوردی‌ مافی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌بوه‌ داوا سه‌باره‌ت به‌ بابه‌ته‌كه‌ له‌ دادگای‌ فیدرال تۆمار بكات. ئه‌گه‌ر كورد ئه‌مه‌ی‌ بكردایه‌، ئه‌وا به‌رپرسیارێتییه‌كه‌ ده‌كه‌وته‌ ئه‌ستۆی‌ حكومه‌ته‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراق، به‌تایبه‌تی‌ پاش ساڵی‌ 2004. له‌ده‌ستدانی‌ ئه‌م مافه‌، هه‌ڵه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ بوو كه‌ لایه‌نی‌ كوردی‌ كردویه‌تی‌.
2-ئه‌گه‌ر عیراق دابه‌ش ببێ‌، مادده‌ی‌ 140 هیچ كه‌ڵكێكی‌ نامێنێ‌‌و ئه‌وسا كێشه‌كه‌ ده‌چێته‌ ناو چوارچێوه‌ی‌ یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ و به‌پێی‌ په‌یمانێكی‌ نێوده‌وڵه‌تیی‌ چاره‌سه‌ر ده‌كرێ‌، سنوری‌ ئیداریی‌ ده‌وڵه‌ته‌ كۆنه‌كه‌ش ده‌بێته‌ سنوری‌ نێوان دوو ده‌وڵه‌ت. چاكترین نمونه‌ش دابه‌شكردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ چیكسلۆڤاكیایه‌.
3-پێویست بوو له‌سه‌ر دكتۆر حه‌یده‌ر عه‌بادی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیرانی‌ عیراق، دان به‌وه‌دا بنێت كه‌ له‌ماوه‌ی‌ هه‌شت ساڵی‌ رابردوودا عیراق به‌ شێوه‌یه‌كی‌ هه‌ڵه‌ به‌ڕێوه‌ براوه‌ چونكه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا په‌یڕه‌وی‌ له‌ پرنسیپی‌ دادپه‌روه‌ریی‌ راگوزه‌ر و مادده‌ی‌ 140 یش جێبه‌جێ‌ نه‌كراوه‌.
پێنجه‌م: راپۆرتی‌ نێردراوی‌ سكرتێری‌ گشتیی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ عیراق ده‌رباره‌ی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان:
نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان هه‌وڵیدا رۆڵی‌ هه‌بێ‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌رێك بۆ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان. بۆیه‌ نێردراوه‌كه‌ی‌ خۆی‌ كه‌ ستیفان دی‌ مستۆرایه‌ راسپارد راپۆرتێك له‌م باره‌یه‌وه‌ ئاماده‌ بكات.
دیمستۆرا له‌ سه‌ره‌تای‌ كاره‌كه‌یدا ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی‌ به‌م چه‌شنه‌ی‌ خواره‌وه‌ دیاری‌ كرد:
حه‌وت ناوچه‌ له‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا كه‌ بریتین له‌قه‌زاكانی‌ شنگال، ته‌له‌عفه‌ر، تلكێف، ئاكرێ‌، حه‌مدانیه‌، مه‌خمورو شێخان. له‌ پارێزگای‌ دیاله‌ قه‌زای‌ كفری‌ (كه‌ ئه‌مڕۆ سه‌ر به‌ پارێزگای‌ سلێمانییه‌). له‌ پارێزگای‌ سه‌لاحه‌ددین ناحیه‌ی‌ به‌له‌دروزو دوو قه‌زاكه‌ی‌ خانه‌قین و دوزخورماتوو. له‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك قه‌زای‌ ناوه‌ندی‌ كه‌ركوك، قه‌زای‌ حه‌ویجه‌، قه‌زای‌ دوبز، قه‌زای‌ داقوق. ئه‌مانه‌ش هه‌ر ئه‌و ناوچانه‌ن كه‌ حكومه‌تی‌ عیراق وه‌ك ناوچه‌ی‌ جێناكۆك ناساندوونی‌.
دیمستۆرا له‌ راپۆرته‌كه‌یدا جه‌ختی‌ كرده‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ كۆمیسیۆنی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان پشتی‌ به‌ هه‌شت پێوه‌ر به‌ستووه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ راستییه‌كان كه‌ ئه‌مانه‌ن: له‌به‌رچاو گرتنی‌ دۆخی‌ ئه‌منی‌ و سیاسی‌، مێژوی‌ ئیداریی‌ قه‌زاكان، پێشكه‌ش كردنی‌ خزمه‌تگوزاری‌ و داواكاری‌ و قه‌ره‌بوو له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌، هه‌لومه‌رجی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌- ئابوری‌، سه‌رژمێری‌ ساڵی‌ 1957، گۆڕانكارییه‌كانی‌ پاش ئازاری‌ 2003، پێكهاته‌ی‌ دیمۆگرافی‌ و هه‌ڵبژاردنی‌ ساڵی‌ 2005. له‌م بواره‌دا هیچ یه‌كێ‌ له‌و پێوه‌رانه‌ به‌ گرنگتر له‌ پێوه‌ره‌كانی‌ دیكه‌ دانه‌نران.

میكانیزمی‌ پرۆژه‌ی‌ دیمستۆرا
دیمستۆرا ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی‌ به‌سه‌ر چوار ناوچه‌دا دابه‌ش كرد و سێ‌ قۆناغی‌ بۆ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ پرۆژه‌كه‌ی‌ دیاری‌ كرد:
أ-قۆناغی‌ یه‌كه‌م تایبه‌ته‌ به‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ گێچه‌ڵیان له‌سه‌ر نیه‌و فۆرمێكی‌ تایبه‌تیان هه‌یه‌ به‌ جۆرێك كه‌ ئازادی‌ به‌ دانیشتوانه‌كه‌یان ده‌دا كه‌ بچنه‌ سه‌ر ئه‌و ناوچه‌یه‌ی‌ كه‌ ده‌یانه‌وێ‌. ئه‌م ناوچانه‌ به‌ «ناوچه‌ ئاسانه‌كان» ناویان هاتووه‌ و بریتین له‌ هه‌ر شارو شارۆچكه‌ و گوندێك كه‌ یه‌كێ‌ له‌ لیسته‌كانی‌ هه‌ڵبژاردن رێژه‌ی‌ 70%ی‌ تێدا هێناوه‌. له‌ دۆخێكی‌ وه‌هادا ده‌توانرێ‌ هه‌ندێ‌ قه‌زای‌ وه‌ك خانه‌قین له‌ پارێزگای‌ دیاله‌، مه‌خمور له‌ باشوری‌ هه‌ولێر، دوبز له‌ كه‌ركوك، شه‌نگال له‌باكوری‌ رۆژئاوای‌ نه‌ینه‌واو شێخان له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نه‌ینه‌وا بگه‌ڕێندرێنه‌وه‌ بۆ په‌یكه‌ری‌ ئیداریی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان. له‌ هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌دا لیستی‌ هاوپه‌یمانیی‌ كوردستانی‌ به‌ رێژه‌ی‌ زیاتر له‌ 70%ی‌ ده‌نگی‌ به‌ده‌ست هێنا بوو. به‌ڵام ئه‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ كورد تیایاندا رێژه‌ی‌ 30% تا 40% و كه‌متر له‌ 30% ی‌ ده‌نگه‌كانی‌ به‌ده‌ست هێنا بوو بریتی‌ بون له‌ ناحیه‌ی‌ مه‌نده‌لی‌ ‌و قه‌زای‌ به‌دره‌ له‌ دیاله‌، ناحیه‌كانی‌ زاب و ره‌شاد له‌ كه‌ركوك.
ب-قۆناغی‌ دووه‌م تایبه‌ت به‌و ناوچانه‌یان هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێ‌ ئاڵۆزییان تێدایه‌ به‌ جۆرێك كه‌ ده‌توانرێ‌ له‌ رێگه‌ی‌ دابه‌شبونی‌ دیمۆگرافیی‌ دانیشتوانه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ زۆرینه‌و كه‌مینه‌ گرفته‌كانیان چاره‌سه‌ر بكرێ‌ و ناویان لێ‌ نراوه‌ «ناوچه‌ سه‌خته‌كان». له‌و ناوچانه‌دا رێژه‌ی‌ ده‌نگه‌كانی‌ لیسته‌كانی‌ توركمان و كوردو عه‌ره‌ب كه‌وتۆته‌ نێوان رێژه‌ی‌ 30- 70% هه‌رچه‌ند راپۆرته‌كه‌ له‌ قۆناغی‌ یه‌كه‌م و دووه‌مدا زۆرتر بایه‌خی‌ به‌ ئه‌نجامی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ ساڵی‌ 2005 ی‌ عیراق داوه‌ به‌ڵام پێوه‌ره‌كانی‌ دیكه‌شی‌ له‌به‌رچاو گرتووه‌ له‌وانه‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ سه‌رژمێری‌ ساڵی‌ 1957 و پێداچونه‌وه‌ی‌ بڕیاره‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ شۆڕش تایبه‌ت به‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان له‌وانه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ دابه‌ش كردنی‌ زه‌ویی‌ كشتوكاڵ‌ به‌سه‌ر دانیشتوانی‌ عه‌ره‌بی‌ هاورده‌.
پ-قۆناغی‌ سێیه‌م كه‌ قۆناغه‌ هه‌ره‌ دژواره‌كه‌یه‌ و تایبه‌ته‌ به‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌ی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك له‌ رێی‌ چوار بژارده‌وه‌ به‌مجۆره‌ی‌ خواره‌وه‌:
1-بژارده‌ی‌ یه‌كه‌م: داڕشتنه‌وه‌ی‌ مادده‌ی‌ 140 له‌ڕێی‌ رێككه‌وتنێكی‌ سیاسییه‌وه‌ به‌بێ‌ گۆڕینی‌ مادده‌كه‌ به‌ڵكو نمایش كردنی‌ به‌ چه‌شنێكی‌ رونترو به‌ ورده‌كارییه‌كی‌ زۆرترو به‌ فۆڕمێكی‌ یاساییتر.
ئه‌م بژارده‌یه‌ رونكردنه‌وه‌ی‌ مادده‌كه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ مانای‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ مه‌سه‌له‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ راپرسی‌ دێت وه‌ك تۆماركردنی‌ ده‌نگده‌ره‌كان ‌و شیاویی‌ ده‌نگده‌ران بۆ هه‌ڵبژاردن، سنوری‌ «ناوچه‌ی‌ راپرسی‌» و مه‌سه‌له‌ی‌ راپرسی‌. به‌ڵام ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌ردوولا (واته‌ هه‌رێمی‌ كوردستان و حكومه‌تی‌ فیدراڵ‌) له‌سه‌ر رێوشوێنه‌كانی‌ راپرسیش رێك كه‌وتن، ئه‌وا ئه‌مه‌ هیچ چاره‌سه‌رێك پێشكه‌ش ناكات. جا ئایا كه‌ركوك ده‌توانێ‌ بچێته‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان یان نا؟ ئه‌گه‌ر راپرسییه‌كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ كورددا بوو، پێویسته‌ ئاماده‌كاری‌ بۆ ئه‌وه‌ بكرێ‌ كه‌ لێره‌ به‌دواوه‌ كه‌ركوك ده‌بێته‌ به‌شێكی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان و ئه‌گه‌ر ئه‌نجامی‌ راپرسییه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ بوو، ده‌بێ‌ كه‌ركوك بتوانێ‌ بڕیار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بدات ئاخۆ وه‌ك پارێزگا بمێنێته‌وه‌ یاخود ببێ‌ به‌ هه‌رێم. ئه‌م مه‌سه‌له‌ یه‌كلانه‌كراوه‌یه‌ تا راده‌یه‌ك له‌ راپۆته‌كه‌ی‌ كۆمیسۆنی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان دانی‌ پێدا نراوه‌ و هه‌روه‌ها ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ش كراوه‌ كه‌ ده‌بێ‌ «قۆناغێكی‌ گواستنه‌وه‌» هه‌بێت.
ستیفان ۆلف رای‌ خۆی‌ ده‌رباره‌ی‌ ئه‌م بژارده‌یه‌ ده‌ربڕیوه‌ به‌ڵام تۆژه‌ر پێی‌ باش نیه‌ مادده‌ی‌ 140 دابژێژرێته‌وه‌ چونكه‌ مادده‌كه‌ زۆر رونه‌.
2-بژارده‌ی‌ دووه‌م: بژارده‌ی‌ دووه‌م مانه‌وه‌ی‌ كه‌ركوك وه‌ك پارێزگا به‌ جۆرێك كه‌ ناتوانێ‌ له‌گه‌ڵ‌ هیچ هه‌رێمێك یه‌ك بگرێته‌وه‌ یان هه‌رێم پێك بێنێت. ئه‌مه‌ش به‌وه‌ دێته‌ دی‌ كه‌ رێككه‌وتنێكی‌ سیاسی‌ له‌سه‌ر هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستور بكرێت. راپۆرته‌كه‌ی‌ كۆمیسیۆنی‌ یونامیش وای‌ وتوه‌ و پێی‌ باشه‌ راسپارده‌كانی‌ لیژنه‌ی‌ پێداچونه‌وه‌ی‌ ده‌ستور قبوڵ‌ بكرێن و كه‌ركوك وه‌ك پارێزگایه‌كی‌ رێكنه‌خراو له‌ هه‌رێم یان وه‌ك پارێزگایه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆ وه‌ك باقی‌ پارێزگاكانی‌ دیكه‌ی‌ عیراق دیاری‌ بكرێت. به‌ رای‌ تۆژه‌ر ئه‌مه‌ كارێكی‌ دژواره‌ چونكه‌ شاره‌كه‌ تایبه‌تمه‌ندیی‌ خۆی‌ هه‌یه‌و به‌ هۆی‌ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌وه‌ خراوه‌ته‌ چوارچێوه‌ی‌ مادده‌ی‌ 140ی‌ تایبه‌ت به‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان، چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌ش به‌ كه‌ناڵی‌ قۆناغه‌كانی‌ ئاسایی‌ كردنه‌وه‌و سه‌رژمێری‌ و راپرسیدا تێده‌په‌ڕێ‌. ناساندنی‌ كه‌ركوك وه‌ك پارێزگا بۆ هه‌تا هه‌تایه‌، له‌گه‌ڵ‌ مادده‌ی‌ 119ی‌ ده‌ستوری‌ عیراقدا یه‌ك ناگرێته‌وه‌ چونكه‌ به‌پێی‌ ئه‌م مادده‌یه‌ هه‌موو پارێزگایه‌كی‌ عیراق مافی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ كه‌ ببێ‌ به‌ هه‌رێم.
3-بژارده‌ی‌ سێیه‌م: له‌م بژارده‌یه‌دا كه‌ركوك (چ وه‌ك پارێزگا و چ وه‌ك هه‌رێم) له‌گه‌ڵ‌ هه‌ر یه‌ك له‌ به‌غداو حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان په‌یوه‌ندییه‌كی‌ دوولایه‌نه‌ی‌ ده‌بێ‌. ئه‌مه‌ش زاده‌ی‌ رێككه‌وتنێكی‌ سیاسی‌ ده‌بێ‌ و بۆ جه‌خت كردن له‌سه‌ر ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌، دانیشتوانی‌ كه‌ركوك له‌ راپرسیدا ئه‌م بژارده‌یه‌ په‌سند ده‌كه‌ن، واته‌ دابه‌شكردنی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ كه‌ركوك له‌ نێوان هه‌ردولادا (واته‌ له‌نێوان حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان و حكومه‌تی‌ فیدرال).
له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌م بژارده‌یه‌دا ده‌كرێ‌ كه‌ركوك وه‌ك پارێزگا، هه‌روا ده‌كرێ‌ هه‌رێم بێ‌ به‌ڵام به‌شێك نابێ‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان. ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی‌ كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان و حكومه‌تی‌ فیدرال له‌ كه‌ركوك ده‌یانبێ‌، ده‌بێ‌ هه‌ردوولا له‌سه‌ری‌ رێك بكه‌ون.
دیاره‌ ئه‌مه‌ش چاره‌سه‌رێكی‌ باشی‌ مامناوه‌نجییه‌ به‌ڵام ئه‌ویش به‌ربه‌ستی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌ به‌رده‌م دایه‌ چونكه‌ پێویستی‌ به‌ رێككه‌وتنه‌ له‌ نێوان هه‌رێم و حكومه‌تی‌ فیدرال. سه‌ربار، پسپۆریی‌ نێوده‌وڵه‌تیی‌ به‌راوردكار ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ناكات كه‌ ئه‌م جۆره‌ چاره‌سه‌رانه‌، تۆمارێكی‌ باشیان نیه‌. هه‌ر بۆ نمونه‌، ناوچه‌ی‌ برۆكسلی‌ پایته‌ختی‌ به‌لژیك له‌ بواری‌ به‌ڕێوه‌بردندا زۆر دژواریی‌ له‌ به‌رده‌م دایه‌. بۆیه‌ تاكه‌ رێگا بۆ ئه‌م جۆره‌ گرفتانه‌، ئۆتۆنۆمییه‌ و هه‌روه‌ها نابێ‌ سه‌روه‌ریی‌ هاوبه‌شی‌ نێوان دوو لایه‌ن هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ راسته‌وخۆی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بێ‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ ئیندۆرا ده‌بینرێ‌ كه‌ تێیدا سه‌روه‌رییه‌كه‌ نیمچه‌ هاوبه‌شه‌و هه‌روه‌ها وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ بركۆ هه‌یه‌ كه‌ تێیدا سه‌روه‌رییه‌كه‌ هاوبه‌شه‌.
ئێمه‌ پشتیوانی‌ له‌ ستیفان ۆلف ناكه‌ین كاتێك گیروگرفتی‌ كه‌ركوك به‌ گیروگرفتی‌ ئه‌ندۆراو بركۆ ده‌شوبهێنێ‌. راسته‌ لێكچون له‌و رووه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ندۆراو بركۆ پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ جیاوازیان هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ ڕوی‌ هۆشیاریی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و باری‌ كۆمه‌ڵاتییه‌وه‌ جیاوازییه‌كی‌ زۆر له‌ نێوان هه‌ردوو نمونه‌دا هه‌یه‌. ئه‌وه‌ی‌ له‌ برۆكسلی‌ پایته‌خت نیشته‌جێیه‌ خه‌ڵكانێكی‌ پێشكه‌وتوی‌ ئه‌وروپایین، ئه‌ندۆراش ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ك شار به‌ڵام سه‌روه‌ری‌ تێدا بۆ فه‌ره‌نساو ئیسپانیایه‌، له‌كاتێكدا بركۆ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ‌ نمونه‌كانی‌ تردا نه‌ختێك له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ نزیكه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ش به‌ هۆی‌ دابه‌شكردنێكی‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌و رای‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ وه‌رنه‌گیراوه‌. كه‌ركوك تایبه‌تمه‌ندیی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت سه‌باره‌ت به‌ دراوسێكانی عیراقیش (توركیا و ئێران) جیاوازه‌ چونكه‌ دراوسێكان به‌رده‌وامن له‌سه‌ر ده‌ستوه‌ردان له‌م مه‌سه‌له‌یه‌، سه‌رباری‌ بوونی‌ به‌ربه‌ستی‌ ده‌ستوری‌ و یاسایی‌.
4-بژارده‌ی‌ چواره‌م: مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ‌ كه‌ركوك وه‌ك پارێزگا یان وه‌ك هه‌رێمێكی‌ خاوه‌ن دۆخێكی‌ تایبه‌ت به‌جۆرێك كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ زاده‌ی‌ رێككه‌وتنی‌ سیاسی‌ بن و هاووڵاتییانی‌ كه‌ركوك خۆیان له‌رێگه‌ی‌ راپرسییه‌وه‌ په‌سندی‌ بكه‌ن. ئه‌م بژارده‌یه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ له‌ بژارده‌ی‌ دووه‌م و سێیه‌م و تێیدا حكومه‌تی‌ فیدرال هه‌ندێ‌ ده‌سه‌ڵات به‌ كه‌ركوك ده‌به‌خشێت و ده‌شێ‌ كه‌ركوك پارێزگا بێت یاخود هه‌رێم به‌ڵام هه‌ر یه‌ك له‌ هه‌ولێرو به‌غداش نه‌ختێك كاریگه‌ریی‌ راسته‌وخۆیان له‌سه‌ر كه‌ركوك ده‌بێت، واته‌ كه‌ركوك ئۆتۆنۆمییه‌كی‌ ئیداریی‌ پێشكه‌وتوی‌ ده‌بێ‌. ستیفان وڵف «من وای‌ بۆ ده‌چم كه‌ تاكه‌ بژارده‌ی‌ شیاوی‌ جێبه‌جێ‌ كردن بژارده‌یه‌كی‌ مامناوه‌نجه‌ له‌پێناوی‌ رێگه‌چاره‌یه‌ك كه‌ نابێته‌ مایه‌ی‌ شڵه‌ژاندنی‌ سه‌قامگیریی‌ عیراق».
سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پێكهاته‌ی‌ توركمان و هه‌ندێ‌ له‌ عه‌ره‌به‌كانی‌ كه‌ركوك- به‌تایبه‌تی‌ شیعه‌كان‌و له‌ناو ئه‌وانه‌دا لایه‌نگرانی‌ لیستی‌ ئیئتیلافی‌ شیعی‌- پشتگیریی‌ بژارده‌كه‌ی‌ ستیفان ۆلف ده‌كه‌ن. له‌ڕاستیدا ئه‌م بژارده‌یه‌ له‌گه‌ڵ‌ مادده‌ی‌ 116ی‌ ده‌ستوری‌ عیراقدا ناگونجێت كه‌ ده‌ڵێ‌ «سیستمی‌ فیدرال له‌ كۆماری‌ عیراق له‌ پایته‌خت، هه‌رێمه‌كان، پارێزگای‌ ناسه‌نترالیست ‌و به‌رێوه‌بردنی‌ خۆجێ‌ پێكدێ‌». دیاره‌ مادده‌كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك باسی‌ دۆخی‌ تایبه‌ت یان پارێزگای‌ سه‌ربه‌خۆ یان ئاستێكی‌ به‌رزی‌ ئۆتۆنۆمی‌ ناكات، بۆیه‌ ئه‌م رایه‌ زۆر به‌ربه‌ستی‌ ده‌ستوری‌ دێته‌ به‌ر رێی‌.
ئه‌مه‌ كورته‌ی‌ راپۆرته‌كه‌ی‌ دیمستۆرایه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌كانی‌ سنوری‌ ئیداری‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان. راپۆرته‌كه‌ له‌ 500 لاپه‌ڕه‌ زیاتر پێكدێ‌، بۆیه‌ ناتوانین هه‌مووی‌ به‌سه‌ر بكه‌ینه‌وه‌ به‌ڵام هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ین به‌كورتی‌ هه‌ڵی‌ بسه‌نگێنین:
1-لایه‌نه‌ باشه‌كانی‌ راپۆرته‌كه‌:
لایه‌نه‌ باشه‌كانی‌ راپۆرته‌كه‌ بریتین له‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌:
-دیمستۆرا له‌و بڕوایه‌ دایه‌ كه‌ مادده‌ی‌ 140 نه‌مردووه‌و تا ئه‌مڕۆ كراوه‌یه‌ بۆ جێبه‌جێ‌ كردن.
-كۆششه‌كانی‌ دیمستۆرا به‌ڵگه‌ی‌ بایه‌خدانی‌ نێوده‌وڵه‌تان و نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانن به‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان.
-راپۆرته‌كه‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی‌ وه‌ها ناسیوه‌ كه‌ ئه‌و ناوچانه‌ن كه‌ له‌ نێوان حكومه‌تی‌ فیدرال و حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان گیروگرفتیان له‌سه‌ره‌.
-راپۆرته‌كه‌ وای‌ داناوه‌ كه‌ هه‌ندێ‌ ناوچه‌ی‌ وه‌ك مه‌خمورو خانه‌قین و هه‌ندێ‌ شوێنی‌ تر پێویستیان به‌ راپرسیی‌ نیه‌ و پێویسته‌ ده‌ستبه‌جێ‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ هه‌رێم.
-راپۆرته‌كه‌ چه‌ند پێوه‌رێكی‌ بابه‌تیی‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ی‌ كێشه‌كانی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان داناوه‌ كه‌ ده‌كرێ‌ له‌به‌ر رۆشناییان كار بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌كانیان بكرێ‌.
-راپۆرته‌كه‌ پێشنیاری‌ كردووه‌ كاروباری‌ ئاسایش له‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان به‌ هاوبه‌شی‌ و سازان بێ‌ له‌نێوان حكومه‌تی‌ فیدرال و حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان.
-راپۆرته‌كه‌ داوای‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ هه‌موو بڕگه‌كانی‌ مادده‌ی‌ 140 ی‌ كردووه‌.
-راپۆرته‌كه‌ خوازیاره‌ بۆ هه‌ر رێگه‌چاره‌یه‌كی‌ سه‌ركه‌وتوو له‌ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان پێویسته‌ دوو مه‌سه‌له‌ی‌ گرنگ به‌ هاوته‌ریبی‌ چاره‌سه‌ر بكرێن كه‌ بریتین له‌ پاراستنی‌ یه‌كپارچه‌یی‌ و مانه‌وه‌ی‌ عیراق و له‌به‌رچاو گرتنی‌ كۆششی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بۆ دیاریكردنی‌ سنوره‌ ناوخۆییه‌كه‌ی‌ ‌و پاراستنی‌ ئۆتۆنۆمییه‌كه‌ی‌.
2-لایه‌نه‌ خراپه‌كانی‌ راپۆرته‌كه‌:
-دیمستۆرا له‌ هه‌ندێ‌ شوێندا خۆی‌ به‌و پێوه‌رانه‌ پابه‌ند نه‌كردووه‌ كه‌ خۆی‌ دایناون.. هه‌ر بۆ نمونه‌، ئه‌و پێی‌ وایه‌ قه‌زای‌ مه‌خمور هیچ كێشه‌ی‌ نیه‌ و ده‌توانرێ‌ یه‌كسه‌ر بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان كه‌چی‌ راپۆرته‌كه‌ پێشنیار ده‌كا ناحیه‌ی‌ قه‌راجی‌ لێ‌ بقرتێنرێ‌ گوایه‌ چه‌ند سه‌ره‌ك خێڵێكی‌ عه‌ره‌ب داوای‌ ئه‌مه‌یان كردووه‌. دیاره‌ ئه‌مه‌ش گوێ‌ نه‌دانه‌ به‌و پێوه‌رانه‌ی‌ كه‌ له‌ راپۆرته‌كه‌دا چه‌سپاندوونی‌.
-ده‌رباره‌ی‌ بژارده‌كانی‌ له‌مه‌ڕ كه‌ركوك، هه‌ندێ‌ له‌و بژاردانه‌ دژی‌ مادده‌كانی‌ 116 و 119 و 140 ی‌ ده‌ستوره‌.
-ده‌رباره‌ی‌ ناحیه‌ی‌ مه‌نده‌لی‌، به‌پێی‌ هه‌موو پێوه‌ره‌كان، مێژوی‌ ئیداریی‌ لێ‌ بترازێ‌، ده‌بێ‌ ناحیه‌كه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌رێم و له‌م رووه‌وه‌ ئه‌نجومه‌نی‌ شاره‌وانیی‌ ناحیه‌ی‌ مه‌نده‌لی‌ له‌ ئابی‌ 2006 به‌ زۆرینه‌ی‌ ده‌نگ نوسراوێكی‌ بۆ پارێزگای‌ دیاله‌ نوسیوه‌و داوای‌ كردوه‌ ناحیه‌كه‌ بخرێته‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان. كه‌چی‌ دیمستۆرا بڕیاریداوه‌ به‌ پارێزگای‌ دیاله‌وه‌ بلكێنرێ‌، له‌كاتێكدا پێشنیاری‌ كردووه‌ ناحیه‌ی‌ قه‌راج له‌ قه‌زای‌ مه‌خمور بقرتێنرێ‌ كه‌ ئه‌مه‌ش خۆی‌ له‌خۆیدا ناته‌باو چه‌وته‌و نیشانه‌ی‌ جیاوازی‌ كردنه‌ له‌ نێوان پێكهاته‌كاندا.
-دیمستۆرا له‌ راپۆرته‌كه‌یدا هه‌ڵه‌ی‌ كردووه‌ چونكه‌ پشت ئه‌ستور نه‌بوه‌ به‌و میكانیزمه‌ ده‌ستورییه‌ی‌ كه‌ له‌ مادده‌ی‌ 140دا هاتووه‌و تێیدا بڕیار له‌سه‌ر ئاسایی‌ كردنه‌وه‌و سه‌رژمێری‌ و راپرسی‌ كراوه‌، كه‌چی‌ ئه‌و چۆته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ میكانیزمێكی‌ تازه‌ دابنێت و كه‌وتۆته‌ دابه‌شكردنی‌ ناوچه‌كه‌ به‌ شێوازێكی‌ دیكه‌.
-له‌ بژارده‌كانیدا ده‌رباره‌ی‌ كه‌ركوك، زۆر باسی‌ رێككه‌وتنی‌ سیاسی‌ ده‌كا، له‌كاتێكدا مادده‌ی‌ 140 مادده‌یه‌كی‌ ده‌ستورییه‌ و زاده‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ 80% ی‌ عیراقییه‌كان ده‌نگیان پێ‌ داوه‌، بۆیه‌ پێویست بوو له‌سه‌ر حكومه‌تی‌ عیراق پێوه‌ی‌ پابه‌ند بوایه‌و جێبه‌جێی‌ بكردایه‌.
-ده‌بوایه‌ راپۆرتی‌ دیمستۆرا له‌گه‌ڵ‌ ناوه‌ڕۆكی‌ بڕگه‌ی‌ (ب) ی‌ مادده‌ی‌ 58ی‌ یاسای‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراق له‌ قۆناغی‌ گواستنه‌وه‌ بگونجایه‌ چونكه‌ له‌م مادده‌یه‌دا هه‌ندێ‌ راسپارده‌ هه‌یه‌ بۆ راست كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و سنوره‌ ئیدارییه‌ی‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ رژێمی‌ پێشوودا ده‌ستكاری‌ كراوه‌.
كورتییه‌كه‌ی‌، دیمستۆرا ساڵێكی‌ ره‌به‌قی‌ بۆ ئاماده‌كردنی‌ ئه‌م راپۆرته‌ ته‌رخان كردبوو و ره‌زامه‌ندیی‌ حكومه‌تی‌ فیدرال و حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانیشی‌ له‌سه‌ر وه‌رگرتبوو. به‌ گوته‌ی‌ دیمستۆرا «ئه‌م راپۆرته‌ له‌ ناوه‌ڕۆكدا راپۆرتێكی‌ شیكاره‌و هیچ رێنمایی‌ تێدا نیه‌». حكومه‌تی‌ مالیكی‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م هه‌وڵه‌و بگره‌ ئه‌م ناوبژیوانییه‌ی‌ ره‌ت كرده‌وه‌. هه‌روه‌ها په‌رله‌مانتاره‌ عه‌ره‌به‌كانیش به‌ سوننه‌و شیعه‌وه‌و په‌رله‌مانتاره‌كانی‌ به‌ره‌ی‌ توركمانیش پێشنیاره‌كانی‌ دیمستۆرایان ره‌ت كرده‌وه‌. لایه‌نی‌ كوردی‌ ئه‌گه‌رچی‌ ناوه‌ڕۆكی‌ راپۆرته‌كه‌ی‌ دیمستۆرای‌ ره‌ت كرده‌وه‌، به‌ڵام رێزی‌ له‌ هه‌وڵه‌كه‌ی‌ گرت.
بڕگه‌ی‌ دووه‌م- ده‌رباره‌ی‌ سه‌رژمێری‌ و راپرسی‌:
یه‌كه‌م: سه‌رژمێری‌
-سه‌رژمێری‌ بریتییه‌ له‌ «تۆماركردنی‌ زانیاری‌ ‌و داتا دیمۆگرافییه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ دیاریكراو».
ده‌رباره‌ی‌ سه‌رژمێری‌ دانیشتوان دكتۆر ته‌یسیر حامد ئه‌بو سنینه‌ ده‌ڵێ‌ «سه‌رژمێری‌ دانیشتوان پرۆسه‌یه‌كی‌ به‌به‌رنامه‌ی‌ یه‌كگرتووه‌، كۆكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و داتا دیموگرافی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئابورییانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ وڵاتێكدا یان له‌ شوێنێكی‌ دیاریكراوی‌ وڵاتێكداو له‌ ماوه‌یه‌كی‌ دیاریكراودا به‌سه‌ر هه‌موو هاووڵاتییاندا پراكتیزه‌ ده‌كرێت و پاشان داتاكان شی‌ ده‌كرێنه‌وه‌و بڵاو ده‌كرێنه‌وه‌. به‌م پێیه‌، پرۆسه‌كه‌ پرۆسه‌یه‌كه‌ ناوبه‌ناو ئه‌نجام ده‌درێ‌ و تیایدا دانیشتوان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ فه‌رمی‌ ئامار ده‌كرێن. ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ سه‌رژمێری‌ دانیشتوان له‌ هه‌موو ده‌وڵه‌تێكداو پرۆسه‌كه‌ هه‌ر ده‌ ساڵ‌ جارێك ئه‌نجام ده‌درێت». به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و پێناسانه‌ی‌ ده‌سته‌واژه‌كه‌، ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ئامار یان سه‌رژمێری‌ دانیشتوان زۆر بوار ده‌گرێته‌وه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێمه‌ له‌م توێژینه‌وه‌یه‌ بایه‌خی‌ پێ‌ ده‌ده‌ین، تیشك خستنه‌ سه‌ر پرۆسه‌ی‌ سه‌رژمێری‌ دانیشتوانی‌ عیراقه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ و ئه‌نجامدانی‌ بۆ دیاریكردنی‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ ره‌سه‌ن له‌ به‌شێكی‌ دیاریكراوی‌ عیراق كه‌ پێی‌ ده‌گوترێ‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان. ئه‌مه‌ش به‌م واتایه‌ دێت كه‌ ده‌توانرێت سه‌رژمێری‌ دانیشتوان له‌ ناوچه‌یه‌كی‌ دیاریكراوی‌ ناو یه‌ك ده‌وڵه‌ت ئه‌نجام بدرێت.
پەراوێزەکان:

بابه‌كر سدیق ئه‌حمه‌د، كۆنوسی‌ كۆبونه‌وه‌ی‌ لیژنه‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ مادده‌ی‌ 140 ی‌ ده‌ستوری‌ كۆماری‌ عیراق، ژماره‌ 37، له‌ باره‌گای‌ لیژنه‌ی‌ به‌غدا له‌ 26/ 1/ 2014. هه‌روه‌ها بڕوانه‌: هه‌ژار ره‌شید، رۆژنامه‌ی‌ «وشه‌» هه‌فته‌نامه‌ی‌ سیاسی‌، ژماره‌ 31، 22/ 1/ 2014، كه‌ركوك.
چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ‌ بابه‌كر سدیق ئه‌حمه‌د، سه‌رچاوه‌ی‌ پێشوو.
له‌وانه‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی‌ عروبه‌، قادسیه‌، حه‌جاج، 7ی‌ نیسان، سه‌ددام، 17ی‌ ته‌موز، ویحده‌، حوررییه‌، 1ی‌ حوزه‌یران، نه‌سر، كه‌رامه‌، غرناته‌، قورتوبه‌، عه‌ده‌ن، میلاد، ره‌شید، مه‌نسور، موعته‌سه‌م، ئه‌مین، مه‌ئمون، شوهه‌دا، نه‌خوه‌، خوله‌فا، فاروق، خه‌زرا، زه‌ورا، سه‌عد، به‌در، عه‌دنان، موسه‌ننا، عه‌مه‌ل شه‌عبی‌، دور ئه‌لئه‌من، حه‌ی‌ عه‌سكه‌ری‌، نیدا، دور سكه‌ك و حه‌وت شوێنی‌ ته‌رخانكراو بۆ خانوی‌ ئه‌فسه‌ران.
الدكتور ازاد عثمان، مشكله‌ حدود اقلیم كردستان (حقائق ودلائل، موافق وقصاص، الحل الصائب)، ص 10- 13 بحث مقدم الی‌ موتمر «الفدرالیه‌ فی العراق- الواقع والمستقبل» الذی عقدته كلیه‌ القانون والسیاسه‌، جامعه‌ صلاح الدین بالتعاون مع جامعه‌ دیبول الامریكیه‌ ومكتب اقلیم كردستان للدراسات الفدرالیه‌ فی 28- 29/ 4/ 2010 فی اربیل.
لجنه‌ تنفیذ الماده‌ 140 من دستور جمهوریه‌ العراق، المصدر السابق، ص 29.
هادی العامری، المصدر السابق، ص 22- 23.
چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ‌ دكتۆر نوری‌ تاڵه‌بانی‌ له‌ 11/ 6/ 2014، چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ‌ دكتۆر تالب ره‌شید یادگار له‌ 20/ 4/ 2015.
كۆنوسی‌ كۆبونه‌وه‌ی‌ 3/ 10/ 2012، له‌ 14- 15.
چاوپێكه‌وتنی‌ تایبه‌ت له‌گه‌ڵ‌ دكتۆر شۆڕش حه‌سه‌ن له‌ 2/ 3/ 2015.
نوری المالكی، الماده‌ 140 من الدستور لا یمكن ان تصلح كأساس لحل مشكله‌ المناطق المتنازع علیها، علی‌ الموقع الالكترونی youtube.com 11/ 5/ 2012.
د. منذر الفضل، رویه‌ قانونیه‌… من تطبیق الماده‌ 140، ص 7. منشور علی‌ الرابط www.gilgamish.org ، 29/ 1/ 2015.
چاوپێكه‌وتنه‌كانی‌ نه‌بیل جاسم و حه‌نان فه‌تلاوی‌ له‌سه‌ته‌لایتی‌ دیجله‌ له‌ ماڵپه‌ڕی‌ www.youtube.com بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، 24/ 7/ 2014.
محمد احسان، عدم تطبیق الماده‌ 140 سیجلب الكارثه‌ للعراق، 24/ 5/ 2015، ص 1 http://.info / الساعه‌ 11 صباحا.
چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ‌ دكتۆر تالب ره‌شید یادگار، سه‌رچاوه‌ی‌ پێشوو.
چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ‌ بابه‌كر سدیق ئه‌حمه‌د، سه‌رچاوه‌ی‌ پێشوو.
ممثل الامم المتحده‌، وكاله‌ ابنا‌ء براثا، بعثه‌ الامم المتحده‌ تسلم تقریرها حول المناطق المتنازع علیها الی‌ الحكومه‌ العراقیه‌ Arabic. People فی 23/ 4/ 2009، ص 1. منشور علی‌ الرابگ www.sofalirg.com فی 10/ 5/ 2009.
بعثه‌ الامم المتحده‌ لمساعده‌ العراق یونامی، الحدود الداخلیه‌ المتنازع علیها، الجزء الاول، ترجمه‌ غیر رسمیه‌، ص 6- 11.
سامر موید عبداللطیف، قضیه‌ كركوك رویه‌ فی الابعاد الاستراتیجیه‌ والحلول المقترحه‌، بحث منشور، كلیه‌ القانون فی جامعه‌ كربلاء، ص 21، قاسم العزیزی، حقائق مستوره‌ فی توصیات دی مستورا، نبض العراق، العدد 31، 7/ 3/ 2010، مجله‌ الرائد، منشور علی‌ الموقع الالكترونی: www.draeed.net
بعثه‌ الامم المتحده‌ لمساعده‌ العراق (یونامی)، الحدود الداخلیه‌ المتنازع علیها، الجز‌ء الاول، ص 12.
Stefan wolff, governing in Kirkuk: resolving the state of a disputed territory in post- American Iraq, pp. 13-14.
Stefan wolff, op. cit, pp. 13-14.
هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 13-14.
د. خلیل اسماعیل محمد، المناطق المتنازع علیها بین الحاضر الملتهب والمستقبل المجهول، مكتب الفكر والتوعیه‌ للاتحاد الوطنی الكردستانی، السلیمانیه‌، 2007، ص 69- 70.
هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 70.
هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 113.
ما هو مفهوم التعداد السكانی، ص 1. منشور علی‌ الموقع الالكترونی: forum.noo or.com 21/ 12/ 2010.ێ‌خر زیاره‌: 27/ 8/ 2015.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

گەشتی کوردستانی نوێ بۆ وڵاتی چین و ماچین

دووەم گەشتم بۆ وڵاتی چین ئەردەڵان عەبدوڵڵا ماوەی 12 ساڵە ...