سەرەکی » وتار » ڕه‌سوڵ بۆسكێنی » به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ و مل نه‌دان بۆ پێكهێنانی سواره‌ی حه‌میدییه‌

به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ و مل نه‌دان بۆ پێكهێنانی سواره‌ی حه‌میدییه‌

2-2

مل نەدانی بیتوێن و پشده‌ر بۆ پێكهێنانی (سوارەی حەمیدی)
له‌ ڕاستیدا تاوانباركردنی هه‌موو نه‌ته‌وه‌ی كورد به‌خراپه‌كارییه‌كانی سواره‌ی حه‌میدی بێ ویژدانیه‌، چونكه‌ دژایه‌تی و ملنه‌دانی به‌شێك له‌ هێزه‌ كوردییه‌كان بۆ پێكهێنانی (سواره‌ی حه‌میدی) ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ كاربه‌ده‌سته‌ توركه‌كانی چه‌ند توڕه‌ و نیگه‌ران كردووه‌، بۆ نموونه‌: بە هۆی مل نەدانی خەڵكی بیتوێن و پشدەر بۆ دروستكردنی هێزی سوارەی حەمیدی، كاربەدەستە توركەكان هەمیشە لەم سنوورە داخ لەدڵ بوون، بێشەرمانە دانی پێدادەنێن بەهێزێكی سەركوتكەر و توندوتیژی عەسكەری و زەبری ئیداری مەدەنی خێڵەكانی چوارچێوەی فەیلەقەكەیان وێرانكردووە، لە چەند بەڵگەنامەیەكدا ڕق و توڕەییان بە ئاشكرا دیارە و نایشارنەوە، نەیانتوانیوە خۆیان بەرزەفت بكەن، سەرەڕای زیانە مرۆییەكان لەڕووی كاگێریشەوە سنوورەكەیان سزا داوە و داوا كراوە بچوك بكرێتەوە و لە قەزاوە بكرێتەوە بە ناحیە، ئەمەش وەك سزایەك، شكستیان دەربارەی پێكهێنانی سوارەی حەمیدیە لە پشدەر و بیتوێن لەم چەند بەڵگەنامەیەدا دیارە، ئەم بەڵگەنامەیە وێنەی شفرەی تەلگرافنامەی موشیر زەكی پاشای فەرماندەی فەیلەقی هومایۆنی چوارەمە لە دیاربەكر لەبارەی پێكهێنانی سوارەی حەمیدییەوە لە خێڵاتی پشدەر و ڕانیە (بیتوێن)، زەكی پاشا یەكەم كەس بوو پێشنیاریكرد سوارەی حەمیدییە لە خێڵاتی كورد پێكبهێنرێت‌، بەڵگەنامەكە لە مێژووی 16ی نیسانی 1308ی ڕۆمی (1892ی زایینی) بە سەرەوەیە، لە (ل197)ی سەرچاوەی ناوبراودا بڵاوكراوەتەوە، بەم شێوەیە:

بەڵگەنامەی ژماره‌ (3)
بروسكەی فەیلەقی چوارەم/ دیاربەكر
ج 13 نیسانی 308 فەرمانتان بە پێكهێنانی فەوجەكانی حەمیدی، لە دیاربەكر هەوڵێك دراو سەریگرت، نیشانە بە فەرمانی ئاماژە بۆ كراوتان، خێڵات لەنێو سنوور و دەسەڵاتی فەیلەقی چوارەمدا نین و بەداخەوە نەتوانراوە سوارەی حەمیدی لە خێڵاتی دەرەوەی دەسەڵاتی ئێمە پێكبهێنرێت‌، خێڵاتی دراوسێی حەڵەب و موسڵ ئارەزووی پێكهێنانی فەوجەكانی حەمیدییان هەیە و ئەوەش جێی سەرنجدانتانە، بۆ ئەو مەبەستە هاتنە لام، بەڵام دانی پێدادەنێم نەمتوانی پێكیبێنم، چونكە ئەو ناوچانە لە دەرەوەی قەڵەمڕەوی فەیلەقەكانی مندان و زاتم نەكردووە لەو خێڵاتە پێكیبێنم، كە لەنێو چوارچێوەی فەیلەقێكی دیكە و ژێردەستی فەرماندەكانی ئەودان، چونكە ئەوە دەبێتە مایەی ناكۆكی و دووبەرەكی سەرباری ئەوەی هی وا هەیە دژی ئەم تەشكیلاتەیە، ئەگەرچی نەتوانراوە جیاوازی و دووبەرەكی بنرێتەوە، منیش بەردەوام هانم داون بۆ ئەم مەسەلەیە. وێڕای ئەوە سوارەی حەمیدی لە پشدەر و ڕانیە پێك بهێنرێت‌ یانا ئێمە نازانین تاچ ڕادەیەك كۆسپ دێتە ڕێمان و ئەم دووساڵە بەهێزێكی سەركوتكەر و توندوتیژی عەسكەری و زەبری ئیداری مەدەنی خێڵەكانی چوارچێوەی فەیلەقەكەمان پەروەردە و چاك كراون، ئەمڕۆ لەم ماوەیەدا بە سایەی سوڵتانەوە هێزەكانی حەمیدی پێكهێنران و هاندران. ئەوەی جێی تێڕوانینە لە جموجۆڵ كەوتنی خێڵات بەڵگەیەكی تەواوە سەركەوتنی ئەو چاكسازیەیە. بەڵام ناتوانم بۆچونێكی بێ‌ ئەملا و ئەولا لەسەر وەزعی پشدەر و ڕانیە لەو ڕووەوە ئاخۆ یاریدەدەرە، یان نا دەرببڕم و فەیلەقی سوڵتانی ئەوێ‌ دەزانێت‌ ڕاستی چییە و بەخێرایی وەزعی ئێستام خستەبەرچاو فەرمانتان. لە 16ی نیسانی 308دا هاوشێوەی دەقەكەیە.
موشیری فەیلەقی چوارەم
جواد
یاوەری ئەكرەم قوللەری
دەروێش

بەڵگەنامەی ژمارە (4) لەكاتی دووەم شەڕی نێوان پشدەر و سیوەیلە، ئیمزای ڕۆژی 27ی رمچان 1309ك و 12ی نیسانی 1308ی ڕۆمی «جواد پاشا»ی سەروەزیر (صدر اعڤم)ی دەوڵەتی عوسمانی پێوەیە، واتە لە بەهاری 1892ی زایینیدا بووه‌، ئاماژه‌یان به‌وه‌ داوه‌ بە هۆی ئەو ئاژاوانەی نێوان پشدەر و سیوەیل، خەڵكی ڕانیە بەخۆیاندا ڕاپەرمون و دژی حكومەت وەستاون، لەبەر ئەوە ئاگاداری داوە، ئەم بەڵگەنامەیە لە (ل 535)ی ئەو بەڵگەنامەیەدا تۆمار كراوە:

بەڵگەنامەی ژمارە (4)
دەقی كوردی
بابی عالی
دائیرەی سەرۆكایەتی وەزیران
دائیرەی سەركاتبی دیوانی هومایۆن
لاساری و بێ‌ ئابڕویی پشدەریان زانراون چەند دێیەكیان سوتاندووە و هەموو كەلوپەلەكانیان تاڵان كردوون و خێڵاتی ڕانیەش لەبەر ئەم بەخۆداڕاپەرموانەی ئەوان دژی حكومەت ڕاوەستاون و ئەگەر تەمبێ‌ نەكرێن شتی ناخۆش ڕوودەدەن و دەبنە جێی سەرنج. پێویستە ڕێ‌ نەدرێت،‌ سوپا بنێردرێت‌ و وەك موسڵ ئاگادار كراوەتەوە، ئاوایش ڕێبەرایەتی ئۆردووی شەشەمی هومایۆن لایەنگیری ئەمە بووە و جەختی لەسەر كردووە و خەڵك لەم بارەیەوە سكاڵایەكی زۆریان كردووە و هەواڵە زانراوەكانی لای سەر عەسكەری ئەوەن كە ڕێبەرایەتی ناوبراو عەسكەری پێكهێناوە و ئیزنیش وەرگیراوە.
لە 27 رمـچان 309ك و 12ی نیسانی 308 دا
سەدری ئەعزەم و یاوەری ئەكرەم
جواد

بەڵگەنامەی ژمارە (5)
بەڵگەنامەی ژمارە (5) دەقی برووسكەیەكی ڕۆژی 19ی نیسانی 1308ی ڕۆمی (1892ی زایینی) «كەمال»ی والی موسڵە، دەروێش (دەروێش پاشا؟) وێنەیەكی لەبەر دەقی ئەسڵی ڕوونووس كردوەتەوە و لە ل (ل 537)ی سەرچاوەی پێشوودا بڵاوكراوەتەوە:
وێنەی شفرەی تەلگرافی ویلایەتی موسڵ
…………دەبێ‌ هێندێ سوپا ڕەوانەی نێوانیان بكرێت‌ تا هیچ نەقەومێ. ئەگەر ویلایەت ڕێ‌ و شوێن دانەنێت‌ و جموجۆڵی عەسكەری كەمێك دوابخرێت، عەسكەری كاریگەری كەم دەبێتەوە. ئەم خێڵانە هەمیشە پەلامار دەدەن و شەڕ دەكەن و دژی حكومەت ڕادەوەستن و بەم شێوەیە بەردەوام دەبن و پێویستە بەزووترین كات دەرس دابدرێن و كاری پێویست بكرێت‌ بایەخی زیاترە. دەبێت‌ ڕێ‌ و شوێن دابنرێت‌ تا عەسكەر، باڵا دەستی عەسكەر بچەسپێنرێت، تاڵانیەكە بگەڕێنرێتەوە و سەرکێشەكان تەمبێ‌ بكرێن. عەسكەری شاهانە بە فەرماندەیی میر لیوا محەمەد فازڵ پاشا بۆ چارەسەری خێڵات لە موسڵ كۆبۆتەوە تا لە سلێمانی دەستبەكاربێت‌ و ئەو ئیشە لەوێ‌ لە هێندێک‌ شوێنی دیكە بەجێبهێنێت‌ و هێزەكە شەش سەد سەرباز كەمترنەبێت‌ و دوو ستوونی پیادەی عەسكەری شاهانە و سەد و پەنجا ئێستربێت‌ و بچێت‌ مەبەستەكە جێبەجێ‌ بكات. خێڵاتی ڕانیە و سەرانی مەنگوڕ و (بالماس؟)(**)ی قەزای ڕانیە لەسەر سنووری ئێران دانیشتوون ئەمە بەرچاو خراوی فەرمانە.
19ی نیسانی 308
والی موسڵ
دەقاودەقی ئەسڵیەكەیە
كەمال
یاوەری ئەكرەم دەروێش.

گواستنەوەی ناوەندی قەزای مه‌رگه‌ بۆ پشده‌ر و نزمكردنه‌وه‌ی قه‌زای ڕانیه‌ بۆ ناحیه‌
ده‌رباره‌ی شكستیان له‌ پێكهێنانی سواره‌ی حه‌میدی له‌چه‌ند به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كدا ڕق و توڕه‌ییان به‌ئاشكرا دیاره‌ و نایشارنه‌وه‌، له‌ئه‌نجامی سه‌رنه‌كه‌وتنیان نه‌یانتوانیوه‌ خۆیان به‌رزه‌فت بكه‌ن، سه‌ره‌ڕای زیانه‌ مرۆییه‌كان له‌ڕووی كارگێڕیشه‌وه‌ سنووره‌كه‌یان سزا داوه‌.
لە بەڵگەنامەی ژمارە (6)دا بە هۆی ئەوەی خەڵكی سنووری پشدەر و بیتوێن ملكەچی فەرمان و یاساكانی عوسمانی نابێت، بەتایبەت لە پێكهێنانی سوارەی حەمیدی، لەبەر ئەوە ناوچەكە سزا دەدەن و پێگە كارگێڕیەكەی لێ‌ بسەننەوە و پێشنیاری گواستنەوەی ناوەندی قەزا لە مەرگەوە بۆ پشدەر، و نزمكردنەوەی ڕانیە لە قەزاوە بۆ ناحیە و خستنیە سەر قەزای كۆیسنجق.
ئەم بەڵگەنامەیە كۆمەڵە پێشنیارێكی ئەنجومەنی تایبەت (مجلس مخصوص)ە بۆ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، سەبارەت بە چەند گۆڕانكاریەكی نێو لیوا (سنجاغ)كانی سلێمانی و كەركوك، لەوانە گواستنەوەی ناوەندی قەزای مەرگە لە (مەرگە)وە بۆ پشدەر یانی بۆ قەڵادزێ‌ كە سەری گرتووە و درووستكردنی ناحیەیەك لە بەشی باكووری پشدەر و نزمكردنەوەی ڕانیە لە قەزاوە بۆ ناحیە و خستنە سەر قەزای كۆیسنجق و كۆكردنەوەی تفەنگی (مارتینی) لە خەڵكی ناوچەكانی سلێمانی و كەركوك و داخستنی چەكسازی سلێمانی كه‌ كاتی بابانه‌كان پتر له‌ په‌نجا كارگه‌ی خۆماڵی (ئه‌هلی)ی تێدا هه‌بوون… به‌ڵگه‌نامه‌كه‌ كۆمەڵێك زانیاری تری گرنگی تێدایە، بەڵام گشتییە و تایبەت نییە بەم باسەی سنووری پشدەر و بیتوێن لەبەرئەوە لە تۆماركردنی خۆمان دەبوێرین. ل179
بەڵگەنامەكە مێژووی 21ی مایسی 1313ی ڕۆمی (1897ی زایینی) بەسەرەوەیە.

بەڵگەنامەی ژمارە(6)
دەقی كوردی
بابی عالی
ئەنجومەنی تایبەت
چەند هۆ و مەرامێك لە جووتە سنجاقی سلێمانی و كەركوكدا بوونە مایەی خوڵقاندنی جموجۆڵ و شەڕ و كوشتار، بۆ ڕێگرتن لە سەبەبكارانی ئەم گەندەڵی و تاوانانە، …….. ناوەندی ویلایەتی موسڵ ببرێتە كەركوك و كەسانی نالێوەشاوە و قایمقام و بەڕێوەبەری نێو ویلایەت و ئەفسەرانی جەندرمەی سلێمانی بگۆڕدرێن و قەزای ڕانیە بخرێتە سەر قەزای كۆیسنجەق و بكرێتە ناحیە و (پشدەر زودی) بكرێتە ناحیە و ناوەندی قەزای مەرگە ببرێتە پشدەر و قشڵەیەك لەوێ‌ درووست بكرێت‌ و تفەنگی مارتینی دەست خەڵكی هەردوو سنجاقی سلێمانی و كەركوك كۆبكرێتەوە و چەكی عەسكەری بن، یان نا بەهی عەسكەری دابنرێن و كارگەی چەك دروستكردنیش قەدەغە بکرێت. یاداشتێكی 18ی ژی الحجە 313ی ئه‌نجومه‌نی نۆكه‌رتان له‌گه‌ڵ مه‌زبه‌ته‌یه‌كدا له‌م ڕۆژه‌دا به‌رچاو خراون.
یادداشته‌كه‌ سه‌رعه‌سكه‌ر نووسیویه‌ و له‌ ئه‌نجومه‌ندا خوێندراوه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌یان تێدا هاتووه‌ كه‌ عه‌شایه‌ری كه‌ركوك و سلێمانی زۆرجار ڕێگایان له‌ كاروانه‌كانی بازرگانی گرتووه‌ و پێكدا هه‌ڵپژان ڕوویداوه‌ و هێزێكی عه‌سكه‌ری به‌فه‌رمانده‌یی میر لیوا ڕه‌زا به‌گ بۆ ڕێگرتن له‌م ڕووداو و پێكداهه‌ڵپژانانه‌ به‌ڕێ بكرێ بۆ كه‌ركوكی ناوه‌ندی ویلایه‌تی موسڵ و فه‌رمانده‌ییه‌ عه‌سكه‌رییه‌كه‌ی و موشیری ئۆردووی هومایۆن ئاگادار بكرێنه‌وه‌ و ده‌بێ به‌گواستنه‌وه‌ی ناوه‌ندی ویلایه‌ت به‌پێی یه‌كه‌م فه‌رمان بۆ كه‌ركوك ئاگاداری بڵاوبكرێته‌وه‌ و والی بچێ به‌شوێنه‌كانی ئه‌و ویلایه‌ته‌دا بگه‌ڕێ و لێكۆڵینه‌وه‌ و كاری ڕاسته‌قینه‌ بۆ نه‌هێشتنی شۆڕش و به‌رقه‌راركردنی ئاسایش بكات و ڕاپۆرت له‌سه‌ر ڕێ و شوێنی بنچینه‌یی چه‌سپاندنی ئاسایش و نیزام و ڕێك و پێكی له‌گه‌ڵ وێنه‌ی یادداشت و مه‌زبه‌ته‌ پێشكه‌ش كراوه‌كه‌دا بداته‌ وه‌زاره‌ت و دائیره‌ی سه‌رعه‌سكه‌ر و هه‌رچی بێته‌كردن فه‌رمانی حه‌زره‌تی (ولی الامر) ی گه‌وره‌مانه‌. له‌ هه‌ووه‌ڵی موحه‌ڕه‌می 315ك و 21ی مایسی 313دا.
بەڵگەنامەكەش لەخوارەوە ناو و ئیمزای ئەمانەی پێوەیە:
سەرعسكر
وەزیری داد
شێخ الاسلام
سەروەزیر
محەمود ڕەزا
عبدالرحمن پاشا نامزاج
محەمەد جەمالودین
ئیبراهیم كوڕی خەلیل
وەزیری ناوخۆ
وەزیری دەرەوە
سەرۆكی شورای دەوڵەت
وەزیری دەریا
محەمەد مەمدوح
ئەحمەد تۆفیق
محەمەدسەعید
حەسەن حوسنی
وەزیری مەعاریف
وەزیری ئەوقافی هومایۆن
وەزیری دارایی
موشیر تۆپخانەی عامیرە
ئەحمەد زوهدی
عەبدوڵڵا غالب
ئەحمەد ئەزیف
مستەفا زەكی
ڕاوێژكاری سەرۆكایەتی وەزیران
وەزیری بازرگانی و ئەشغال
محەمەد تۆفیق
محەمەد جەلالودین.

كاربەدەستانی تورك دژی خەڵكی ئەم دەڤەرە بڕیاری توندوتیژ و زوڵم و ستەمی بێ‌ ئەندازە بە برووسكە و فەرمانەكانیانەوە دیارە، چۆن دەیانەوێت‌ خەڵكی كوردستان و له‌نێویدا ئەم دەڤەرە بەشێوەیەك بەو پەڕی توندوتیژییەوە سەركوتیان بكەن، بۆیە هەر فەرماندە و سەربازێكی تورك هاتبێتە ئەم دەڤەرە دەستی كراوە بووە، لەوەی چەندی بۆ دەڕوات دەتوانێت باج و سه‌رانه‌ی زۆر بستێنێ و زوڵم و ستەم لە خەڵك بكات، بێ‌ لێپرسینەوە ئەوەی دەتوانێت ئەنجامی بدات، ئه‌مه‌ش بارودۆخی هاووڵاتیانی ئه‌م نیشتمانه‌ی گه‌یانده‌ ئاستێك له‌ژێر سایه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا له‌وپه‌ڕی ژیانی كوڵه‌مه‌رگیدا ده‌ژیان، هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی نه‌توانن بێ ده‌نگ بن و به‌ره‌و ڕووی ده‌سه‌ڵاتداران بوونه‌ته‌وه‌ و بۆ باشتر كردنی بارودۆخی وڵات ڕاپه‌ڕین و شۆڕشیان له‌دژیان به‌رپا كردووه‌.
په‌راوێزه‌‌كان:
(*) ناوه‌ندی به‌ڵگه‌نامه‌ی عوسمانی» له‌ئه‌سته‌مبوڵ هه‌موو به‌ڵگه‌نامه‌كانی له‌كتێبێكدا به‌م ناونیشانه‌ی خواره‌وه‌ بڵاوكردۆته‌وه‌:
MUSUL- KERKUK ILE ILGILI
ARSIV BELGELERI (1525- 1919)
ئه‌و به‌ڵگه‌نامانه‌ی لێره‌ بڵاوكراونه‌ته‌وه‌ بۆ هه‌ر به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ك ئاماژه‌ به‌لاپه‌ڕه‌ی سه‌رچاوه‌كه‌ كراوه‌، به‌ڵگه‌نامه‌كان كاك عه‌بدولعه‌زیزی برای عه‌بدولڕه‌قیب یووسف كردونیه‌ كرمانجی سه‌روو و « سدیق ساڵح» یش به‌ كرمانجی خواروو دایڕشتوونه‌ته‌وه‌، بۆ دەقە بنەڕەتیەكان بڕوانە پاشكۆی:(عبدالرقیب یوسف، سدیق سالح، بیره‌وه‌ریه‌كانی ئه‌حمه‌دی حه‌ماغی پشده‌ری، سلێمانی 2001، ل 153).
(**) بالماس: دەبێت مەبەستی هۆزی )بڵباس( بێت كە كاتی خۆی یه‌كێتی بڵباسه‌كان له‌م چه‌ند هۆزه‌ پێكهاتبوون: ( مه‌نگوڕ، مامه‌ش، پیران، ڕه‌مك، سن و قاقا…هتد) ڕۆڵی گرنگیان گێڕا دواتر به‌ فێڵ و جه‌ورو سته‌می عوسمانی و سه‌فه‌وی لێك دابڕێنران و هه‌ر به‌شه‌ی به‌لایه‌كدا ده‌ربه‌ده‌ركران و بڵاوه‌یان پێكرا، به‌شێكیان لەقەزای ڕانیە و دەشتی بیتوێن جیشتەجێ بوون.
تێبینی: له‌به‌ر كه‌می ده‌رفه‌ت سه‌رچاوه‌كان لای نووسه‌ر پارێزراون.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شاری كه‌ركوك و هه‌ڵبژاردن و چه‌واشه‌كاریی

ڕه‌سوڵ بۆسكێنی شاری كه‌ركوك قودسی كوردستانه‌ و كورد سۆز و ...