سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » بیری‌ نه‌ته‌وه‌یی له‌ هۆنراوه‌كانی‌ (برایم ئه‌حمه‌د )دا

بیری‌ نه‌ته‌وه‌یی له‌ هۆنراوه‌كانی‌ (برایم ئه‌حمه‌د )دا

ئه‌م باسه‌ به‌شێكه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ ئه‌كادیمی‌،كه‌ له‌لایه‌ن (سامان سه‌لاح له‌تیف)، وه‌كو به‌شێك له‌ پێداویستییه‌كانی‌ وه‌رگرتنی‌ پله‌ی‌ به‌كالۆریۆس له‌ زمان و ئه‌ده‌بی‌ كوردییدا، له‌ به‌شی‌ كوردیی – كۆلێژی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ زانكۆی‌ كه‌ركوك، به‌ سه‌رپه‌رشتی‌ (پ.ی‌. ئازاد عه‌بدولواحد كه‌ریم) ئه‌نجام دراوه‌.
كوردستانی‌ نوێ‌-ی‌ هه‌فته‌ به‌ چه‌ند ئه‌ڵقه‌یه‌ك چه‌ند به‌شێكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ بڵاو ده‌كاته‌وه‌.

سامان سه‌لاح له‌تیف

به‌شی‌ یه‌كه‌م

ته‌وه‌ری‌ یه‌كه‌م:
ژیاننامه‌ی‌ برایم ئه‌حمه‌د:
براهیم ئه‌حمه‌د فه‌تاح مسته‌فا ره‌شید غفور حسین له‌ به‌هاری‌ 1914 له‌ گه‌ڕه‌كی‌ گوێژه‌ی‌ شاری‌ سلێمانی‌ له‌دایك بووه‌ ، سه‌ره‌تا له‌ ساڵی‌ 1922 له‌ قوتابخانه‌ی‌ نمونه‌یی سه‌عاده‌ت له‌ سلێمانی‌ ده‌ستی‌ به‌ خوێندن كردووه‌. له‌ ساڵی‌ 1923 گواستویه‌تییه‌وه‌ قوتابخانه‌ی‌ له‌تیفیه‌ ئینجا چوه‌ته‌ قوتابخانه‌ی‌ سه‌ره‌تایی یه‌كه‌م ، له‌ پاشانا له‌ ساڵی‌ 1932 له‌ قوتابخانه‌ی‌ ناوه‌ندی‌ سلێمانی‌ بووه‌ به‌ قوتابی ، بنه‌چه‌ی‌ ماڵه‌كه‌یان بۆ ناوچه‌ی‌ قه‌ڵاچۆلان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ .
به‌ هۆی‌ ده‌ست كورتی‌ ماڵی‌ باوكیه‌وه‌ مامی‌ گرتویه‌تییه‌ خۆی‌ بردویه‌تییه‌ به‌غدا ، له‌ قوتابخانه‌ی‌ ناوه‌ندی‌ و ئاماده‌یی له‌ به‌غدا ده‌گه‌یه‌نێـته‌ ئه‌نجام.
له‌ ساڵی‌ 1934 – 1937 كۆلێجی‌ ماف ( حقوق ) له‌ به‌غدا ته‌واو ده‌كات و ده‌بێت به‌ ( محامی‌ ) ماوه‌یه‌ك خه‌ریكی‌ كاری‌ پارێزه‌ری‌ ده‌بێت تا له‌ ساڵی‌ 1942 كاری‌ دادوه‌ری‌ ( قازی‌ ) پێ ده‌سپێردرێت كاره‌كه‌ی‌ له‌ هه‌ولێر و هه‌ڵه‌بجه‌ به‌ موچه‌خۆری‌ ده‌باته‌سه‌ر.
له‌سه‌رده‌می‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانیدا ( 1944 ) براهیم ئه‌حمه‌د له‌گه‌ڵ چه‌ند رۆشنبیرێكی‌ كورددا لقی‌ ( كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ.ك )یان له‌ سلێمانی‌ كرده‌وه‌. له‌ ساڵی‌ 1949 گیراوه‌ و فه‌رمانی‌ ساڵ و نیوێك به‌ندكردنی‌ بۆ ده‌رچووه‌ ، ئه‌و ماوه‌یه‌ی‌ له‌ به‌ندیخانه‌ی‌ ناوه‌ندی‌ به‌غدا بردوه‌ته‌ سه‌ر.
له‌ دوای‌ ئازادبونی‌ له‌ به‌ندیخانه‌ خه‌ریكی‌ كاری‌ ئه‌وقاتی‌ ( پارێزه‌ری‌ ) بووه‌. هه‌ر له‌و ساڵه‌دا له‌ كۆنفرانسی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كورد ( دواتر كوردستان ) له‌ به‌غدا به‌ سكرتێر هه‌ڵبژێردراوه‌.
براهیم ئه‌حمه‌د رۆشنبیرێك بووه‌ له‌سه‌ر هه‌ژارانی‌ كردوه‌ته‌وه‌ ، هه‌میشه‌ له‌ دژی‌ كرده‌وه‌ی‌ ده‌ره‌به‌گه‌كان بووه‌. رق و كینه‌ی‌ ده‌ره‌به‌گه‌كان گه‌یشتبوه‌ ئاستێك كه‌ هه‌وڵی‌ كوشتنی‌ براهیم ئه‌حمه‌دیان داوه‌ ، ئه‌وه‌بوو له‌ ساڵی‌ 1954 ته‌قه‌یان لێ كرد و برینداریان كرد.
له‌ ناوه‌ڕاستی‌ په‌نجاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م دا ماڵی‌ براهیم ئه‌حمه‌د له‌ شاری‌ كه‌ركووك بووه‌. به‌ ئاشكرا ئه‌وقات ( پارێزه‌ر ) بووه‌ ، به‌ نهێنی‌ خه‌باتی‌ سیاسی‌ ده‌كرد. له‌ دوای‌ كوده‌تا سه‌ربازییه‌كه‌ی‌ 14ی‌ ته‌مموزی‌ ساڵی‌ 1958 ماڵی‌ له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ شاری‌ به‌غدا و خه‌ریكی‌ سیاسه‌ت بووه‌.(1)
برایم ئه‌حمه‌د له‌ دووبه‌ره‌كیه‌كه‌ی‌ ساڵی‌ 1964 له‌ ناو ریزی‌ پارتیدا ئه‌م لاێیك بووه‌. له‌ پاشان چه‌ند چون له‌ ناو هه‌ردوو به‌ره‌دا ته‌شه‌نه‌ی‌ كرد تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ ساڵی‌ 1966 شه‌ڕی‌ ناوخۆ روبدات ، له‌و ماوه‌یه‌دا برایم ئه‌حمه‌د له‌ به‌غدا بوو تا ساڵی‌ 1970 و ده‌رچوونی‌ به‌یانی‌ 11ی‌ ئازار.
له‌و ماوه‌یه‌دا هه‌ردوو به‌ره‌كه‌ی‌ پارتی‌ لێك نزیك بونه‌وه‌ تا ساڵی‌ 1975 و كۆتایی هاتن به‌ شۆڕشی‌ ئه‌یلولی‌ 1961ی‌ كوردستانی‌ عێراق. له‌ دوای‌ ئه‌مه‌ برایم ئه‌حمه‌د وازی‌ له‌ كاری‌ پارتایه‌تی‌ هێنا و نیشتمانی‌ به‌جێهێشت ، له‌ پێشانا چوه‌ته‌ ئێران و پاشان چوه‌ته‌ له‌نده‌ن و بوه‌ به‌ په‌نابه‌ری‌ سیاسی‌.
برایم ئه‌حمه‌د هه‌ڵوێستی‌ له‌ ژیانی‌ له‌نده‌نیدا رۆشنبیرانه‌ بوو. وه‌ك كه‌سێكی‌ بێ لایه‌ن خۆی‌ ده‌خسته‌ روو ، برایم ئه‌حمه‌د دۆستی‌ پارتی‌ كرێكارانی‌ كوردستان ( PKK ) بوو. خۆی‌ لێیان نزیك كردبوه‌وه‌ و به‌ ئه‌ندامی‌ په‌رله‌مانی‌ خۆیانیان هه‌ڵبژاردبوو له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ نیشتمان.
برایم ئه‌حمه‌د رۆژانه‌ كاتی‌ خۆی‌ به‌ خوێندن و نوسین و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ به‌رهه‌می‌ بیروباوه‌ڕی‌ سیاسییه‌وه‌ ده‌برده‌ سه‌ر(2).
سه‌ره‌تای‌ نوسینی‌ برایم ئه‌حمه‌د ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ته‌مه‌نی‌ (18) ساڵی‌ و له‌و كاته‌دا رووی‌ له‌ رۆژنامه‌ی‌ ( ژیان )ی‌ پیره‌مێرد كردووه‌ و نۆبه‌ره‌ی‌ به‌رهه‌می‌ تێدا بڵاوكردوه‌ته‌وه‌ و پیره‌مێردیش له‌و ژماره‌یه‌دا پیرۆزبایی و ئافه‌رینی‌ لێكردووه‌.
دواتر له‌گه‌ڵ نووسینی‌ هه‌مه‌ جۆردا سه‌ره‌تا تاقێكی‌ له‌ په‌یامی‌ پیرۆزی‌ شیعر كردووه‌ و یه‌كه‌م شیعری‌ به‌ ناوی‌ ( هیواو و دڵداری‌ ) له‌ گۆڤاری‌ ( هاوار )ی‌ ساڵی‌ 1933 بڵاوكردووه‌ته‌وه‌. له‌ ساڵانی‌ 1933 – 1934 له‌گه‌ڵ مامۆستایان ( گۆران و شاكر فه‌تاح و حامید فه‌ره‌ج ) و ده‌سته‌یه‌ك روناكبیری‌ تردا دوو بڵاوكراوه‌ی‌ ناوازه‌یان به‌ ناوی‌ ( یادگاری‌ لاوان ) و ( دیاری‌ لاوان ) ئاماده‌ كردووه‌ و به‌ كۆمه‌كی‌ یه‌كتر به‌ چاپیان گه‌یاندووه‌(3).
برایم ئه‌حمه‌د له‌ ساڵی‌ 1935 له‌گه‌ڵ چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی‌ ده‌ركه‌وتوی‌ ئه‌و رۆژگاره‌دا هه‌وڵی‌ دامه‌زراندنی‌ ( یانه‌ی‌ سه‌كۆی‌ شكاك )یان داوه‌ و به‌لام رێیان پێ نه‌دراوه‌. برایم ئه‌حمه‌د له‌ ساڵی‌ 1937 نامیلكه‌یه‌كی‌ به‌ ناوی‌ ( الاكراد والعرب ) به‌ زمانی‌ عه‌ره‌بی‌ نوسیوه‌ و به‌ یارمه‌تی‌ ( هه‌مزه‌ عه‌بدوڵڵا ) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ بابه‌ته‌كه‌ ناوی‌ نوسه‌ری‌ پێوه‌ نه‌بووه‌ ، به‌ڵام گۆبه‌ندی‌ بۆ ناوه‌ته‌وه‌ و لێپرسینه‌وه‌شی‌ له‌گه‌ڵدا كراوه‌.
( پیره‌مێرد )ی‌ شاعیریش پێی‌ گه‌شاوه‌ته‌وه‌ و له‌ رۆژنامه‌ی‌ ( ژیان )دا به‌م جۆره‌ لێی‌ دوواوه‌ و به‌ خوێنده‌وارانی‌ ناساندوه‌: ( له‌ خوێنده‌واره‌ هه‌ڵبژێر دراوه‌كانمان برایم ئه‌حمه‌د كۆلێجی‌ حقوق ی‌ ته‌واو كردووه‌ ، سه‌ودای‌ وه‌زیفه‌ی‌ نه‌كه‌وتوه‌ته‌ كه‌لله‌وه‌ هاتووه‌ ئه‌وقاتی‌ ئه‌كا ، ئه‌م كوڕه‌ ئێمه‌ ئه‌یناسین له‌ هه‌رچی‌ زمان هه‌یه‌ شێوه‌یه‌كی‌ زۆر په‌سه‌ندی‌ بۆ خۆی‌ داناوه‌ ، خه‌له‌فی‌ – خه‌له‌ف شه‌وقی‌ یه‌ ، زه‌وقێكی‌ عیلمی‌ جه‌زبه‌یه‌كی‌ شاعیری‌ هه‌یه‌ ، ئه‌توانێ‌ ده‌عوا له‌ په‌رده‌یه‌كی‌ جواندا ته‌سویر بكا و بیباته‌ زیهنی‌ گوێگرانه‌وه‌ ، خوا وێنه‌یان زیاد بكات )(1).
برایم ئه‌حمه‌د له‌ ساڵانی‌ 1942 – 1944 له‌ هه‌ولێر و كۆیه‌ و هه‌ڵه‌بجه‌ حاكم بووه‌ ، له‌ ساڵی‌ 1944 به‌ مه‌به‌ستی‌ به‌رده‌وامبونی‌ گۆڤاری‌ ناوداری‌ ( گه‌لاوێژ 1939 – 1949 ) وازی‌ له‌ وه‌زیفه‌ هێناوه‌ ، له‌ ساڵی‌ 1944 په‌یوه‌ندی‌ كردوه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ( ژ.ك )ه‌وه‌ بوه‌ به‌ لێپرسراوی‌ لقی‌ سلێمانی‌ كۆمه‌ڵه‌كه‌.
برایم ئه‌حمه‌د له‌ دوای‌ روخانی‌ كۆماری‌ كوردستان و نه‌مانی‌ ( ژ.ك ) چوه‌ته‌ ناو
( پارتی‌ دیموكراتی‌ كورد ) و بوه‌ به‌ لێپرسراوی‌ سلێمانی‌ ، له‌ شوباتی‌ 1951 دا و له‌ كۆنگره‌ی‌ دووه‌می‌ پارتیدا به‌ كۆی‌ ده‌نگ به‌ سكرتێری‌ پارتی‌ هه‌ڵبژێردراوه‌ و پێشنیاریشی‌ كردوه‌ بكرێته‌ ( پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان ).
له‌ ساڵانی‌ نێوان ( 1939 – 1949 ) به‌ هاوكاری‌ عه‌لادین سه‌جادی‌ و بۆ ماوه‌ی‌ (109 ساڵ گۆڤاری‌ گه‌لاوێژی‌ به‌ڕێوه‌بردووه‌ ، رۆژی‌ (17)ی‌ نیسانی‌ 1949 گیراوه‌ و له‌ مانگی‌ ئابی‌ 1949دا گۆڤاری‌ گه‌لاوێژ داخراوه‌ و به‌م بۆنه‌یه‌وه‌ پیره‌مێردی‌ شاعیر ئۆقره‌ی‌ لێ ئه‌بڕێت و نامه‌یه‌كی‌ به‌په‌له‌ بۆ عه‌لادین سه‌جادی‌ ده‌نێرێت و له‌ رۆژنامه‌ی‌ ( ژین )دا بۆی‌ ده‌لاوێنێته‌وه‌(2).
برایم ئه‌حمه‌د له‌ ساڵی‌ 1954 له‌گه‌ڵ نووسه‌ر و شاعیر و پارێزه‌ری‌ شه‌هید ( شێخ مارف به‌رزنجی‌ ) له‌ نوێنه‌رانی‌ به‌ره‌ی‌ نیشتمانی‌ یه‌كگرتوو بوون له‌ سلێمانی‌ له‌ ساڵی‌ 1978 له‌ ده‌سته‌ی‌ نوسه‌رانی‌ گۆڤاری‌ ( شه‌فه‌ق 1958 – 1961 ) بووه‌ له‌ هه‌مان ساڵدا برایم ئه‌حمه‌د
به‌شداری‌ نوسینی‌ له‌ گۆڤاری‌ هیوادا كردووه‌.
دوای‌ شۆڕشی‌ 14ی‌ ته‌مموزی‌ ساڵی‌ 1958 برایم ئه‌حمه‌د وه‌ك سكرتێری‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ ( پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان ) و سه‌رنوسه‌ری‌ رۆژنامه‌ی‌ ( خه‌بات ) كاری‌ كردوه‌.
له‌ ساڵی‌ 1959 كۆمه‌ڵێ‌ چیرۆكی‌ به‌ ناوی‌ ( كوێره‌وه‌ری‌ ) به‌ چاپ گه‌یاندووه‌. كه‌ پێشتر له‌ گۆڤاری‌ ( گه‌لاوێژ)دا بڵاوی‌ كردبونه‌وه‌. له‌ ساڵی‌ 1961 برایم ئه‌حمه‌د ده‌بێته‌ خاوه‌نی‌ ئیمتیازی‌ رۆژنامه‌ی‌ ( كوردستان ).
له‌ ساڵی‌ 1968 یه‌كێك بوه‌ له‌ نوسه‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كانی‌ رۆژنامه‌ی‌ رۆژانه‌ی‌ ( النور ) و له‌ ساڵی‌ 1972 رۆمانی‌ ( ژانی‌ گه‌ل )ی‌ به‌چاپ گه‌یاندوه‌ ، له‌ له‌نده‌ن گۆڤاری‌ ( چریكه‌ی‌ كوردستان )ی‌ بڵاوكردوه‌ته‌وه‌ . برایم ئه‌حمه‌د هه‌میشه‌ شیعره‌كانی‌ به‌ ناوی‌ خوازراوه‌وه‌ بڵاوده‌كرده‌وه‌ نه‌ك ناوی‌ خۆی‌ وه‌ك ( بكه‌ ، ر ، ه ، ل ، ب ، ا ، ب ، أ ، أ ، كوڕه‌ كاژاو ) له‌ سه‌ره‌تایشدا ( نیقابدار)(1).
باوكی‌ برایم ئه‌حمه‌د له‌ ساڵی‌ ( 1887 ) له‌ شاری‌ سلێمانی‌ له‌دایك بووه‌ ، كه‌سێكی‌ كاسبكاری‌ دیندار بووه‌ و به‌ ( ئه‌حه‌ ره‌شی‌ حاجی‌ فه‌تاحه‌ ره‌شی‌ مسته‌فا ) ناسراوه‌ ، له‌ ژیانیدا سێ ژنی‌ هێناوه‌ ، له‌ ژنی‌ یه‌كه‌می‌ كوڕێك و سێ كچی‌ بووه‌ به‌ ناوه‌كانی‌ ( برایم ، سه‌بیحه‌ ، نه‌عیمه‌ ، حه‌مدیه‌ )(2).
له‌ ژنی‌ دوه‌میشی‌ ته‌نها كچێكی‌ بووه‌ به‌ ناوی‌ ( نه‌بیهه‌ ) ، له‌ ژنی‌ سێیه‌میشی‌ دوو كوڕ و كچێكی‌ بووه‌ به‌ ناوی‌ ( ره‌وف ، مسته‌فا ، عه‌تیه‌ ) ، به‌م شێوه‌یه‌ برایم ئه‌حمه‌د پێنج خوشك و دوو برای‌ هه‌بووه‌ ، دایكی‌ برایم ئه‌حمه‌د ناوی‌ ( خونچه‌ )یه‌ و كچی‌ عه‌بدوڵڵا ده‌روێشی‌ قه‌مچیه‌.
جێگه‌ی‌ باسه‌ ده‌ركه‌وتوترین كه‌سی‌ بنه‌ماڵه‌كه‌یان ( ره‌مزی‌ فه‌تاحی‌ ) مامی‌ برایم ئه‌حمه‌ده‌ ، كه‌ كه‌سایه‌تیه‌كی‌ ناودار و دیاری‌ شاری‌ سلێمانه‌ بووه‌ و یه‌كێك بووه‌ له‌و ئه‌فسه‌رانه‌ی‌ سوپای‌ عوسمانی‌ كه‌ له‌ دوای‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م و دامه‌زراندنی‌ یه‌كه‌مین حكومه‌تی‌ شێخ مه‌حمود گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ سلێمانی‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ به‌شداریكردن و هاوكاریكردنی‌ ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ سیاسیه‌ نوێیه‌ی‌ كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا هاتبووه‌ ئاراوه‌(1).
( ره‌مزی‌ فه‌تاح ) وه‌ك زۆربه‌ی‌ ئه‌و ئه‌فسه‌رانه‌ی‌ تری‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ هه‌ڵگری‌ بیر و باوه‌ڕی‌ نیشتمان په‌روه‌ری‌ و نه‌ته‌وه‌یی و مۆدێرنیزم بوه‌ و له‌ شاری‌ سلێمانیدا خاوه‌ن پله‌ و پایه‌یه‌كی‌ به‌رزی‌ بواری‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بووه‌.
له‌ راستیدا ره‌مزی‌ فه‌تاح هه‌ر زوو هه‌ستی‌ به‌وه‌كردبوو كه‌ برایم ئه‌حمه‌د خاوه‌ن توانا و به‌هره‌یه‌كی‌ به‌رزه‌ له‌ كه‌سێتیدا ، هه‌ر بۆیه‌ گرنگی‌ تایبه‌تی‌ پێ داوه‌ و وه‌ك كوڕی‌ خۆی‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵدا كردووه‌ و هه‌وڵی‌ داوه‌ به‌ره‌و دواڕۆژێكی‌ روون ئاراسته‌ی‌ بكات.
هه‌ر له‌سه‌ر ده‌ستی‌ ئه‌ویش خوێندنی‌ ته‌واو كردووه‌ و فێری‌ گه‌لێك خووڕه‌وشتی‌ به‌رزی‌ كردوه‌ وه‌ك ساده‌یی و راستگۆیی و سه‌ر راستی‌ و بیروباوه‌ڕی‌ دژایه‌تی‌ كردنی‌ داگیركه‌ربوون. هاوكات برایم ئه‌حمه‌د له‌ ڕوی‌ بیروباوه‌ڕی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ و نیشتمان په‌روه‌رییه‌وه‌ ته‌واو كه‌وتبووه‌ ژێركاریگه‌ری‌ بیروڕاكانی‌ مامیه‌وه‌.
له‌م باره‌یه‌وه‌ برایم ئه‌حمه‌د سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌ریه‌كانی‌ مامی‌ له‌سه‌ری‌ ده‌ڵێت: ( مامم هه‌ر ئه‌وه‌ بوو هانی‌ دام بخوێنم و نه‌بمه‌ دوكاندار و شاگرد ، به‌لام باوكم بڕوای‌ به‌ خوێندن نه‌بوو چونكه‌ خۆی‌ نه‌خوێنده‌وار بوو )(2).
هه‌ر سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌ری‌ مامی‌ ( ره‌مزی‌ فه‌تاح ) له‌سه‌ر برایم ئه‌حمه‌د ، فازیل كه‌ریم ئه‌حمه‌د ده‌ڵێت: ( مامی‌ له‌ دوو لاوه‌ كاری‌ كردووه‌ته‌ سه‌ر برایم ئه‌حمه‌د به‌ تایبه‌ت كه‌سایه‌تی‌ برایم ئه‌حمه‌د ، به‌ر له‌ هه‌موو شتێك هانی‌ داوه‌ له‌ قوتابخانه‌ بخوێنێت و زانكۆ ته‌واو بكات ، له‌ لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ به‌ بیری‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمان په‌روه‌ری‌ په‌روه‌رده‌ی‌ كردووه‌).
برایم ئه‌حمه‌د وه‌ك زۆربه‌ی‌ هاوته‌مه‌نه‌كانی‌ سه‌ره‌تا له‌ حوجره‌ی‌ ( مه‌لا فاتم ) خوێندویه‌تی‌ ژیانی‌ منداڵی‌ برایم ئه‌حمه‌د بۆ سه‌رده‌مێكی‌ ئاڵۆز و ناهه‌مواری‌ شاری‌ سلێمانی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ، له‌ لایه‌كه‌وه‌ به‌ هۆی‌ لایه‌نگری‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ له‌ ئه‌ڵمانیا و تێكشكانیان له‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانیدا ، كوردستان به‌ گشتی‌ و شاری‌ سلێمانی‌ به‌ تایبه‌تی‌ روبه‌روی‌ داگیركردن و برسێتی‌ و نه‌بونی‌ ببوه‌وه‌ ، له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ شۆڕشه‌كانی‌ شێخ مه‌حمود بۆمباران كردنی‌ شاری‌ سلێمانی‌ له‌ لایه‌ن فرۆكه‌كانی‌ ئینگلیز و ده‌رده‌ركردنی‌ دانیشتوانی‌ شاره‌كه‌ و حوكمڕانی‌ شێخ مه‌حمود و شه‌ڕی‌ ده‌ربه‌ندی‌ بازیان و ده‌ستگیركردنی‌ شێخ و دوباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ بۆ كوردستان و راپه‌ڕینی‌ به‌رده‌ركی‌ سه‌را ، له‌ گرنگترین ئه‌و روداوانه‌بوون كه‌ هاوكاتن له‌گه‌ڵ ژیانی‌ منداڵی‌ ( برایم ئه‌حمه‌د ) بێگومان هه‌لومه‌رجێكی‌ له‌و شێوه‌یه‌ و گۆڕانكارییه‌ سیاسییه‌ یه‌ك له‌ دوای‌ یه‌كه‌كانی‌ شاری‌ سلێمانی‌ ، كاریگه‌ری‌ راسته‌وخۆیان بۆ سه‌ر پێكهاته‌ی‌ كه‌سێتی‌ برایم ئه‌حمه‌د هه‌بووه‌ ، كه‌ بوه‌ته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ منداڵیه‌وه‌ هه‌ستی‌ كوردایه‌تی‌ و نیشتمان په‌روه‌ری‌ لا دروست ببێت(1).
برایم ئه‌حمه‌د سه‌باره‌ت به‌ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ و كاریگه‌ری‌ هه‌لومه‌رجی‌ سیاسی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ تێیدا گه‌وره‌ بووه‌ ده‌ڵێت: ژیانی‌ منیش وه‌ك زۆربه‌ی‌ لاوه‌ هاوته‌مه‌نه‌كانی‌ ئه‌و وه‌خته‌ی‌ من ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌ شاری‌ سلێمانی‌ بوین ، به‌ هۆی‌ شۆڕشه‌كانی‌ شێخ مه‌حموده‌وه‌ ، هه‌ستێكی‌ كوردایه‌تی‌ به‌رز هه‌بوو ، بۆ نموونه‌ مناڵی‌ ئێمه‌ له‌ دیواری‌ مه‌كته‌به‌وه‌ سه‌یرمان ئه‌كرد ، قوتابی مه‌كته‌بی‌ مه‌حمودیه‌ ، گۆرانیان ئه‌وت
( وا نابێ ئینگلیز وا نابێ ، ئه‌م خاكه‌ هه‌ر بۆ تۆ نابێ ) ، ئه‌مه‌ وایكرد منیش وه‌ك ئه‌و خه‌ڵكه‌ی‌ تر زووتر تێكه‌ڵی‌ سیاسه‌ت بم ، بۆیه‌ له‌ ساڵی‌ ( 1929 )ه‌وه‌ كاتێكم زانی‌ كه‌وتومه‌ته‌ ئه‌و گێژاوه‌ی‌ كه‌ شاره‌كه‌می‌ تیایه‌(2).
برایم ئه‌حمه‌د به‌شێكی‌ ژیانی‌ له‌ گه‌ڕه‌كی‌ ده‌رگه‌زێن به‌سه‌ربردووه‌ و ماوه‌یه‌كیش له‌ گه‌ڕه‌كی‌ سابونكه‌ران ژیاوه‌ ، هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی‌ ( 12 ، 13 ) ساڵییه‌وه‌ ئاره‌زوی‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ شیعر و چیرۆك هه‌بووه‌ و له‌ ته‌مه‌نی‌ ( 14 ، 15 ) ساڵیشه‌وه‌ ورده‌ ورده‌ ده‌ستی‌ به‌ شیعر و وتار نوسین كردووه‌.
له‌ بواری‌ كاری‌ پارێزه‌ریدا به‌رده‌وام به‌رگری‌ له‌ جوتیاران و هه‌ژاران كردووه‌ و دژی‌ زۆردار و ده‌ره‌به‌گ بووه‌ ، برایم ئه‌حمه‌د زۆر جار به‌بێ‌ به‌رامبه‌ر به‌رگری‌ له‌ ماف خوراوان و هه‌ژاران كردووه‌ ، له‌م باره‌یه‌وه‌ غه‌فوری‌ میرزا كه‌ریم ده‌ڵێت: برایم ئه‌حمه‌د زۆر مه‌ردانه‌ له‌سه‌ر گیراوی‌ پێشكه‌وتوخواز به‌ خۆڕایی پارێزگاری‌ ده‌كرد ، هه‌موو جارێك له‌ كۆڕی‌ دادگادا پارێزگاری‌ له‌و كه‌سانه‌ ده‌كرد كه‌ به‌ ناوی‌ پێشكه‌وتوخوازه‌وه‌ ده‌گیران. هاوكات ته‌ها بابان له‌ باره‌ی‌ هه‌ڵوێستی‌ برایم ئه‌حمه‌د له‌ كاری‌ پارێزه‌ریدا ده‌ڵێت: «هه‌میشه‌ به‌رگری‌ له‌ حه‌پسه‌ سیاسییه‌كان كردووه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ هاوبیریش نه‌بوبن ، له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌ دوای‌ ده‌رچونی‌ یاسای‌ ته‌سویه‌ بۆ تۆماركردنی‌ زه‌وی‌ و زار ، كێشه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ له‌ به‌ینی‌ عه‌شاماتێ:ی‌ زۆری‌ جوتیار و ده‌ره‌به‌گدا دروست بوو ، جا هه‌رچه‌نده‌ جوتیاران ره‌ش و رووت و بێ پاره‌ بوون ، به‌ڵام مامۆستا لای‌ دایه‌ لای‌ ئه‌وان ، چونكه‌ پێی‌ وابوو كه‌ زه‌وی‌ ده‌بێت هی‌ ئه‌و كه‌سه‌ بێت كه‌ ئه‌یكێڵێت(1).
له‌ هه‌مان كاتدا به‌ لای‌ ( ته‌ها بابان )ه‌وه‌ پارێزه‌ری‌ كارێكی‌ بازرگانیه‌ ، وه‌ك هه‌موو كارێكی‌ دیكه‌ بۆ ده‌ستكه‌وت و بژێوییه‌ ، به‌ڵام پارێزه‌ری‌ لای‌ برایم ئه‌حمه‌د په‌یام و مرۆڤایه‌تی‌ بووه‌ ، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا برایم ئه‌حمه‌د هه‌ندێ‌ جار پشتگیری‌ و پشتیوانی‌ له‌ شێخ مه‌حمود كردووه‌ و رووبه‌ڕووی‌ جوتیاران بوه‌ته‌وه‌(2).
له‌م باره‌یه‌شه‌وه‌ مام جه‌لال ده‌ڵێت: له‌ هه‌موو ده‌عوایه‌كدا لایه‌نگری‌ زۆرلێكراو و كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك بووه‌ و پشتیوانی‌ ئه‌وانی‌ كردووه‌ ، هه‌موو جارێك بۆخۆی‌ ئه‌یگێڕایه‌وه‌ و ئه‌یووت ( به‌بیرم نایات هیچ ده‌عوایه‌كم له‌ دژی‌ جوتیاران گرتبێت ته‌نها بۆ شێخ مه‌حمودی‌ نه‌مر نه‌بێت ). ئه‌گینا به‌ درێژایی عومری‌ خۆی‌ لایه‌نگری‌ جوتیاران بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌رزیان ده‌ستكه‌وێت ، بێ گومان ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت برایم ئه‌حمه‌د ده‌عوای‌ له‌ دژی‌ جوتیاران گرتبێت و مافی‌ هه‌ژارانی‌ پێشێل كردبێـت ، به‌ڵكو له‌ چوارچێوه‌ی‌ یاسادا وه‌ك پارێزه‌رێك پشتگیری‌ له‌ شێخ مه‌حموود كردووه‌(3).
جێگه‌ی‌ باسه‌ زۆرداری‌ و خراپی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئاغا و ده‌ره‌به‌گه‌كان نه‌بووه‌ته‌ هۆی‌ سڵكردنه‌وه‌ی‌ برایم ئه‌حمه‌د له‌ پشتگیریكردن و لایه‌نگریكردنی‌ زۆرلێكراوان و جوتیاران ، هه‌ر بۆیه‌ له‌ كێشه‌ی‌ نێوان ئاغا و براژنێكدا له‌ ساڵێ‌ ( 1954 )دا سه‌ره‌ڕای‌ چه‌ندین هه‌ڕه‌شه‌ و ئاگاداركردنه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ وازهێنان له‌و كێشه‌یه‌ به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ برایم ئه‌حمه‌د زیاتر به‌رگری‌ له‌ ماف خواره‌وه‌كه‌ كردووه‌ ، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا ( حه‌مه‌ی‌ ئه‌وڕه‌حمان ئاغا ) فه‌رمان به‌ سێ كه‌س له‌ پیاوه‌كانی‌ خۆی‌ ده‌كات بۆ كوشتنی‌ برایم ئه‌حمه‌د ، ئه‌نجامدانی‌ ئه‌و كاره‌ش له‌ لایه‌ن ( حه‌مه‌ی‌ ره‌شه‌ قۆلچێ )ه‌وه‌ ئه‌نجام دراو به‌ ده‌مانچه‌ له‌ شه‌وێكی‌ سه‌رما و سۆڵه‌دا له‌به‌رده‌م ده‌رگای‌ ماڵی‌ خۆیاندا ته‌قه‌ی‌ له‌ برایم ئه‌حمه‌د كردووه‌(4). به‌ڵام هه‌وڵی‌ له‌ناوبردنی‌ برایم ئه‌حمه‌د هه‌ڵایه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌ سلێمانیدا لێكه‌وته‌وه‌ ، به‌ تایبه‌ت دڵسۆزانی‌ برایم ئه‌حمه‌د و ئه‌ندامانی‌ پارتی‌ له‌ هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌دابوون كه‌ تۆڵه‌ له‌ ئه‌نجامده‌رانی‌ ئه‌و كاره‌ بكه‌نه‌وه‌ ، به‌ڵام برایم ئه‌حمه‌د هه‌رگیز به‌وه‌ رازی‌ نه‌بووه‌ و دژی‌ هه‌ر جۆره‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی‌ له‌و شێوه‌یه‌ بووه‌ و به‌ دڵێكی‌ فراوانه‌وه‌ تاوانباره‌كه‌ی‌ به‌خشیوه‌.
له‌ ساڵی‌ 1947 ژیانی‌ هاوسه‌رێتی‌ له‌گه‌ڵ ( گه‌لاوێژ خان )دا پێكه‌وه‌ ناوه‌ و دوو كوڕ و شه‌ش كچیان بووه‌ به‌ ناوی‌ ( هه‌ڵۆ ، هاوڕێ‌ ، هێرۆ ، شاناز ، هه‌تاو ، لیلۆز ، مژده‌ ).
گه‌لاوێژ خان سه‌باره‌ت به‌ ساده‌یی و هه‌ڵسوكه‌وتی‌ برایم ئه‌حمه‌د له‌گه‌ڵ خێزان و منداڵه‌كانیدا ده‌ڵێت: «باوكی‌ (هێرۆ) له‌ ناو خێزان و ماڵدا پیاوێكی‌ ساده‌ و بێ ئه‌رك و ئاسان بوو ، چ له‌ خواردندا كه‌ هه‌ر نان و ماسته‌كه‌ت له‌به‌رده‌م دابنایه‌ نه‌ی‌ ده‌گوت بۆ؟ ، چ له‌ ڕووی‌ جلوبه‌رگ و كه‌ل و په‌لی‌ ناوماڵ و فه‌نتازیه‌وه‌ ئه‌وه‌ هه‌ر بڕوای‌ پێ نه‌بوو ، مناڵ و نه‌وه‌كانی‌ له‌ خۆی‌ خۆشتر ئه‌ویست ، به‌ڵام هه‌رگیز فه‌رقی‌ نه‌ئه‌كرد له‌گه‌ڵ مناڵی‌ فه‌قیر و بێ چاره‌ و لێقه‌وماواندا(1).
برایم ئه‌حمه‌د له‌ هه‌مان كاتدا جیاوازی‌ نه‌كردووه‌ له‌ نێوان كوڕ و كچدا ، هه‌ر بۆیه‌ له‌ ساڵانی‌ چله‌كاندا كاتێك ( هێرۆ )ی‌ كچی‌ له‌دایكبووه‌ ، بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ داب و نه‌ریت و دژی‌ بیروڕای‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ فه‌زڵی‌ كوڕیان به‌سه‌ر كچدا داوه‌ ، مژدانه‌ و شیرینی‌ به‌خشیوه‌ته‌وه‌(3).
یه‌كێكی‌ تر له‌ سیفه‌ته‌كانی‌ نوسه‌ر و شاعیر و رووناكبیر برایم ئه‌حمه‌د بریتی‌ بووه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌میشه‌ كه‌سێكی‌ به‌ به‌زه‌یی و لێبورده‌ بووه‌ ، له‌م باره‌یه‌وه‌ گه‌لاوێژخان ده‌ڵێت ( باوكی‌ هێرۆ ئه‌وه‌نده‌ به‌ ڕه‌حم بوو دڵه‌ گه‌وره‌كه‌ی‌ پڕ له‌ به‌زه‌یی و ره‌حم و لێبورده‌یی بوو. ته‌نانه‌ت ئاژه‌ڵ وگیانه‌وه‌رانیشی‌ له‌بیر بووه‌ ، زۆر جار له‌ له‌نده‌ن خواردنی‌ بۆ ئاژه‌ڵ و گیانه‌وه‌ران ئه‌برد و خه‌می‌ ئه‌خواردن.
برایم ئه‌حمه‌د له‌ دوای‌ نسكۆی‌ شۆڕش له‌ ساڵی‌ ( 1975 )ه‌وه‌ وه‌ك په‌نابه‌رێك له‌ له‌نده‌نی‌ پایته‌ختی‌ به‌ریتانیا ژیاوه‌ و له‌و كاتانه‌دا كه‌ له‌ له‌نده‌ن ده‌ژیا به‌شداری‌ هه‌موو كۆڕ و كۆبونه‌وه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ چاره‌نوس و دۆزی‌ كوردستانی‌ كردووه‌.
له‌ رۆژی‌ 8/4/2000 و له‌ ته‌مه‌نی‌ 86 ساڵیدا برایم ئه‌حمه‌د له‌ نه‌خۆشخانه‌ی‌ ( سانت هیله‌ر ) له‌ شارۆچكه‌ی‌ ( سه‌تن ) له‌ نزیك له‌نده‌ن به‌ نه‌خۆشی‌ ( نیمونیا ) ، ( ژات الرئه‌ ) كه‌ چه‌ند رۆژێك پێشتر دوچاری‌ ببوو كۆچی‌ دوایی كردووه‌ ، له‌ رۆژی‌ 21/4/2000 له‌ ( گردی‌ سه‌لیم به‌گ ) له‌ سلێمانی‌ به‌ خاك سپێردراوه‌(1).
له‌ بواری‌ رۆژنامه‌گه‌ریشدا برایم ئه‌حمه‌د رۆڵێكی‌ گه‌وره‌ی‌ بینیوه‌ چونكه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی وه‌ك فاكته‌رێكی‌ سه‌ره‌كی‌ رۆڵی‌ گرنگ و به‌رچاوی‌ بینیوه‌ له‌ بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ گه‌لی‌ كورددا ، له‌م باره‌یه‌وه‌ رۆژنامه‌ی‌ ( كوردستان 1898 – 1902 )(2) وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك له‌ رۆژنامه‌گه‌ریی نهێنی‌ كوردی‌ پشكی‌ سه‌ره‌كی‌ به‌ركه‌وتووه‌ كه‌ وه‌ك ناوه‌ندێكی‌ ئه‌ده‌بی‌ و رۆشنبیری‌ و سیاسی‌ جێگه‌ی‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ دیاره‌.
ئاشكرایه‌ كوردستان به‌ گشتی‌ و باشووری‌ كوردستان به‌ تایبه‌تی‌ ، له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا و له‌ سه‌رده‌می‌ یه‌كه‌مین حوكمدارێـتی‌ ( شه‌ێخ مه‌حمود )دا ژماره‌یه‌كی‌ به‌رچاو رۆژنامه‌ و گۆڤار و بڵاوكراوه‌ی‌ ئه‌ده‌بی‌ به‌ خۆیه‌وه‌ بینیوه‌ كه‌ زۆربه‌یان له‌ لایه‌ن شاره‌وانی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ حكومه‌تی‌ عێراقه‌وه‌ له‌ جیاتی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی‌ بڵاو ده‌كرانه‌ و هه‌ندێكیشیان رۆژنامه‌ و گۆڤاری‌ ئه‌هلی‌ بوون كه‌ له‌ لایه‌ن خاوه‌نه‌كانیانه‌وه‌ بڵاو ده‌كرانه‌وه‌ كه‌ راسته‌وخۆ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر وریابوونه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان و جۆشدانیان به‌ بیرو هۆشی‌ نیشتمانپه‌روه‌ری‌ و كوردایه‌تی‌ هه‌بوو(3).
هه‌ریه‌كه‌ له‌ بڵاوكراوه‌ و رۆژنامه‌ی‌ ( پێشكه‌وتن و بانگی‌ كوردستان و رۆژی‌ كوردستان و بانگی‌ حه‌ق(4) و ئومێدی‌ ئیسقلال و ژیانه‌وه‌ و ژین و ژیان ) ، نموونه‌ی‌ به‌رچاوی‌ بواری‌ رۆژنامه‌گه‌رین له‌ باشووری‌ كوردستان.
ئه‌م رۆژنامانه‌ كه‌ له‌ شاری‌ سلێمانیدا ده‌رده‌چوون و بابه‌تی‌ جۆراو جۆری‌ وه‌ك سیاسی‌ و ئه‌ده‌بی‌ و ئابووری‌ و بازرگانی‌ و كشتوكاڵی‌ و هه‌واڵی‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ و ریپۆرتاژیان ده‌نووسی‌ و هه‌وڵی‌ بژاركردنی‌ زمانی‌ كوردی‌ و نوێكردنه‌وه‌ی‌ شیعر و ئه‌ده‌بیاتی‌ كوردییان ده‌دا و له‌سه‌ر مافه‌كانی‌ كورد هه‌ڵوێستیان ده‌رده‌بڕی‌.
شایه‌نی‌ باسه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی به‌شێكی‌ فراوانی‌ له‌ ژیانی‌ ( برایم ئه‌حمه‌د ) داگیر كردووه‌ یه‌كێك له‌ حه‌ز و ئاره‌زوه‌كانیشی‌ كاركردن بووه‌ له‌ بواری‌ نووسین و رۆژنامه‌گه‌ریدا ، چوونیشی‌ بۆ كۆلێژی‌ یاسا هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ بووه‌ ، چونكه‌ له‌و كاته‌دا هه‌ر یه‌كێك كه‌ خاوه‌ن ئیمتیاز یان سه‌رنووسه‌ر یان به‌ڕێوه‌به‌ری‌ نووسین بوایه‌ پێویست بوو كه‌ ده‌رچووی‌ كۆلێژی‌ یاسا بێت ، كه‌ بێگومان ئه‌مه‌ش جۆرێك له‌ فشار و سانسۆری‌ حكومه‌تی‌ پاشایه‌تی‌ ده‌رده‌خات به‌رامبه‌ر به‌ خاوه‌ندارێـتی‌ رۆژنامه‌ و بڵاوكراوه‌كان(1).
ساڵی‌ 1930 ( كۆمه‌ڵه‌ی‌ لاوان ) له‌ لایه‌ن ژماره‌یه‌ك خوێنده‌واری‌ كورده‌وه‌ له‌ به‌غدا دامه‌زرا ، كه‌ ئه‌و كات به‌غداد شوێنێك بووه‌ تا راده‌یه‌ك وشیارترین لاوی‌ كوردی‌ تیا كۆبووه‌ته‌وه‌ و جێگه‌یه‌ك بوو ده‌یانتوانی‌ له‌ نزیكه‌وه‌ ئاگاداری‌ گۆڕانكارییه‌ سیاسییه‌كان بن و گفتوگۆ له‌ باره‌ی‌ هه‌ل و مه‌رجی‌ كوردستان بكه‌ن.
برایم ئه‌حمه‌د یه‌كێك بوو له‌و لاوانه‌ی‌ كه‌ هه‌ر زوو په‌یوه‌ندی‌ به‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌وه‌ كردووه‌ و بووه‌ به‌ ئه‌ندام تیایدا ، له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌ركی‌ سه‌رپه‌رشتی‌ كردن و لێپرسراوێتی‌ ده‌ركردنی‌ نامیلكه‌ی‌ ئه‌و ساڵه‌ی‌ پێ سپێردراوه‌ ، له‌م باره‌یه‌وه‌ برایم ئه‌حمه‌د ده‌ڵێت «كه‌ ئێمه‌ چووینه‌ به‌غدا ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ چالاكیه‌كانی‌ لاواز ببوو ، ئێمه‌ش هه‌وڵماندا كه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌ زیندوو بكه‌ینه‌وه‌ ، به‌ تایبه‌تی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ به‌ ته‌مه‌ن له‌ ئێمه‌ گه‌وره‌تر بوون وه‌ك ( فازڵ تاڵه‌بانی‌ ، حامید فه‌ره‌ج ، شاكر فه‌تاح ) رۆڵی‌ سه‌ره‌كییان هه‌بوو له‌و باره‌یه‌وه‌(2).
ساڵی‌ ( 1933 ) به‌ هاوكاری‌ كۆمه‌ڵه‌ خوێندكارێكی‌ كورد برایم ئه‌حمه‌د توانی‌ له‌ به‌غدا گۆڤارێك به‌ ناوی‌ ( یادگاری‌ لاوان ) ده‌ربكات ، كه‌ چه‌ندین وتار و شیعری‌ به‌ چێژی‌ تیا بڵاو كراوه‌ته‌وه‌.
دیاره‌ ئه‌ركی‌ سه‌ره‌كی‌ نووسین و ده‌ركردنی‌ ئه‌م نامیلكه‌یه‌ كه‌وتووه‌ته‌ سه‌ر شانی‌ برایم ئه‌حمه‌د ، هه‌روه‌ك خۆشی‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت «به‌ یارمه‌تی‌ چه‌ند نووسه‌رێكی‌ لاوی‌ تر (یادگاری‌ لاوان)م ده‌ركرد كه‌وا پێشه‌كیه‌كه‌ی‌ و نزیكه‌ی‌ 4/1ی‌ وتار و شیعره‌كانی‌ نووسینی‌ خۆمن به‌بێ‌ نووسینی‌ ناوم»(1).
جێگه‌ی‌ باسه‌ كه‌ ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ لاوه‌ به‌شدارییان له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ هۆشیاری‌ نه‌ته‌وه‌ییدا كردووه‌ و گرنگییه‌كی‌ زۆریان داوه‌ به‌ لێكۆلێنه‌وه‌ی‌ ئه‌ده‌بی‌ و هۆنراوه‌ی‌ نیشتمانی‌ و وتاری‌ په‌روه‌رده‌یی و رۆشنبیری‌ ، له‌م نێوه‌نده‌شدا برایم ئه‌حمه‌د پێشه‌نگی‌ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ لاوه‌ بووه‌ و پێشه‌كی‌ نامیلكه‌كه‌ی‌ كردووه‌ته‌ دیاری‌ و پێشكه‌شی‌ لاوانی‌ كوردی‌ كردووه‌.
ئاشكرایه‌ كه‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ لای‌ ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ لاوه‌ تا راده‌یه‌كی‌ باش گه‌شه‌ی‌ كردووه‌ و به‌ نووسینه‌كانیانه‌وه‌ دیاره‌ ، له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ كاریگه‌ریی راسته‌وخۆشیان بۆ سه‌ر وریابوونه‌وه‌ی‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ هه‌بووه‌ و شیعری‌ ( یادگار و هیوا )ی‌ برایم ئه‌حمه‌دیش نموونه‌ی‌ دیاری‌ ئه‌م لایه‌نه‌یه‌(2).
ساڵی‌ 1934 كۆمه‌ڵه‌ی‌ لاوان بڵاوكراوه‌یه‌كی‌ تری‌ ده‌ركرد به‌ ناوی‌ ( دیاری‌ لاوان ) كه‌ چه‌ندین بابه‌تی‌ گرنگیی نووسه‌رانی‌ تیا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ ، له‌ باره‌ی‌ رۆڵی‌ برایم ئه‌حمه‌د له‌ ده‌ركردنی‌ هه‌ردوو بڵاوكراوه‌ی‌ ( یادگاری‌ لاوان ) و ( دیاری‌ لاوان )دا ، پرۆفیسۆر ( بوخارد بریتس ) مامۆستای‌ زانكۆی‌ ( هاله‌ ) له‌ ئه‌ڵمانیا له‌ باسێكدا كه‌ له‌ ساڵێ‌ ( 1964 )دا له‌ گۆڤاری‌ زانستی‌ زانكۆی‌ ناوبراودا بڵاوی‌ كردووه‌ته‌وه‌ له‌ ژێر ناونیشانی‌ ( له‌ باره‌ی‌ هه‌ندێ‌ كێشه‌ی‌ مێژووی‌ جوڵانه‌وه‌ی‌ نیشتمانی‌ كورد )ه‌وه‌ نووسیویه‌تی‌ «له‌ به‌غدا ئه‌ڵقه‌یه‌ك له‌ خوێندكارانی‌ كوردی‌ هۆشیار له‌ ده‌وری‌ ( برایم ئه‌حمه‌د ) پێك هاتبوون گۆڤاری‌ ( یادگاری‌ لاوان ) و ( دیاری‌ لاوان )یان ده‌رده‌كرد ، له‌ ناویاندا دژایه‌تی‌ فاشیزم به‌دی‌ ده‌كرا و كاریگه‌رییان له‌ ناو جوڵانه‌وه‌ی‌ نیشتمانی‌ كورددا دیار بوو(3)، برایم ئه‌حمه‌د وتاریشی‌ له‌ دژی‌ فاشیزم له‌ رۆژنامه‌كانی‌ به‌ریتانیاوه‌ وه‌رده‌گێڕا و له‌گه‌ڵ هه‌ڤاڵه‌كانیدا بیرۆكه‌ی‌ خه‌باتی‌ یه‌كگرتوو ، یه‌كگرتنی‌ كورد و عه‌ره‌ب دژی‌ ئیپریالیزمیان بۆ یه‌كه‌مجار بڵاوكرده‌وه‌»(4).
جێگه‌ی‌ باسه‌ چالاكی‌ رۆشنبیرانی‌ كورد له‌ ( كۆمه‌ڵه‌ی‌ لاوان )دا چوارچێوه‌یه‌كی‌ ته‌سكی‌ له‌خۆگرتبوو ، ته‌نها گرنگییان به‌ لایه‌نی‌ رۆشنبیری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ داوه‌ و كه‌متر به‌ لای‌ سیاسه‌تدا رۆیشتوون(1)، هۆكاری‌ ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ حكومه‌تی‌ پاشایه‌تی‌ دژی‌ هه‌موو هه‌وڵدانێك بوو كه‌ بۆ زیندووكردنه‌وه‌ی‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ بدرێت ، به‌ڵام له‌و پێشه‌كییه‌ی‌ ( یادگاری‌ لاواندا ) كه‌ له‌ لایه‌ن ( برایم ئه‌حمه‌د )ه‌وه‌ نووسراوه‌ ، بۆنی‌ به‌یانێكی‌ سیاسی‌ لێ‌ دێـت و به‌ ئاشكرا هه‌موو روویه‌كی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسی‌ و ئه‌ده‌بی‌ تیا به‌دی‌ ده‌كرێت(2).

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌ده‌بی ترسناك

ماكان انصاری له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم 1-2 ترس له‌ مردن ...