سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » گوڵعه‌نبه‌ر مه‌ڵبه‌ندێكی‌ دێرینی‌ حوكمڕانی‌ و ڕۆشنـبیری‌ كوردستان

گوڵعه‌نبه‌ر مه‌ڵبه‌ندێكی‌ دێرینی‌ حوكمڕانی‌ و ڕۆشنـبیری‌ كوردستان

د.ئاراس محمد صالح
به‌شی‌ دووه‌م و كۆتایی
كاتێك عوسمانیه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ر به‌غدادا گرت سوڵتان سلێمانی‌ قانونی‌ سه‌ردانی‌ به‌غدای‌ كرد، له‌و كاته‌دا میری‌ میرایه‌تی‌ بابان (حاجی‌ شێخ) به‌ڕێكه‌وت ده‌چێت بۆ به‌غدا بۆ سه‌ردانی‌ سوڵتان بۆ پیرۆزبایی و پشتگیركردنی‌، به‌ڵام حاجی‌ شێخ له‌ناوچه‌ی‌ مه‌رگه‌ په‌لامار ده‌درێت و ده‌كوژرێت، دوو كوڕی‌ له‌ دوا به‌جێماوه‌، هه‌واڵی‌ كوژرانی‌ حاجی‌ شێخ ده‌گاته‌ سوڵتان سلێمانی‌ قانونی‌، ئه‌ویش بڕیار ده‌دات به‌ دانانی‌ میر بۆداقی كوڕی‌ حاجی‌ شێخ به‌ میری‌ میرایه‌تی‌ بابان، له‌ ساڵی‌ 1535بۆ 1551ز، زۆر سه‌ركه‌وتوانه‌ میرایه‌تیه‌كه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌بات.
بێگومان ویلایه‌تێكی‌ وه‌ك شاره‌زور كه‌له‌لایه‌ن سوڵتانی‌ عوسمانیه‌وه‌ بڕیاری‌ لێدراوه‌و باشترین هێزی‌ هاوكاری‌ عوسمانیه‌كان بوون دژی‌ سه‌فه‌ویه‌كان، سوڵتانی‌ عوسمانی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ڕووی‌ سیاسیه‌وه‌ وه‌ك ده‌سه‌ڵاتێكی‌ نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ سه‌یری‌ كردووه‌، بێگومان زۆر ده‌ستكراوه‌ بووه‌ له‌ گه‌شه‌پێدانی‌ ناوچه‌كه‌ له‌ڕووی‌ ئاوه‌دانیه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانێت له‌به‌رامبه‌ر هێرشی‌ سه‌فه‌وی‌ شیعه‌ مه‌زهه‌بدا به‌رگری‌ بكات، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ زۆر گرنگی‌ داوه‌ به‌ خوێندن و خوێندنگه‌ و مزگه‌وت، كه‌ ته‌نها ناوه‌ندی‌ ئاینی‌ مه‌عریفی‌ بووه‌ بۆ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی‌ فكری‌ شیعی‌ كه‌ ترسێكی‌ زۆری‌ لای‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ عوسمانی‌ دروستكردبوو به‌ درێژایی مێژووی‌ ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ دراوسێیه‌.
میرایه‌تی‌ ئه‌رده‌ڵانی‌ له‌سه‌رده‌می‌ مه‌غۆله‌كاندا دروستكراوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌شی‌ زۆری‌ هه‌رێمی‌ شاره‌زوری‌ فراوان له‌خۆبگرێت، دامه‌زرێنه‌ره‌كه‌ی‌ بابا ئه‌رده‌ڵان بووه‌ ، قه‌ڵای‌ (زه‌ڵم) ی‌ كرده‌ ناوه‌ندی‌ میرایه‌تیه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر چیای‌ هه‌ورامان، له‌ سه‌رده‌می‌ كوڕ و كوڕه‌زاكانیدا میرایه‌تیه‌كه‌ فراوان بوو كۆمه‌ڵێك ناوچه‌ و قه‌ڵای‌  شاخاوی‌ له‌خۆده‌گرت وه‌ك (نه‌وسود، شه‌مێران، هاوار، گوڵعه‌نبه‌ر)، پاشان زیاتر فراوان بوو كه‌ ده‌ستی‌ به‌سه‌ر موڵكی‌ میرایه‌تی‌ هاوسنوردا گرت وه‌ك: (مه‌ریوان، بانه‌، بنكده‌ر، كۆیسنجق، هه‌ولێر، قه‌ره‌داغ، سرۆچك، هتد..) میرانی‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ ئه‌رده‌ڵانی‌ توانیان سه‌ربه‌خۆی‌ میرایه‌تیه‌كه‌یان بپارێزن له‌به‌رامبه‌ر هه‌وڵی‌ داگیركاری‌ جه‌لائیریه‌كان له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ هه‌شته‌می‌ كۆچی و چوارده‌ی‌ زاینی‌ دا.
    سنوری‌ میرایه‌تیه‌كه‌ جێگیر بوو له‌ زێی‌ گه‌وره‌وه‌ هه‌تا ده‌وروبه‌ری‌ داقوق له‌ باشوره‌وه‌، به‌و شێوه‌یه‌ مایه‌وه‌ هه‌تا سه‌ره‌تاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ ده‌یه‌می‌ كۆچی‌ و شازده‌ی‌ زاینی‌، له‌به‌ر نه‌بوونی‌ سیستمی‌ بنه‌ماڵه‌یی په‌یڕه‌وكراو، میرایه‌تی‌ ئه‌رده‌ڵان دابه‌شبوو بۆ سێ به‌ش له‌ سه‌ده‌ی‌ شازده‌ی‌ زاینی‌، هه‌ر یه‌كێك له‌و میرایه‌تیانه‌ له‌لایه‌ن بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ ئه‌و خێزانه‌وه‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ده‌كرا، یه‌كێك له‌و میرایه‌یانه‌ پشتگیری‌ عوسمانیه‌كانی‌ ده‌كرد، یه‌كێكی‌ تر پشتگیری‌ سه‌فه‌ویه‌كانی‌ ده‌كرد، كه‌شی‌ دابه‌شبوونی‌ باڵی‌ كێشابوو به‌سه‌ر میرایه‌تیه‌كه‌دا، ئه‌وه‌یش وایكرد عوسمانیه‌كان له‌سه‌رده‌می‌ سوڵتان سلێمانی‌ قانوونیدا هه‌وڵی‌ سڕینه‌وه‌ی‌ ئه‌و میرایه‌تیه‌ بدات، هانی‌ (سوڵتان حسێن) ی‌ میری‌ بادینانی‌ دا له‌گه‌ڵ هه‌ندێ‌ له‌ میره‌ كورده‌كاندا هێرش بكه‌نه‌ سه‌ر ویلایه‌تی‌ شاره‌زور له‌ ساڵی‌ (944كۆچی‌ 1537زاینی‌)، بۆ جێبه‌جێكردنی‌ فه‌رمانی‌ سوڵتانی‌ عوسمانی‌ هێزی‌ میری‌ بادینان به‌ڕێكه‌وت بۆ سه‌ر قه‌ڵای‌ زه‌ڵم به‌ڕێگایه‌كی‌ شاخاوی‌ سه‌ختدا.
میری‌ قه‌ڵای‌ زه‌ڵم (مه‌ئمون بیگه‌ به‌گ) له‌ناو قه‌ڵای‌ زه‌ڵمدا خۆی‌ قایمكرد، سوپای‌ میر حسێن چوارده‌وری‌ قه‌ڵای‌ زه‌ڵمی‌ گرت، له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ په‌لاماری‌ قه‌ڵاكه‌یاندا، شه‌ڕێكی‌ توند ده‌ستیپێكرد و درێژه‌ی‌ كێشا، میری‌ ئه‌رده‌ڵان ناچاربوو خۆیدا به‌ده‌سته‌وه‌، ناردیان بۆلای‌ سوڵتانی‌ سلێمانی‌ قانوونی‌، ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ تێبینیه‌ سوڵتان سلێمان وه‌ك تاوانبارێك سه‌یری‌ مه‌ئمون بیگه‌به‌گی‌ نه‌كرد له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا دژی‌ هێزه‌كه‌ی‌ شه‌ڕی‌ كردبوو، كردی‌ به‌ میری‌ سنجاقی (حله‌) یه‌كێك له‌ هه‌رێمه‌كانی‌ به‌غداد، به‌و شێوه‌یه‌ به‌شێكی‌ گه‌وره‌یه‌ شاره‌زور خرایه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی‌ عوسمانی‌ له‌ (4 زیلحیجه‌ی‌ 973كۆچی‌ 1565زاینی‌)، سوڵتانی‌ عوسمانی‌ میر حسێنی‌ كرد به‌ فه‌رمانڕه‌وای‌ هه‌رێمی‌ شاره‌زور، فه‌رمانڕه‌واو به‌رپرسی سه‌ربازی‌ بووه‌، وه‌ فه‌رمانی‌ كرد به‌ میری‌ میرانی‌ بڕوات بۆ به‌صره‌ بۆ به‌رگری‌ سه‌ربازی‌.
به‌شێكی‌ تری‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ ئه‌رده‌ڵانی‌ كه‌ لایه‌نگری‌ سه‌فه‌ویه‌كان بوو هه‌لیان بۆ ڕه‌خسا حوكمڕانی‌ هه‌رێمه‌كه‌ی‌ خۆیان له‌ سنوری‌ ده‌وڵه‌تی‌ سه‌فه‌ویدا بكه‌ن، به‌شێك له‌ میراتی‌ بنه‌ماڵه‌كه‌ی‌ تری‌ له‌ شاره‌زورا ده‌ستكه‌وت، وه‌ك قه‌ڵای‌ زه‌ڵم، ئه‌مه‌ سوڵتانی‌ عوسمانی‌ ناچاركرد جارێكی‌ تر ئه‌و میرایه‌تیه‌ نۆژه‌ن بكاته‌وه‌، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی‌ سه‌ر به‌ ویلایه‌ته‌كانی‌ سوڵتانی‌ عوسمانی‌ بێت، ده‌ستی‌ گرت به‌سه‌ر قه‌ڵای‌ زه‌ڵم و هه‌موو ناوچه‌كانیدا، ئه‌و میرایه‌تیه‌ كرا به‌ چوار سنجاقه‌وه‌ (الویه‌) به‌سه‌ر كوڕانی‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ ئه‌رده‌ڵانیدا دابه‌شكراو میره‌كه‌ی‌ نازناوی‌ (میری‌ میران)ی‌ پێبه‌خشرا، پاش ماوه‌یه‌ك سوڵتانی‌ عوسمانی‌ والیه‌كانی‌ خۆی‌ نارد بۆ شاره‌زور، میرایه‌تیه‌كه‌ی‌ كرد به‌ ویلایه‌تی‌ شاره‌زور، پایته‌ختی‌ ویلایه‌تی‌ له‌ قه‌ڵای‌ زه‌ڵمه‌وه‌ گواسته‌وه‌ بۆ قه‌ڵای‌ (گوڵعه‌نبه‌ر) له‌ نزیك هه‌ڵه‌بجه‌، له‌ ساڵی‌ 976كۆچی‌ 1568زاینی‌.
زۆر گێڕانه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ قه‌ڵاو شورای‌ گوڵعه‌نبه‌ر میر حسێن نۆژه‌نی‌ كردوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی‌ عوسمانیدا له‌ مێژووی‌ 28 ڕه‌بیعی‌ یه‌كه‌می‌ 976كۆچی‌ 1568زاینی‌ هاتووه‌ كه‌ حاكمی‌ ئامێدی‌ سوڵتان حسێن به‌گ هاوكاری‌ دروستكردنی‌ قه‌ڵای‌ شاره‌زوری‌ كردوه‌ بۆ به‌ڕیوه‌برنی‌ ئیشوكار پاراستنی‌ هێمنی‌ ناوچه‌كه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ پشتڕاستكراوه‌ته‌وه‌ دروستكرانی‌ به‌ پێشنیاری‌ ئه‌وه‌ بووه‌ به‌و سیفه‌ته‌ی‌ به‌رپرسی ناوچه‌كه‌ و فه‌رمانده‌ی‌ هێرشی سه‌ر قه‌ڵای‌ زه‌ڵم و شاره‌زای‌ كاروباری‌ ناوچه‌كه‌ بووه‌، له‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی‌ تردا هاتووه‌ له‌ مێژووی‌ سه‌ره‌تای‌ جومادی‌ یه‌كه‌می‌ 976كۆچی‌ كه‌ مزگه‌وت و سه‌راو حه‌مامی‌ شاره‌زور ته‌واو بووه‌، پێویسته‌ له‌سه‌ر میری‌ میرانی‌ شاره‌زور بگوێزێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو پیاوه‌كانی‌ و هێزه‌كه‌ی‌ بۆ شوێنی‌ نوێ‌ (گوڵعه‌نبه‌ر) به‌بێ دواكه‌وتن.
ڕاسته‌ به‌پێی‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانی‌ عوسمانی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ پایته‌ختی‌ ویلایه‌تی‌ شاره‌زور به‌ فه‌رمانی‌ سوڵتانی‌ عوسمانی‌ سلێمانی‌ قانونی‌ بووه‌ له‌ قه‌ڵای‌ زه‌ڵمه‌وه‌ بۆ گوڵعه‌نبه‌ر، سلێمانی‌ قانونی‌ له‌ هێرشه‌كانیدا بۆسه‌ر سه‌فه‌ویه‌كان سه‌ركه‌وتوو بووه‌، توانی‌ پشتگیری‌ میره‌ كورده‌كان بۆ خۆی‌ مسۆگه‌ر بكات، به‌تایبه‌تی‌ میری‌ میرایه‌تی‌ بادینان میر حسێن وه‌لی‌، میر حسێن وه‌لی‌ كه‌سێكی‌ زانا و فه‌قیهو خواناس بووه‌، پشتگیری‌ خوێندن و زانایان و ئاوه‌دانی‌ كردوه‌، له‌ سه‌رده‌می‌ ئه‌ودا خوێندنگه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ (قوبه‌هان) له‌ ئامێدی‌ دروستكراوه‌، هه‌روه‌ها مزگه‌وت و مناره‌ ناوازه‌كه‌ی‌ مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌ی‌ ئامێدی‌ له‌ سه‌رده‌می‌ ئه‌ودا دروستكراوه‌، هه‌روه‌ها پردی‌ مێژوویی‌ عه‌باسی‌ (پردی‌ ده‌لال) له‌ زاخۆ ئه‌و دروستی‌ كردووه‌، ئه‌و كارانه‌ی‌ میر حسێنی‌ میری‌ بادینان گومان له‌وه‌دا ناهێڵێته‌وه‌ كه‌ شوراو سه‌راو مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌ی‌ گوڵعه‌نبه‌ر و مناره‌ ناوازه‌كه‌ی‌ له‌ ڕۆژگاری‌ میر حسێندا و له‌سه‌ر فه‌رمانی‌ سلێمانی‌ قانونی‌ جارێكی‌ تر نۆژه‌ن كراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام بۆچوونی‌ ڕاست ئه‌وه‌یه‌ پێشتر مزگه‌وته‌كه‌ هه‌بووه‌، دروستكرانی‌ مناره‌و نۆژه‌نكردنه‌وه‌كه‌ی‌ له‌لایه‌ن میر حسێنی‌ میری‌ بادینانه‌وه‌ بووه‌ به‌ فه‌رمانی‌ سوڵتانی‌ عوسمانی‌.
گوڵعه‌نبه‌ر له‌ ڕۆژگاری‌ میرایه‌تی‌ باباندا
     یه‌كێك له‌ لاپه‌ڕه‌ گه‌شه‌كانی‌ مێژووی‌ میرایه‌تی‌ بابان گرنگیدانیان بووه‌و به‌ خوێندن و خوێنده‌واری‌ و پشتگیری‌ زانایان و هاوكاری‌ و بنیاتنانی‌ مزگه‌وت و خوێندنگه‌، هه‌ر له‌ خولی‌ یه‌كه‌می‌ مێژووی‌ ئه‌و میرایه‌تیه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ میر بۆداقدا هه‌وڵی‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانایانی‌ داوه‌ له‌ ناو سنوری‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وكه‌یدا و هاوكاری‌ كردوون خوێندنگه‌ی‌ بۆ دابینكردوون.
   یه‌كێك له‌و ناوچانه‌ی‌ به‌درێژایی مێژووی‌ میرایه‌تی‌ بابان جێگه‌ی‌ گرنگی پێدانی‌ میره‌كانی‌ بابان بووه‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زور و مزگه‌وت و خوێندنگه‌ی‌ گوڵعه‌نبه‌ر بووه‌، ناوچه‌ی‌ شاره‌زور و گوڵعه‌نبه‌ر به‌شێكی‌ گرنگی‌ میرایه‌تی‌ بابان بووه‌و ناوه‌ندێكی‌ ئاوه‌دان و مزگه‌وت و خوێندنگه‌ی‌ تێدا بووه‌، له‌ هه‌مان كاتدا خاوه‌نی‌ زه‌وی‌ به‌پیت و كشتوكاڵی‌ بووه‌و موڵكی‌ میره‌كانی‌ بابان بووه‌ بۆیه‌ به‌رده‌وام جێگه‌ی‌ بایه‌خیان بووه‌.
  خوێندنگه‌ و مه‌دره‌سه‌ی‌ خورماڵ كۆنترین خوێندنگه‌ی‌ كوردستانه‌، زۆر له‌و زانایانه‌ی‌ نازناوی‌ شاره‌زوریان هه‌ڵگرتووه‌ ده‌رچووی‌ ئه‌م مه‌دره‌سه‌یه‌ن، له‌ ساڵی‌ (1063-1070 كۆچی‌) كاتێك موسا به‌گ قایمقامی‌ گوڵعه‌نبه‌ر بووه‌، ئه‌م مزگه‌وت و مه‌دره‌سه‌ له‌سه‌ر فه‌رمانی‌ سلێمان پاشای‌ میری‌ بابان له‌ قه‌ڵاچوالان نۆژه‌ن كراوه‌ته‌وه‌، له‌و كاته‌دا (مه‌لا نورالله ی‌ كاكۆ زه‌كه‌ریایی) موده‌ڕیسی‌ بووه‌، له‌ ساڵی‌ (1144كۆچی‌) مه‌لا مسته‌فای‌ كوڕی‌ سلێمان به‌گ موده‌ڕیس ئه‌م خوێندنگا بووه‌.
    له‌ وه‌سیه‌تنامه‌كه‌ی‌ سلێمان پاشای‌ باباندا كه‌ له‌ ساڵی‌ (1174 كۆچی‌)دا نوسیویه‌تی‌ هاتووه‌: (ئه‌و گوند و دێهاتانه‌ی‌ كه‌ له‌ناوچه‌ی‌ شاره‌زور و ده‌وروبه‌ریدا ئاوه‌دانم كردونه‌ته‌وه‌). ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زور و ده‌وروبه‌ری‌ جێگه‌ی‌ بایه‌خی‌ میره‌كانی‌ بابان بووه‌.
     هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌و شوێنانه‌ی‌ كه‌ ماڵ و سامانی‌ خۆی‌ بۆ وه‌قف ده‌كات له‌ وه‌سیه‌تنامه‌كه‌یدا به‌ دیاریكراوی‌: (خوێندنگه‌ی‌ گوڵعه‌نبه‌ر و مامۆستا و قوتابی و مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌) ئه‌م وه‌سیتنامه‌یه‌ هه‌رچه‌ند به‌ڵگه‌ی‌ بایه‌خدانی‌ میره‌كانی‌ بابانه‌ به‌ گوڵعه‌نبه‌ر له‌ هه‌مان كاتدا ئاماژه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ تێدایه‌ كه‌ له‌ گوڵعه‌نبه‌ردا خوێندنگه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆ و ژماره‌یه‌ك مامۆستا و قوتابی تێدا بووه‌، هه‌روه‌ها جه‌ختكردنه‌وه‌ی‌ میر له‌سه‌ر مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌ی‌ خورماڵ به‌جیا و به‌تایبه‌تی‌ ئاماژه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌ی‌ خورماڵ له‌و سه‌رده‌مه‌دا حسابی تایبه‌تی‌ هه‌بووه‌ و له‌به‌ر گه‌وره‌یی و گرنگی‌ مزگه‌وته‌كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا و لای‌ میره‌كانی‌ بابان.
    یه‌كێكی‌ تر له‌ كاره‌كانی‌ میره‌كانی‌ بابان هاوكاری‌ زانایان و دابینكردنی‌ خوێندنگه‌ بووه‌ بۆیان، هه‌ر له‌سه‌ر داوای‌ میری‌ بابان زانای‌ گه‌وره‌ی‌ سه‌رده‌می‌ خۆی‌ (مه‌لا جه‌لاله‌دینی‌ گه‌وره‌ی‌ گوڵعه‌نبه‌ری‌) له‌ مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌ی‌ خورماڵ داده‌مه‌زرێنرێت و ساڵانێكی‌ زۆر له‌و مزگه‌وت و خوێندنگه‌یه‌دا خزمه‌تی‌ زانستی‌ كردووه‌، بۆ پێویستی‌ خۆی‌ و خوێندنگه‌و قوتابیه‌كانی‌ میره‌كانی‌ بابان چه‌ند باخ و بێستانێكیان بۆ وه‌قف كردووه‌و له‌ ده‌وروبه‌ری‌ خورماڵ و ڕوباری‌ زه‌ڵم و دۆڵی‌ بیاره‌دا، له‌ دوای‌ خۆشی نه‌وه‌كانی‌ به‌رده‌وام بوون له‌ خزمه‌تی‌ ئه‌و خوێندنگه‌و مزگه‌وته‌دا.
له‌ ساڵی‌ 1160كۆچی‌ 1748زاینی‌، میری‌ بابان سه‌لیم پاشا كوڕی‌ به‌كر به‌گی‌ بابانی‌ 1156-1160كۆچی‌ 1743-1748، مزگه‌وتی گوڵعه‌نبه‌ری‌ نۆژه‌ن كرده‌وه‌، ئه‌و مزگه‌وته‌ بووه‌ ناوه‌ندێكی‌ نوێی‌ بزاڤی‌ زانستی‌، بوونی‌ ژماره‌یه‌ك ده‌ستنووس كه‌له‌و شارۆچكه‌دا نوسراون به‌ڵگه‌ی‌ بزاڤێكی‌ زانستی‌ و ڕۆشنبیری‌ چالاكه‌ له‌و شارۆچكه‌دا تا سه‌رده‌می‌ نوێ‌، له‌ ده‌ستنووسێكی‌ شه‌رحی‌ (عصام الدین الاسفرائینی‌) له‌سه‌ر (رساله‌ الوچع) ی‌ (عچدالدین الایجی) له‌ نوسینێكی‌ (الیاس بن خچر بن محمد) ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ شارۆچكه‌ی‌ گوڵعه‌نبه‌ر نوسیویه‌تیه‌وه‌ له‌سه‌رده‌می‌ حكومه‌تی‌ سلێمان به‌گ له‌ مانگی‌ جومادی‌ دووه‌می‌ 1018 كۆچی‌ 1609زاینی‌،
كتێبی‌ (كتاب محمدیه‌) به‌ فه‌رمانی‌ موسا به‌گ له‌لایه‌ن مه‌لا نوروڵا  كاكۆزه‌كه‌ره‌یایی كراوه‌ به‌ فارسی له‌ ساڵی‌ 1162كۆچی‌، ئه‌م كتێبه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا (الرساله‌ المحمدیه‌: محمد ابن كاتب الیازجی زاده‌) به‌ توركی‌ دایناوه‌، موسا به‌گ ئه‌میری‌ گۆڵعه‌نبه‌ر داوای‌ له‌ مه‌لا نوروڵا  كردوه‌ وه‌ریگێڕێته‌ سه‌ر زمانی‌ فارسی‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ هه‌موان سودی‌ لێوه‌رگرن.
موسا به‌گ قایماقام بووه‌ له‌ گوڵعه‌نبه‌ر، سلێمان پاشای‌ گه‌وره‌ی‌ بابان (ساڵی‌ 1174كۆچی كوژراوه‌) كردویه‌تی‌ به‌ قایمقامی‌ گوڵعه‌نبه‌ر، موسا به‌گ خۆشه‌ویستی‌ زۆری‌ بۆ زانست و زانایان هه‌بووه‌، گرنگی‌ زۆری‌ داوه‌ به‌ نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی‌ و مزگه‌وته‌كان و خوێندنگه‌كان، درێغی‌ نه‌كردوه‌ له‌ گه‌شه‌پێدانی‌ بزاڤی‌ زانستی‌ و ڕۆشنبیریدا، هه‌ستاوه‌ بۆ نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی‌ مزگه‌وتی‌ گوڵعه‌نبه‌ر بۆ جاری‌ دووه‌م، ده‌ڵێن ئه‌و مزگه‌وته‌ له‌لایه‌ن عه‌بدوڵای‌ كوڕی‌ عومه‌ره‌وه‌ هاوه‌ڵی‌ پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ دروستكراوه‌، دوای‌ فه‌تحكردنی‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زور، له‌ سه‌رده‌می‌ سوڵتان سه‌لیمی‌ عوسمانی‌ فه‌رمانی‌ كردوه‌ به‌ نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و مزگه‌وته‌ بۆ جاری‌ یه‌كه‌م، بۆ جاری‌ دووه‌م موسا به‌گ نۆژه‌نی كردوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر وه‌سیه‌تی‌ سلێمان پاشای‌ بابانی‌، له‌سه‌ر دیواری‌ مزگه‌وته‌كه‌ شه‌ش دێڕه‌ شیعر نوسراوه‌ به‌ زمانی‌ فارسی مێژووی‌ نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی‌ له‌لایه‌ن موسا به‌گه‌وه‌ ڕونده‌كاته‌وه‌، به‌دووری‌ نازانین كه‌ ئه‌و دێڕه‌ شیعرانه‌ هی‌ مه‌لا نوروڵا كاكۆزه‌كه‌ریایی بێت، ئه‌وه‌ی‌ كتێبی‌ (محمدیه‌)ی‌ له‌ توركیه‌وه‌ كردوه‌ به‌ فارسی‌ به‌ فه‌رمانی‌ موسا به‌گ:
ئه‌مه‌ش دێڕه‌ شیعره‌كانه‌:
والی‌ ملك جود و كهف عباد….. ێ‌ن سلیمان تحت عزت داد
ید بیچا نمود موسی‌ را….. حكم كلعنبرش زلگف بداد
در بناهای خیر شد ساعی….  بهر اجرو پواب روز معاد
مسجد كهنه سال شاه سلیم…..ێ‌ید كشت جای‌ خاك و رماد
از كرم جند بدره در تعمیر……. صرف كرد بیافت اجری‌ مراد
این اشارت زغیب شد تاریخ……. بود مسجد بژكر حق ێ‌باد
 ساڵی‌ 1162كۆچی‌ به‌رامبه‌ره‌ به‌ ساڵی‌ 1749زاینی‌، له‌و ساڵه‌دا به‌ فه‌رمانی‌ میری‌ بابان مزگه‌وتی‌ (كۆنه‌ ساڵ به‌ وته‌ی‌ شاعیر) سوڵتان سه‌لیم، به‌ فه‌رمانی‌ میری‌ بابان سلێمان پاشا، له‌لایه‌ن قایمقامی‌ گوڵعه‌نبه‌ر موسا به‌گه‌وه‌ نۆژه‌ن كراوه‌ته‌وه‌.
هه‌ر چه‌نده‌ ڕای‌ جیاواز هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ (شا سه‌لیم) شا سه‌لیمی‌ عوسمانیه‌ یان شا سه‌لیمی‌ بابانی‌، له‌ ساڵانی‌ (1162ك- 1749ز) شا سه‌لیمی‌ بابانی‌ میری‌ بابان بووه‌، له‌ كاتی‌ هێرشی‌ سوپای ئه‌فشاری‌ بۆ سه‌ر كوردستان و شاری‌ موسڵ له‌ ساڵی‌ (1743ز) سه‌لیم پاشا ده‌سه‌ڵاتداری‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زور بووه‌و نوێنه‌ری‌ میری‌ بابان بووه‌، سوپای‌ ئه‌فشاری‌ به‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زوردا تێپه‌ڕیون، له‌و كاته‌دا سه‌لیم پاشا ده‌سه‌ڵاتداری‌ ئه‌و ناوچه‌ بووه‌، بێگومان ناوه‌ندی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یشی‌ گوڵعنبه‌ر بووه‌، نادر شای‌ ئه‌فشار توانی‌ سه‌لیم پاشا دژی‌ خالد پاشای‌ مامی‌ میری‌ بابان به‌كاربهێنێ‌ و په‌یمان هاوكاری‌ و ده‌سه‌ڵاتی‌ پێدا، سه‌لیم پاشا دژی‌ خالد پاشا هه‌ستاو توانی‌ ناچاری‌ بكات وڵات و ده‌سه‌ڵات چۆڵ بكات و خۆی‌ له‌ جێگاكه‌ی‌ ببێته‌ میری‌ بابان، له‌ ساڵی‌ (1747ز) ئه‌حمه‌د پاشای‌ والی‌ عوسمانی‌ له‌ به‌غداد هێرشی‌ كردووه‌ته‌ سه‌ر میرایه‌تی‌ بابان كه‌ (سه‌لیم پاشا) میری‌ بووه‌، به‌ڵام زانایان و مه‌لا و شێخان و عه‌شایه‌ر وكه‌سایه‌تی‌ كورد پشتگیری‌ سه‌لیم پاشا ناكه‌ن به‌هۆی‌ چوونه‌ پاڵ سه‌فه‌ویه‌ شیعه‌ مه‌زهه‌به‌كان، به‌و هۆیه‌وه‌ سه‌لیم پاشا سه‌ركه‌وتوو نابێت له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ سوپای‌ عوسمانیدا.
هه‌روه‌ها له‌ ده‌ستنووسێكی‌ كتێبی‌ (محمدیه‌)ی‌ محه‌مه‌دی‌ كوڕی‌ یازجی‌ زاده‌، وه‌رگێڕانی‌ مه‌لا نور كاكۆ زه‌كریایی له‌ توركیه‌وه‌ بۆ فارسی‌، ئه‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ به‌ فه‌رمانی‌ موسی‌ به‌گی‌ میری‌ گوڵعه‌نبه‌ر كردوویه‌تی‌ به‌ فارسی، یه‌كێكی‌ تر له‌و ده‌ستنووسانه‌ حاشیه‌یه‌كه‌ محه‌مه‌دی‌ كوڕی‌ صادق له‌ ساڵی‌ 1163كۆچی‌ 1748 زاینی‌ نووسیویه‌تی‌ له‌و شارۆچكه‌دا، هه‌روه‌ها به‌رگێك له‌ كتێبی‌ (روچه‌ اڵ‌حباب) له‌ نووسینی‌ عبدالكریمی‌ كوڕی‌ شێخ ئه‌حمه‌د كوڕی‌ شێخ محه‌مه‌د عازه‌بانی‌ له‌ ساڵی‌ 1240كۆچی‌ 1825زاینی‌ نوسراوه‌ته‌وه‌.
    فه‌قێ و قوتابی له‌ شوێنی‌ دووره‌وه‌ ڕوویان تێكردووه‌، له‌وانه‌ له‌ موصڵه‌وه‌ ڕوویان له‌و خوێندنگه‌ كردووه‌ (محمد بن بابكر ئاغا العبد الجلیل زاده‌)، ئه‌م زانایه‌ ده‌ستنووسێكی‌ نووسیوه‌ته‌وه‌ له‌ شارۆچكه‌ی‌ خورماڵ، به‌ناوی‌ (رساله‌ فی اسم الله اڵ‌عڤم) له‌ ساڵی‌ 1210كۆچی‌، هه‌تا ئه‌م دواییانه‌ خوێندن و ده‌رس خوێندن له‌و شارۆچكه‌دا به‌رده‌وام بووه‌، له‌ كۆتایی ده‌ستنووسی كتێبی‌ (الحصن الحصین من كلام سید المرسلین) له‌ نووسینی‌ عبدالكریم به‌رزنجی، نوسراوه‌، له‌ ساڵی‌ 1293كۆچی‌ 1876زاینی‌ له‌ گوڵعه‌نبه‌ر نوسراوه‌ بۆ مه‌لا ئه‌حمه‌دی‌ قازی‌.
   میره‌كانی‌ بابان ته‌نانه‌ت له‌كاتی‌ شه‌ڕ و هێرشه‌كانیشدا به‌رده‌وام بوون له‌ هاوكاری‌ زانایان و پرۆسه‌ی‌ خوێندن، پیاوانی‌ ئاینی‌ له‌ هه‌ردوو میرایه‌تی‌ بابان و ئه‌رده‌ڵاندا جێگه‌ و پێگه‌ی‌ گرنگ و به‌هێزیان بووه‌، میره‌كانی‌ بابان به‌رده‌وام تێكه‌ڵاوی‌ زانایانی‌ ئاینی‌ ده‌بوون و مناڵانی‌ خۆیان ده‌نارده‌ خوێندنگه‌كان، مامۆستایانی‌ ئاینی‌ له‌ هه‌موو بابه‌ته‌كانی‌ شه‌ڕ و ئاشتیدا ڕاوێژیان پێده‌كرا، میره‌كانی‌ مزگه‌وتیان دروست ده‌كرد و هاوكاری‌ مزگه‌وت و خوێندنگه‌ و بنیاتنانی‌ مزگه‌وتیان ده‌كرد.
       شاعیری‌ ڕوناكبیری‌ كورد حاجی‌ قادری‌ كۆیی كه‌ به‌ چاوی‌ خۆی‌ به‌شێك له‌ ڕۆژگاری‌ میرایه‌تیه‌ كوردیه‌كانی‌ بینیوه‌و، له‌ هه‌مان كاتدا بینیویه‌تی‌ چۆن گرنگی‌ به‌ خوێندن و مزگه‌وت و خوێنده‌واری‌ ده‌ده‌ن، له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:
حاكم و میرانی‌ كوردستان
له‌ له‌ بۆتانه‌وه‌ هه‌تا بابان
یه‌ك به‌یه‌ك حافزی‌ شه‌ریعه‌ت بوون
سه‌یدی‌ قه‌وم و شێخی‌ میلله‌ت بوون
سه‌ید و شێخه‌كان له‌ ترسی ئه‌وان
مونزه‌وی‌ بوون و زاكیری‌ ڕه‌حمان.
 میره‌كانی‌ بابان له‌گه‌ڵ كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانا گه‌وره‌كان له‌ سنوری‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌كه‌یاندا و دابینكردنی‌ مزگه‌وت و خوێندنگه‌ بۆیان و وه‌قف كردنی‌ دێهات و زه‌وی‌ كشتوكاڵی‌ و ته‌رخانكردنی‌ بۆ خه‌رجی‌ و پێویستی‌ و پرۆسه‌ی‌ خوێندن، له‌ هه‌مان كاتدا زۆر گرنگیان داوه‌ به‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستنوس و كتێبی‌ به‌نرخ و ته‌رخانكردنی‌ كه‌سانی‌ تایبه‌ت بۆ نوسینه‌وه‌ی‌ كتێب (النساخ) و ناردنی‌ كه‌سانی‌ تایبه‌ت بۆ شاره‌ گه‌وره‌كانی‌ وه‌ك به‌غداد و مه‌كه‌ و مه‌دینه‌و تاران و قاهیره‌ بۆ كڕین و په‌یداكردنی‌ سه‌رچاوه‌و كتێب به‌نرخ، یه‌كێك له‌و خوێندنگه‌ و مزگه‌وتانه‌ی‌ كه‌ به‌رده‌وام میره‌كانی‌ بابان كتێب و ده‌ستنووس و سه‌رچاوه‌ی‌ به‌نرخیان بۆ دابیكردنه‌وه‌ خوێندنگه‌ی‌ گوڵعه‌نبه‌ر بووه‌.
     له‌كاتی‌ ڕێكخستن و تۆماركردنی‌ ده‌ستنووسه‌كانی‌ كتێبخانه‌و مزگه‌وته‌كانی‌ كوردستان و كۆكردنه‌وه‌ی‌ له‌ پێنج به‌رگدا، ته‌نها ده‌ستنووسه‌كانی‌ (گوڵعه‌نبه‌ر و بیاره‌ و ته‌وێڵه‌) یه‌ك به‌رگی‌ سه‌ربه‌خۆن، ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌ی‌ چالاكی‌ زۆر و بزاڤی‌ ڕۆشنبیری‌ گه‌وره‌یه‌ به‌درێژایی مێژوو له‌و ناوچه‌یه‌دا، له‌ هه‌مان كاتدا مێژووی‌ زۆری‌ ئه‌و ده‌ستنووسانه‌ هی‌ سه‌رده‌می‌ بابانه‌كانه‌، ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌ی‌ پشتگیری‌ و هاوكاری‌ میره‌كانی‌ بابانه‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ خوێندن و ڕۆشنبیری‌ له‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زور و هه‌وراماندا.
print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دواین ئه‌فسانه‌ی دونیا

فاروق هومه‌ر رۆژێك لای هاوڕێیه‌كم ئاره‌زوویه‌كی دێرینی خۆمم دركاند، ئه‌و ...