سەرەکی » راپۆرت » راپۆرتی بنكۆڵكاری «استقصائی» چییه‌و خه‌سڵه‌ته‌كانی كامانه‌یه‌؟

راپۆرتی بنكۆڵكاری «استقصائی» چییه‌و خه‌سڵه‌ته‌كانی كامانه‌یه‌؟

گۆران فه‌تحی

رۆژنامه‌گه‌ری له‌ جیهان له‌چه‌ندین جۆر پێكدێت، كه‌ هه‌ندێكیان له‌رۆژنامه‌گه‌ری كوردیدا كاری پێكراوه‌، به‌ڵام جۆری هه‌یه‌ كه‌ تا ئێستاو له‌به‌ر چه‌ندین هۆ جێی خۆی نه‌كردۆته‌وه‌ یان به‌شێوه‌یه‌كی‌ كه‌متر كاریان پێكراوه‌ له‌لای رۆژنامه‌نوسانی كورد، وه‌كو رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری»استقسائی»، كه‌ جۆرێك له‌رۆژنامه‌گه‌رییه‌ مێژووه‌كه‌ی‌ تازه‌یه‌ له‌چاو شێوازه‌كانی تری رۆژنامه‌گه‌ری‌و یه‌كه‌م تۆڕی رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری جیهانیش Global Investigative Journalism Network، له‌ساڵی 2001 دامه‌زراوه‌.
ئه‌م شێوازه‌ له‌رۆژنامه‌گه‌ری یان روونتر بڵێین راپۆرتی رۆژنامه‌وانی، بنكوڵكاری له‌لایه‌ن رۆژنامه‌نووسی به‌ئه‌زموون‌و پرۆفیشناڵ له‌جیهاندا ئه‌نجام ده‌درێت‌و ده‌زگای راگه‌یاندنی گه‌وره‌ش پاڵپشتیان لێده‌كات.

مێژووی رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری
چه‌مكی رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری investigative reporting تا كۆتایی ساڵانی چله‌كانی سه‌ده‌ی‌ رابردووش به‌م ناوه‌ی ئێستای ناونه‌ده‌براو پێی وتراوه‌ رۆژنامه‌گه‌ری ئاشكراكردن یا راماڵین یان دیاریكردن، یه‌كه‌م بابه‌ته‌كانی رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاریش به‌م چه‌مكه‌ی‌ ئێستای، له‌ساڵانی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی‌ رابردوو له‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا سه‌ری هه‌ڵداوه‌. له‌سه‌رده‌می سه‌رۆك رۆزڤڵت‌و له‌حه‌فتاكانیش ئابروچونه‌كه‌ی‌ ووته‌ر گێت یه‌كێك بوو له‌و بابه‌تانه‌ی‌ رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری ئاشكرایكرد، بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاریش له‌ئه‌مریكا به‌هۆی‌ ئه‌و پاڵپشتییه‌ داراییه‌وه‌ بوو كه‌ لێی ده‌كرا له‌رێگه‌ی‌ سندوقێكی سه‌ربه‌خۆ كه‌ توانی ته‌مویلی 60 پرۆژه‌ی‌ رووماڵی بنكوڵكاری بكات، ساڵی 1976یش یه‌كێتی په‌یامنێران‌و هه‌واڵسازانی بنكوڵكاری وه‌كو رێكخراوێكی قازانج نه‌ویست دامه‌زرا.

پێناسەی راپۆرتی بنكوڵكاری
رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری «استقصائی»، یه‌كێك له‌جۆره‌كانی رۆژنامه‌گه‌ریی‌، كه‌ رۆژنامه‌نووس یان ریپۆرته‌ر تێیدا كار له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ یان دۆسێیه‌كی‌ تایبه‌تی وه‌ك گه‌نده‌ڵی سیاسی یان ئابووری یان تاوانی گه‌وره‌ ده‌كات، له‌م جۆره‌ له‌ راپۆرته‌ جیاواز له‌راپۆرتی رۆژنامه‌وانی، رۆژنامه‌نوس پێویستی به‌ماوه‌ی‌ زیاتر ده‌بێت‌و هه‌ندێك جار بۆ ته‌واوكردنی راپۆرته‌كه‌ی‌ چه‌ندین مانگ یان ساڵ كار ده‌كات.
ئه‌م جۆره‌ له‌رۆژنامه‌گه‌ری، به‌سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی ده‌ستكه‌وتنی زانیاری هه‌ژمارده‌كرێت، هه‌وڵ ده‌دات كار له‌سه‌ر لایه‌نی بنكوڵكاری رووداوه‌كان بكات‌و هه‌روه‌ها هه‌ڵوێستی نائه‌خلاقیانه‌و نا یاسایانه‌ی‌ هه‌ندێك تاك‌و كۆمپانیاو ئاژانس ئاشكرابكات.
رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری یه‌كێكه‌ له‌هه‌ره‌ جۆره‌ ئاڵۆزه‌كانی رۆژنامه‌گه‌ری‌و ماوه‌یه‌ك‌و داراییه‌كی‌ زۆریشی ده‌وێت بۆ ته‌واو بوون.
ده‌یڤد نابڵ سه‌رۆكی‌ سه‌نته‌ری‌ نێوده‌وڵه‌تی رۆژنامه‌نوسان له‌باره‌ی‌ رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكارییه‌وه‌ ده‌ڵێـت، ئه‌م جۆره‌ رۆژنامه‌گه‌رییه‌ هه‌ڵوێستێكی مه‌نهه‌جی‌و موئه‌سه‌ساتیی ته‌واوه‌و پشت به‌ پشكنین‌و وورده‌كاری و بنكوڵكردن ده‌به‌ستێت‌و ده‌بێت بابه‌تیانه‌و وردبینانه‌ كاربكات‌و ته‌ئكیدبێت له‌راستی هه‌واڵه‌كه‌ی‌و ئه‌و نهێنیه‌ی‌ تێیدایه‌، به‌مه‌به‌ستی به‌دیهێنانی شه‌فافیه‌ت‌و نه‌هێشتنی گه‌نده‌ڵی، دوپاتیشی ده‌كاته‌وه‌، رۆژنامه‌نوسی بنكوڵكاری هه‌وڵده‌دات به‌كاره‌كه‌ی‌ چاودێر بێت به‌سه‌ر كاروباره‌كانی حكومه‌ته‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی خزمه‌تی گشتی.
ده‌یڤد پارستۆ ریپۆرته‌ر له‌ رۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز، كه‌ سێ خه‌ڵاتی پۆلیتزه‌ری به‌ده‌ست هێناوه‌ له‌سه‌ر راپۆرته‌كانی ده‌لێت، ده‌بێت رۆژنامه‌نوس پشت به‌هه‌ستی خۆی‌ ببه‌ستێت بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ بیرۆكه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌ی‌‌و ده‌بێت ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ دووباره‌ نه‌بێت‌و هیچ توێژه‌ر یان رۆژنامه‌نوسێك باسی له‌باره‌وه‌ نه‌كردبێت، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت، پێویسته‌ رۆژنامه‌نوس پشت به‌ته‌نها سه‌رچاوه‌یه‌ك نه‌به‌ستێت.
پارستۆ روونیده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت، رۆژنامه‌نوسی بنكوڵكاری وه‌كو ئه‌و كه‌سه‌ وایه‌ كه‌ مۆڵه‌تی بونیاتنانی خانوی هه‌یه‌ كاتێك پشت به‌ته‌نها به‌ردێك نابه‌ستێت بۆ دروستكردنی خانوه‌كه‌ی‌و ده‌بێت چی سه‌رچاوه‌و ووزه‌ی‌ پێویست هه‌یه‌ به‌كاری بهێنێت بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌ركه‌كه‌ی‌.
به‌ پێی به‌شێك له‌شاره‌زایانی رۆژنامه‌نوسیش رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری، جۆرێك له‌رۆژنامه‌گه‌رییه‌ كه‌ رووماڵی ئاسایی رووداوه‌كان‌و كۆنگره‌و به‌یاننامه‌ رۆژنامه‌وانیه‌كان ره‌ت ده‌دات‌و هه‌وڵ ده‌دات زانیارییه‌ نهێنیه‌كان ئاشكرا بكات، ده‌یڤید سپاركیش له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت، رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و راستیانه‌ كۆبكاته‌وه‌ كه‌ كه‌سێك هه‌وڵی شاردنه‌وه‌یان ده‌دات، راستیگه‌لێك كه‌ جێگه‌ی‌ مشتومڕه‌و پێویسته‌ ئاشكرا بكرێـت.
مارك هه‌نته‌ر مامۆستای راگه‌یاندن‌و رۆژنامه‌وانی بنكوڵكاری له‌ زانكۆی‌ پاریس له‌باره‌ی‌ پێناسه‌ی‌ بنكوڵكارییه‌وه‌ ده‌ڵێت، ئه‌و رۆژنامه‌گه‌رییه‌یه‌ كه‌ بابه‌تی نهێنی ئاشكراده‌كات بۆ خه‌ڵكی، بابه‌تگه‌لێك كه‌ كه‌سێكی خاوه‌ن پۆست‌و ده‌سه‌ڵات به‌ئه‌نقه‌ست ده‌یشارێته‌وه‌ یان بابه‌تێك به‌ سودفه‌ له‌پشت كۆمه‌ڵێك راستیه‌وه‌ شارراوه‌ته‌وه‌»، له‌كاتێكدا رێكخراوی رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری ئه‌مریكی ده‌لێت، ئه‌م جۆره‌ له‌رۆژنامه‌گه‌ری له‌ قوڵایی هه‌واڵه‌كاند كار ده‌كات‌و شتێك ئاشكرا ده‌كات كه‌ كه‌سێك ده‌یه‌وێـت به‌نهێنی بمێنێته‌وه‌.
به‌شێكی زۆری توێژه‌رانیش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن راپۆرتی رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری، كارێكی رۆژنامه‌وانی رێكخراوه‌ پشت به‌چه‌ند هه‌نگاوێكی عه‌مه‌لی رێك‌و دیاریكراو ده‌به‌ستێت‌و ته‌نها به‌باسكردنی زانیاریه‌كان‌و بڵاوكردنه‌وه‌یانه‌وه‌ ناوه‌ستێت، به‌پشت به‌ستن به‌لێدوانی ره‌سمی، به‌ڵكو رووده‌چێته‌ قوڵایی رووداوه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی‌ شته‌ نادیارو نهێنیه‌كانی بدۆزێته‌وه‌و نه‌ك ته‌نها وه‌كو روداوێك، به‌ڵكو گه‌ندڵی‌و خراپ به‌كارهێنانی ئیداره‌و ده‌سه‌ڵاتیش ئاشكرا ده‌كات.

جیاوازی رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری له‌رۆژنامه‌گه‌ری ته‌قلیدی
وه‌كو باسكرا ئه‌م جۆره‌ له‌ رۆژنامه‌گه‌ری هه‌م تازه‌و هه‌م ئاڵۆزو قورسه‌و جیاوازه‌ له‌ جۆره‌كانی تری رۆژنامه‌وانی، لێره‌دا ئێمه‌ ئه‌و جیاوازیانه‌ باس ده‌كه‌ین كه‌ له‌نێوان رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری‌و رۆژنامه‌گه‌ری ته‌قه‌لیدی هه‌یه‌، له‌رووی گه‌ڕان‌و پشكنین بۆ ئه‌نجامدانی راپۆرت، له‌رۆژنامه‌ی‌ ته‌قلیدی بۆ نموونه‌ «زانیاریه‌كان به‌پێی ریتمێكی رۆژانه‌، هه‌فتانه‌، مانگانه‌ كۆده‌كرێـته‌وه‌و ره‌وانه‌ده‌كرێت، گه‌ڕانیش به‌خێرایی ده‌بێت‌و هیچ گه‌ڕانێكی تری به‌دوادا نایه‌ت بۆ زانیاری دوای كامڵبوونی‌ چیرۆكه‌كه‌، هه‌روه‌ها پشت به‌كه‌مترین زانیاری پێویست ده‌به‌ستێت‌و ده‌كرێت چیرۆكه‌كه‌ زۆر كورت بێت‌و ئه‌توانرێت لێدوانی سه‌رچاوه‌كانیش له‌بری دۆكیۆمێنت وه‌ربگیرێت»، له‌كاتێكدا له‌رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری»ناكرێت زانیارییه‌كان بڵاوبكرێته‌وه‌ تا ئه‌و كاته‌ی‌ ته‌ئكید له‌ پێكه‌وه‌ گرێدان‌و كامڵبوونی ده‌كرێت، چیرۆكه‌كه‌ش پشت به‌زۆرترین زانیاری به‌ده‌ستهاتوو ده‌به‌ستێت‌و ده‌كرێت زۆر دورودرێژیش بێـت، له‌م جۆره‌ له‌رۆژنامه‌گه‌ری دۆكیۆمێنت زۆر پێویسته‌ بۆ پشتراستكردنه‌وه‌ی‌ لێدوانی سه‌رچاوه‌كان یان به‌درۆخستنه‌وه‌یان».
سه‌باره‌ت به‌په‌یوه‌ندی به‌ به‌سه‌رچاوه‌كانه‌وه‌، له‌ رۆژنامه‌ی‌ ته‌قلیدیدا «گریمانه‌ی‌ متمانه‌كردن به‌سه‌رچاوه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، زۆرجاریش بێ لێكۆڵینه‌وه‌ لێی‌و سه‌رچاوه‌ ره‌سمییه‌كان به‌بێ پاره‌ زانیاری به‌راگه‌یاندكار ده‌ده‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی‌ رۆڵی خۆیان بچه‌سپێنن‌و بانگشه‌ بۆ ئامانجه‌كانیان بكه‌ن، هیچ بوارێكیش له‌به‌رده‌م رۆژنامه‌نوسدا نییه‌ ته‌نها قبوڵكردن به‌و گێرانه‌وه‌ ره‌سمیه‌ی‌ چیرۆكه‌كه‌ هه‌یه‌، هه‌رچه‌ند ده‌توانێت دژی بوه‌ستێته‌وه‌ به‌كۆمێنت یان به‌یاننامه‌ له‌سه‌رچاوه‌ی‌ تره‌وه‌»، به‌ڵام له‌رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاریدا «ناكرێت متمانه‌ت به‌سه‌رچاوه‌كه‌ هه‌بێـت، چونكه‌ له‌وه‌ده‌چێت زانیاری ناراستت پێبدا، هه‌روه‌ها ناتوانیت هیچ زانیارییه‌ك به‌كاربێنیت پێش ئه‌وه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌راست‌و دروستی بكه‌یت، زانیارییه‌ ره‌سمیه‌كانیش له‌ رۆژنامه‌نوسه‌كه‌ ده‌شاردرێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئاشكرابوونی‌ ره‌نگه‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌سه‌ڵاتداران یان ده‌زگاكان بخاته‌ مه‌ترسیه‌وه‌، رۆژنامه‌نوس یان ریپۆرته‌ری بنكوڵكاری ته‌حه‌دای گێرانه‌وه‌ی‌ ره‌سمی چیرۆكه‌كه‌ ده‌كات یان به‌درۆشی ده‌خاته‌وه‌ به‌پشت به‌ستن به‌و زانیاریانه‌ی‌ به‌ده‌ستیهێناوه‌ له‌سه‌رچاوه‌ سه‌ربه‌خۆكان».
له‌رووی ئه‌نجامه‌وه‌، راپۆرتی رۆژنامه‌وانی ته‌قلیدی ره‌نگدانه‌وه‌ی جیهانه‌ وه‌كو خۆی، رۆژنامه‌نوسیش هیوایه‌كی به‌وه‌ نییه‌ بگاته‌ ئه‌نجامی دوورتر له‌گه‌یاندنی بابه‌ته‌كه‌ی‌ به‌خه‌ڵكی، پێویستیش به‌وه‌ناكات رۆژنامه‌نوس خۆی‌ تێكه‌ڵی وورده‌كاری بابه‌ته‌كه‌ بكات‌و ته‌نها هه‌وڵ ده‌دات بابه‌تیانه‌ بێـت له‌راپۆرته‌كه‌یداو تا بشتوانێت ده‌بێت لایه‌نگیری هیچ لایه‌نێكی ناو چیرۆكه‌كه‌ نه‌بێت، بونیادی درامیش له‌م جۆره‌ راپۆرته‌دا گرنگ نیه‌و چیرۆكه‌كه‌ش كۆتایی نییه‌ چونكه‌ هه‌واڵ به‌رده‌وام هه‌یه‌».
له‌ رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاریدا، ئه‌نجامه‌كان به‌مجۆره‌ ده‌بێت»رۆژنامه‌نوس جیهانی وه‌كو خۆی‌ قبوڵ نییه‌و مه‌به‌ستی چیرۆكه‌كه‌شی ئاشكراكردنی حاڵه‌تێكی دیاریكراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ چاكی بكاته‌وه‌ یان ئیدانه‌ی بكات، له‌هه‌ندێك حاڵه‌تیشدا نموونه‌ ده‌خاته‌ روو بۆ رێگه‌چاره‌ی‌ باشتر، به‌بێ تێكه‌ڵبوون‌و ده‌ستوه‌ردان‌و حه‌ماسه‌تی رۆژنامه‌نوسه‌كه‌ش چیرۆكه‌كه‌ كامڵ نابێت، راگه‌یاندنكاره‌كه‌ ده‌بێت دادپه‌روه‌رو ووردبێت له‌ده‌رخستنی راستیه‌كانی چیرۆكه‌كه‌ی، به‌و پێیه‌ش ره‌نگه‌ رۆژنامه‌نوس قوربانیه‌كان‌و پاڵه‌وانه‌كان‌و تاوانباره‌كان دیاری بكات‌و ره‌نگه‌ راگه‌یاندكار حوكمی خۆشی به‌سه‌ر چیرۆكه‌كه‌ بدات یان بڕیار له‌باره‌یه‌وه‌ بدات، بونیاتی درامی چیرۆكه‌كه‌ش پێویسته‌، له‌به‌ر كاریگه‌ریه‌كه‌ی، هه‌له‌كردنیش له‌م جۆره‌ راپۆرتانه‌دا راگه‌یاندكار رووبه‌رووی‌ سزای ره‌سمی یان نا ره‌سمی ده‌كاته‌وه‌و ره‌نگه‌ مسداقیه‌تی راگه‌یاندكاره‌كه‌و ده‌زگاكه‌شی له‌ناو ببات».

خه‌سڵه‌ته‌كانی راپۆرتی بنكوڵكاری چییه‌
راپۆرتی بنكوڵكاری كه‌ رۆژنامه‌نوسی به‌ئه‌زمون‌و ده‌زگای راگه‌یاندنی پرۆفیشناڵ له‌سه‌ر ئاستی جیهان ئه‌نجامی ده‌دات، چه‌ندین سیماو بنه‌ماو خه‌سڵه‌تی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ به‌شێكیانه‌.
-هه‌ڵده‌ستێت به‌گه‌ڕان له‌قوڵایی دۆسێیه‌ خه‌ته‌رناكه‌كاندا له‌وانه‌ی‌ كه‌ كاریگه‌ریان به‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی گشتیه‌وه‌ هه‌یه‌.
-ده‌زگا رۆژنامه‌وانیه‌كه‌ خۆی ئه‌ركی گه‌ڕان‌و ئاشكراكردنی هه‌ندێك راستی نهێنی یان شارراوه‌ ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ، بڕوای وایه‌ كه‌سانێك هه‌ن ده‌یانه‌وێت ئه‌و راستیانه‌ به‌شاراوه‌یی بمێنێته‌وه‌.
-راپۆرتی بنكوڵكاری كارێكی دورودرێژه‌ كه‌ پێویستی به‌پلان و گه‌ڕان و پشكنین هه‌یه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌كان‌و ته‌ئكیدكردنه‌وه‌ له‌راستییان له‌رێگه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ی جۆراوجۆره‌وه‌.
-رۆژنامه‌نوس له‌م جۆره‌ له‌رۆژناگه‌ری به‌شێوه‌یه‌كی‌ شاره‌زایانه‌ ده‌گه‌ڕێت و چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ سه‌رچاوه‌ جۆراوجۆره‌كاندا ئه‌نجام ده‌دات.
-ده‌بێت ریپۆرته‌ری بنكوڵكاری دوور بێت له‌به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌ت له‌كاره‌كه‌یدا بۆ ئه‌وه‌ی‌ متمانه‌ی‌ خه‌ڵكی به‌ده‌ست بێنێـت
-زۆرجار رۆژنامه‌گه‌ری بنكوڵكاری میكانیزمێكی دیاریكراوی ده‌بێت له‌بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ زانیاریه‌كانی‌و روونكردنه‌وه‌ی‌ بۆ خه‌ڵكی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

هەڵوێستی لایەنە سیاسییەكانی عیراق بەرامبەر بە ململانێكانی ئێران و ئەمریکا

راپۆرتی: ئیدریس جەبار ململانێی نێوان ئەمریكا و ئێران لە ناوچەكە، ...