سەرەکی » راپۆرت » به‌رگری‌ له‌ گه‌وهه‌ری‌ دیموكراسی‌

به‌رگری‌ له‌ گه‌وهه‌ری‌ دیموكراسی‌

شیرین عه‌بادی‌ و كریستۆف دیلوێر

رۆژی‌ ده‌یه‌م له‌ مانگی‌ كانونی‌ یه‌كه‌می‌ ساڵی‌ 1948 له‌ پاریسی‌ پایته‌ختی‌ فه‌ره‌نسا كۆمه‌ڵه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان جاڕنامه‌ی‌ مافی‌ مرۆڤی‌ په‌سه‌ند كرد، كه‌ تیایدا جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كراوه‌ته‌وه‌، خواستی‌ گه‌لان‌و دیموكراسی‌ ده‌بێ بناغه‌ی‌ هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك بێت. به‌ڵام دوای‌ تێپه‌ڕبوونی‌ حه‌فتا ساڵ دیموكراسیی له‌ جیهاندا له‌به‌رده‌م مه‌ترسیداییه‌كی‌ گه‌وره‌دایه‌. چونكه‌ دیموكراسی‌ زۆر له‌گه‌شه‌دا بوو، له‌ ماوه‌ی‌ نێوان جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانی‌‌و ساڵی‌ 2000دا دیموكراسی‌ چوار هێنده‌ی‌ خۆی‌ زیادی‌ كرد‌و ئێستاش له‌ رۆژگارێكی‌ دوورو درێژی‌ تێكشكانی‌ سیاسیدا ده‌ژین‌و ئه‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی‌ رۆژگارێك كراوه‌ بوون، به‌ره‌و دیكتاتۆری‌ بای‌ ده‌ده‌نه‌وه‌، له‌ زۆر وڵاتیش خووخده‌ی‌ چه‌وسێنه‌رانه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌‌و به‌ره‌و به‌هێزتر ده‌چێت. پێچه‌وانه‌ كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و ئاراسته‌یه‌ش له‌ توانادا نابێت، ته‌نها به‌وه‌ نه‌بێت كه‌ له‌سه‌ر هۆكاره‌كانی‌ پاشه‌كشه‌ی‌ دیموكراسی‌ رێك بكه‌وین‌و به‌ پێی‌ ئه‌و رێكه‌وتنه‌ش چاره‌سه‌ره‌كانمان ئاراسته‌ بكه‌ین.
گۆمانی‌ تێدا نییه‌ كه‌ قسه‌ زۆر ئاسانتره‌ له‌ كرده‌وه‌. ساڵی‌ 1967 خاتو هانا ئارێندت-ی‌ فه‌یله‌سوف له‌ وتارێكیدا به‌ ناونیشانی‌ (راستی‌‌و سیاسه‌ت)، نووسیویه‌تی‌: «ئازادی‌ راده‌ربڕین ده‌بێته‌ گاڵته‌جاڕی‌ ئه‌گه‌ری‌ راستی‌‌و دروستی‌ زانیارییه‌كان مسۆگه‌ر نه‌كرێت‌و ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر راستییه‌كانیش كۆك نه‌بین». به‌ داخه‌وه‌ ئه‌و گاڵته‌جاڕییه‌ی‌ هانا ئارێندت باسی‌ ده‌كرد، ئێستا بۆته‌ واقیع‌و تیایدا ده‌ژین.
بۆ ئه‌وه‌ی‌ دیموكراسی‌ راسته‌قینه‌ بێت، گه‌ل پێویستی‌ به‌وه‌یه‌ زانیاری‌ راست‌و دروست‌و جێی‌ متمانه‌ی‌ به‌ده‌ست بگات، زانیارییه‌ك له‌ ژینگه‌‌و ژیوارێكی‌ فره‌ ره‌نگ‌و ئازاددا به‌رهه‌م هاتبێت. به‌ڵام ئه‌م مه‌رجه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ ئێستا به‌ جۆرێك له‌ ژێر پرسیار‌و تاقی‌ كردنه‌وه‌دایه‌ كه‌ پێشتر به‌خۆیه‌وه‌ نه‌دیوه‌، چونكه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ جیهاندا كه‌سانی‌ لایه‌نگری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ كه‌مینه‌ له‌ هه‌وڵی‌ كڕینی‌ ده‌لاقه‌كانی‌ راگه‌یاندندان بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ خۆیانی‌ پێ به‌دی‌ بهێنن‌و هه‌ژموون‌و ده‌سه‌ڵاتیان زیاد بكه‌ن، له‌ كاتێكدا ئه‌و رۆژنامه‌نووسانه‌ی‌ راپۆرت‌و هه‌واڵ له‌ باره‌ی‌ جیاكاری‌ ره‌گه‌زی‌‌و گه‌نده‌ڵی‌‌و تیرۆر‌و كوشتن‌و توندوتیژییه‌وه‌ بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌ چاوپێكه‌وتنیان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت‌و رای‌ خۆیان ده‌ڵێن. به‌ڵام له‌ بارودۆخێكی‌ له‌م جۆره‌دا چۆن بتوانین ئازادی‌ راده‌ربڕین مسۆگه‌ر بكه‌ین؟
ده‌بوو ته‌كنۆلۆژیای‌ زانیارییه‌كان‌و په‌یوه‌ندی‌ كردن ئازادی‌ زیاترمان پێ ببه‌خشێ، نه‌ك كۆت‌و به‌ندی‌ زیاتر بخاته‌ سه‌ر ئازادیمان، له‌ راستیدا بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ هه‌واڵ له‌ رێگه‌ی‌ ئینته‌رنێته‌وه‌ جۆرێك له‌ شێوازی‌ دیموكراسی‌ به‌خۆوه‌ گرتووه‌، چونكه‌ كۆتایی به‌ باڵاده‌ستیی ده‌زگا باوه‌كانی‌ په‌خش‌و بڵاو كردنه‌وه‌ هێنا كه‌ سه‌ر به‌ لایه‌نه‌كان‌و حكومه‌ت بوون. به‌ڵام هه‌ر ئه‌م مژده‌یه‌ش بوو كه‌ ده‌رفه‌تی‌ فراوانی‌ بۆ ده‌ریایه‌ك زانیاری‌ ره‌خساند، به‌جۆرێك دزه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان ده‌توانن زاڵ بن به‌سه‌ر جه‌ماوه‌ری‌ ساده‌دا. ئه‌مڕۆ حكومه‌ته‌كان جه‌نگی‌ زانیارییبی‌ به‌رپا ده‌كه‌ن، سیاسه‌تمه‌داران ئامرازه‌كانی‌ په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌كار ده‌هێنن بۆ بڵاو كردنه‌وه‌ی‌ درۆ‌و ده‌له‌سه‌، گروپه‌كانی‌ فشاریش ئه‌وانه‌ی‌ سه‌ر به‌ كۆمپانیا گه‌وره‌كانن كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن بابه‌تی‌ ساخته‌‌و چه‌واشه‌كاریی به‌ ئاسانی‌ بڵاو بكه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كیش كه‌ په‌یمانگای‌ ماساچۆستسی‌ تایبه‌ت به‌ ته‌كنۆلۆژیا به‌م دواییانه‌ ئه‌نجامی‌ داوه‌ ده‌ری‌ خستووه‌ كه‌ زۆربه‌ی‌ جار هه‌واڵی‌ درۆ له‌ ئینته‌رنێتدا زووتر‌و خێراتر بڵاو ده‌بێته‌وه‌ له‌ هه‌واڵی‌ راست‌و دروست.
زۆر به‌ ساده‌یی بڵێین گڵۆباڵیزه‌یشنی‌ زانیارییه‌كان تای‌ ته‌رازووه‌كه‌ی‌ به‌ لای‌ ئه‌و لایه‌نانه‌دا سه‌نگین كرد كه‌ ده‌توانن له‌ رێگه‌ی‌ درۆ‌و ساخته‌كارییه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات بسه‌پێنن. ده‌سه‌ڵاتداره‌ چه‌وسێنه‌ره‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ كراوه‌كاندا زۆر به‌ ئاسانی‌ بیر‌وبۆچوونی‌ خۆیان بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ كاتێكدا ناوه‌رۆكی‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی‌ له‌ بارودۆخی‌ ئازاددا به‌رهه‌م هاتوون زۆر به‌ كه‌می‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ئاراسته‌وه‌ ده‌بزوێن، ره‌نگه‌ ئاسته‌نگه‌كه‌ش هێنده‌ی‌ تر گه‌وره‌ ببێت به‌هۆی‌ گه‌شه‌ی‌ كۆمپانیا فره‌ ره‌گه‌زه‌كانی‌ بواری‌ ته‌كنۆلۆژیاوه‌ كه‌ ئێستا زاڵه‌ به‌سه‌ر كه‌رتی‌ گشتیدا.
له‌ مێژووی‌ دیموكراسیدا میكانیزمی‌ وردبینی‌‌و ورده‌كاریی‌و ئاكاری‌ رۆژنامه‌وانی‌ پێشكه‌وتووه‌. هه‌رچه‌نده‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ نموونه‌یی نییه‌‌و به‌ ئاسانیش به‌چاو نابینرێت، به‌ڵام شێوازه‌كانی‌ پارێزگاریی له‌ رێكخستنیدا سوودێكی‌ زۆری‌ بۆ هه‌ردوو لایه‌نی‌ به‌رهه‌مهێن‌و به‌كاربه‌ریش له‌گه‌ڵ خۆیدا هێنا، به‌ڵام ره‌وتی‌ خێرای‌ پیشه‌سازی‌ راگه‌یاندن، بۆ نموونه‌ له‌ نێوان ته‌له‌ڤزیۆن‌و رۆژنامه‌ی‌ چاپكراودا، یان هه‌واڵ‌و راگه‌یاندن به‌ گشتی‌، جیاوازییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ نێوانیانی‌ شاردۆته‌وه‌، ئه‌و جیاوازییه‌ی‌ له‌ رێسا بنه‌ڕه‌تییه‌كاندا هه‌بوون.
له‌ راستیدا پاراستنی‌ نموونه‌ دیموكراسییه‌كان له‌ ژینگه‌یه‌كی‌ ئاوا تێكچڕژا‌ودا ئه‌ركێكی‌ زۆر گرنگ‌و مێژووییه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ كه‌ رێكخراوی‌ په‌یامنێرانی‌ بێسنوور ده‌چێته‌ پاڵ ئه‌و رێكخراوانه‌ی‌ كه‌ خه‌ڵاتی‌ نۆبڵ وه‌رده‌گرن، هه‌روه‌ها پسپۆڕانی‌ بواری‌ ته‌كنۆلۆژیا، رۆژنامه‌نووسان، چالاكوانانی‌ بواری‌ مافی‌ مرۆڤ هاوكار ده‌بن له‌ دروست كردنی‌ لیژنه‌ی‌ زانیاری‌‌و دیموكراسیدا. ئێمه‌ وه‌ك دوو سه‌رۆكی‌ به‌شدار له‌و ده‌ستپێشخه‌رییه‌ سه‌ربه‌خۆیه‌دا، ئامانجی‌ خۆمان له‌وه‌دا چڕ كردۆته‌وه‌ كه‌ جارێكی‌ تر گرنگیپێدانی‌ جیهانی‌ بگه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ سه‌ر به‌های‌ (بواری‌ ئازادی‌ گشتی‌‌و فره‌یی)‌و هه‌روه‌ها پێشكه‌ش كردنی‌ رێگه‌چاره‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌نووسان بتوانن كاری‌ خۆیان بكه‌ن بێئه‌وه‌ی‌ له‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ بترسن‌و رێگه‌ به‌ خه‌ڵكیش به‌ گشتی‌ بدرێت به‌ ئاسانی‌ ده‌ستیان بگات به‌ زانیاری‌ ورد‌و راست‌و دروست.
له‌ چه‌ند هه‌فته‌ی‌ داهاتوودا جاڕی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ تایبه‌ت به‌ زانیاری‌‌و دیموكراسی‌ داده‌ڕێژین‌و به‌ هه‌ماهه‌نگی‌ له‌گه‌ڵ سه‌رانی‌ زۆر له‌ وڵاته‌ دیموكراسییه‌كان كار ده‌كه‌ین له‌ پێناو ده‌سته‌به‌ر كردنی‌ پشتیوانی‌ حكومه‌ته‌كانی‌ وڵاتانی‌ جیاجیای‌ جیهان بۆ پڕۆژه‌كه‌. هه‌وڵه‌كانیشمان خێراتر‌و خێراتر ده‌بێت له‌ ناوه‌ڕاستی‌ مانگی‌ تشرینی‌ دووه‌مدا، ئه‌و كاته‌ی‌ سه‌رانی‌ جیهان له‌ پاریس كۆده‌بنه‌وه‌ به‌ بۆنه‌ی‌ ئاهه‌نگی‌ یادی‌ سه‌د ساڵه‌ی‌ رۆژی‌ ئاگربه‌ست‌و كاتی‌ ئاماده‌بوون له‌ یانه‌ی‌ ئاشتی‌‌و یانه‌ی‌ حكومه‌تی‌ ئێنته‌رنێتدا.
پێویسته‌ به‌رگری‌ له‌ دیموكراسی‌ بكه‌ین، كه‌ ره‌گ‌و ریشه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ رۆشنگه‌ری‌‌و ئازادی‌‌و ئاوه‌ز. پێویسته‌ حكومه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان‌و هاووڵاتییه‌كانیشیان، وریا بن‌و خۆیان بپارێزن له‌ تێكه‌وتن‌و خاپاندن‌و نه‌بنه‌ قوربانیی هه‌واڵی‌ درۆ‌و ده‌له‌سه‌‌و نه‌كه‌ونه‌ داوای‌ ئه‌وانه‌ی‌ خه‌ریكی‌ داوو ته‌ڵه‌نانه‌وه‌ن‌و هه‌روه‌ها نه‌كه‌ونه‌ داوی‌ خواست‌و ئاره‌زووی‌ دیكتاتۆره‌كانه‌وه‌. جاڕنامه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ تایبه‌ت به‌ زانیاری‌‌و دیموكراسی‌ ئامانجی‌ به‌هێز كردنی‌ توانای‌ كۆمه‌ڵگه‌ كراوه‌كانه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ هێزه‌ سته‌مكاره‌كان.
ئێمه‌ هه‌موومان به‌خت یار‌و یاوه‌رمانه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌رده‌مێكدا ده‌ژین ته‌كنۆلۆژیا له‌ راده‌به‌ده‌ر به‌ توانایه‌. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌و به‌رپرسیارییه‌ش له‌ ئه‌ستۆی‌ ئێمه‌یه‌ كه‌ لێنه‌گه‌ڕێین رێگا‌و شێوازه‌ تازه‌كانی‌ په‌خش‌و دابه‌ش كردنی‌ زانیاری‌ ببنه‌ ئامرازی‌ سه‌ركوتگه‌ریی. هه‌روه‌ها به‌یاننامه‌ی‌ پڕۆژه‌كه‌، كه‌ له‌لایه‌ن لیژنه‌كه‌ی‌ ئێمه‌وه‌ ده‌رده‌چێ ئه‌وه‌ش روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مانه‌وه‌ی‌ دیموكراسی‌ له‌گره‌ودایه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ دیموكراسی‌ ناتوانێ به‌رده‌وام بێت ئه‌گه‌ر گفتوگۆی‌ گشتی‌ رۆشنگه‌رانه‌‌و كراوه‌‌و دینامیكی‌ له‌ ئارادا نه‌بێت.

* پرۆجێكت سه‌ندیكه‌یت

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

راپۆرتێکی تایبەت بە كوژرانی خاشقچی..

راپۆرتێکی تایبەت بە كوژرانی خاشقچی بڵاوكرایەوە رەوتەكان- لێكۆڵەری تایبەت بە ...