سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » میللەتان بەم جۆرە کەیسی جینۆساید دەناسێنن

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

میللەتان بەم جۆرە کەیسی جینۆساید دەناسێنن

لەم دووتوێیەدا
«ئێمە زنجیرەیەك جینۆسایدمان دەرهەق كراوە لە ناوەڕاستی سەدەی رابردووەوە ئێمە قەتڵ‌و عام دەكرێین ‌و دواتر مەسەلەكانمان بەفەیلی ‌و بارزانییەكان ‌و هەڵەبجە ‌و دواتریش بە جینۆسایدی ئێزدییەكان گەیشت،
ماوەیەكە لای ئێمە جینۆساید زۆر باس دەكرێت ‌و ناتوانین شتێكی بەڵگەدار بدەین بەخەڵك یان وەك پێویست مامەڵەی لەگەڵدا نەكراوە لەهەموو روویەكەوە، بەڵام وەك دروشم ‌و راگەیاندن، زۆری لەسەر دەوترێت، بەتایبەتی لە یادەكاندا دواتر لەبیرمان دەچێتەوە»
بەمەبەستی رۆشنایی خستنەسەر چۆنێتیی کارکردنی پرۆفیشناڵانە سەبارەت بە ناساندنی جینۆسایدو شێوازی خستنەڕووی تاوانەکان و بکەرەکانی و ئامێرو ئامرازە بەکارهاتووەکان و پاشماوەی گیانی و کەرەستەیی قوربانییەکان و چیرۆکی گێڕانەوەی رزگاربووەکان و شایەتحاڵەکان و ئاماژەدان بەوانەی لەناو جینۆسایدکارەکاندا هێشتا تروسکاییەک هەستی مرۆڤایەتییان تێدا ماوە، ساڵۆنی کوردستانی نوێ بە پێویستی زانی لە رۆژی یەکشەممە رێکەوتی 14/10/2018دا لە چوارچێوەی کۆڕە هەمەجۆرەکانیدا کۆڕێکی تایبەت بەو بابەتە بۆ بەڕێز محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق سازبکات کە تێیدا وێڕای باسێکی تێرو تەسەل بە بەڵگەو وێنەوە رۆشنایی خستە سەر ئەو کارانەی بەشێک لە میللەتان دەیکەن بۆ ناساندن و بە نەمری هێشتنەوەی حیکایەتی ئەو تاوان و جینۆسایدانەی دەرهەقیان کراوە.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

جەمال ئارێز: هەموولایەك بەخێربێن سەرچاو، كۆڕی ئەمڕۆمان بێ كاك ستران زۆر چۆڵەو هەموولایەك هیوای چاكبوونەوەی خێرای بۆ دەخوازین ‌و تا بەتەندروستییەكی باشەوە بگەڕێتەوە ناومان.
ئەم كۆڕەی ساڵۆنی ئەمڕۆمان گرنگیدانە بە بابەتێكی مامۆستا محەمەد ساڵح توفیق لەسەر جینۆساید، هەمووان مامۆستا محەمەد دەناسن ‌و بە بەرهەمەكانی كە لەسەر جینۆساید نووسیویەتی هەم لە رۆژنامە و گۆڤارەكان ‌و چەندین جاریش لە تیڤییەكانەوە باسی لەجینوساید كردووە كە بەشێوەیەكی زانستییانە قسە لەسەر جینوساید دەكات ‌و ئەم كۆڕەش زیاتر بۆ ئەوەیە كە بەراوردێك بكەین لەنێوان ئەوەی كە میللەتان چۆن باسی كەیسی جینۆسایدكانی مێژووی تایبەت بە خۆیان كردووە ‌و چۆن گەیاندوویانە بە لایەنە نێودەوڵەتییە پەیوەندیدارەكان‌و چۆنیش وەك مێژوویەكی نەمر بۆ نەوەكانی خۆیانیان هێشتووەتەوە، دیارە هەرچییەك بڵێن ناتوانین وەك مامۆستا محەمەد ساڵح باس لەو بابەتە بكەین كە خۆی دەیەوێت لەبارەیەوە پێشكەشتانی بكات بۆیە سەرەتا با پێكەوە گوێ لە بەڕێزیان بگرین ‌و دواتریش بە گوێرەی دەرفەت هەر پرسیار‌و سەرنج ‌و تێبینییەك لەلایەن ئێوەو ئێمەوە هەبێت ئاراستەی بەڕێزیانی دەكەین.
محەمەد ساڵح توفیق:
بەڕێزان هەموولایەك بەخێربێن، ئەوەی من ئەمڕۆ باسی دەكەم، رووە پراكتیكییەی ناساندنی جینۆسایدە بە دەووروبەر، ئێمە یەك لەو میللەتانەین كە زۆر بەسەختی جینۆساید كراوین، هەندێك جار خۆمان بەراورد دەكەین بە هۆڵۆكۆستی جولەكەكان ‌و جینۆسایدی ئەرمەن ‌و كەمبۆدیا و ئەوانەی كە زەق ‌و دیارو دەركەوتوون.
ئێمە زنجیرەیەك جینۆسایدمان دەرهەق كراوە لە ناوەڕاستی سەدەی رابردووەوە ئێمە قەتڵ‌و عام دەكرێین ‌و دواتر مەسەلەكانمان بەفەیلی ‌و بارزانییەكان ‌و هەڵەبجە ‌و دواتریش بە جینۆسایدی ئێزدییەكان گەیشت،
ماوەیەكە لای ئێمە جینۆساید زۆر باس دەكرێت ‌و ناتوانین شتێكی بەڵگەدار بدەین بەخەڵك یان وەك پێویست مامەڵەی لەگەڵدا نەكراوە لەهەموو روویەكەوە، بەڵام وەك دروشم ‌و راگەیاندن، زۆری لەسەر دەوترێت، بەتایبەتی لە یادەكاندا دواتر لەبیرمان دەچێتەوە ‌و وای لێهاتووە هاووڵاتیان هەمووی دەڵێن جینۆساید، واتە ئەوەندە دەوترێتەوە كە من یەكێكم لەوانەی خۆمی لێ دەپارێزم، وەك مەسەلەی گەندەڵییەكەی لێهاتووە، ئەوەندە وتراوە گەندەڵی و هیچ نەكراوە، كاڵ بووەتەوە.
مەسەلەی ناساندنەكەش رووكەشە، ئەوە هەموو تاوانەكانی دەرهەقمان كراوە بەجینۆساید ناسرا، بەڵام بزانین چی لێ سەوز دەبێت؟ من لە زەینی خۆمداو گەڕان لە سایتەكان ‌و سەردانیشم بۆ چەند شوێنێك چوومەتە ئەو شوێنانە، كە دەمەوێـت هەندێك شتیان لەبارەوە باس بكەم، بەتایبەتی بۆ موزەخانەكان، لەوێ كەسم نەدی بانگەشە بكات، بەڵام كە دەچیتە ئەو شوێنانە، بەهێمنی ‌و بە بێدەنگی كۆمەڵێك شت دەبینیت ‌و خەفەتی پێ دەخۆیت ‌و سەیری دەكەیت كە بۆچی لێرە وایە‌و لای ئێمەش هیچ نەكراوە؟
لەهەموو جیهاندا 115 موزەخانە و مۆنۆمێنتی یادەوەریی هۆڵۆكۆست هەیە، لەوانەیە وابیر بكەیتەوە كە ئەمانە هەمووی لە ئیسرائیلن، بەڵام 36 لەوانە لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە، 12 دانەیان لە فەرەنسایە، هەشت دانەیان لە ئەڵمانیایە، چوار دانەیان لە ئیسرائیلە، زۆربەی وڵاتانی تر یەك ‌و دووی تێدایە، بەهیوام رۆژێك لە رۆژان لە وڵاتی ئێمەش موزەخانەیەك یان مۆنۆمێنتێك هەبێت.
لە هەڵەبجە مۆنۆمێنتمان هەیە، لە چەمچەماڵ، لە بادینان هەمانە، بەڵام سەیر دەكەیت ئەو بایەخەی پێ نەدراوە، دەچیتە ئەو شوێنانە شتیكی ئەوتۆت دەستناكەوێت، لای كەلار ئەو جێگایانەی خەڵكی تێدا گلدەدرایەوە، جاران دەیانوت لیواكەی كەلار، ئێستا بووە بە مزگەوتێك ‌و كۆمەڵێك بینای تر. من دڵم بە ئەمنە سوورەكە خۆشە، بۆتە جیگایەك كاك ئاكۆ گرنگیی پێداوە، دەچیتە قەڵای نزاركێ، ئێستا ماڵی تێدایە، تەنانەت مامەڵەشەمان لەگەڵ رووفاتەكاندا بەجۆرێك نەبووە، بەڵام لە هاویندا دڕك‌و گیا دەیخوات، بەداخەوە دەڕۆێتە ئەو وڵاتانە سەرت سوڕدەمێنێت، لە ئەرمەنیش ئەو شتانە هەیە، بەڵام ئەوانیش لەم دواییانەدا مۆنۆمێتێكیان دروست كرد‌ووە كە جێگەی بایەخە، ئەمەی من دەیڵێم بەشێكە لە دەرزی ئاژن بۆ خۆمان. ئەرمەنییەكان هەتا فیلمی بێدەنگیان هەیە ‌و گەورەترین دەنگدانەوەی دایەوە. جینۆساید كەم بێ ‌و زۆر بێت فەرقی نییە.


بۆ نموونە ئاوشڤیتز كە لەپۆڵەندا دروستكراوە، ساڵی 2015 بە هەوڵی كاك تەها سلێمان و پێكەوە توانیمان فیزەی پۆڵۆنیا وەربگرین، من موحازەرەیەكم هەبوو كە بەپێویستی دەزانم لێرەوە زۆر سوپاسی كاك زیاد رەئوف نوێنەری حكومەتی هەرێم بكەم كە توانی كارئاسانیمان بۆ بكات و دوو رۆژ لەسەریەك سەردانی ئاوشڤیتزمان كرد، هەموو رۆژێك لە هەشتی بەیانییەوە تا چواری ئێوارە ئێمە دەگەڕاین، چونكە چوونە ژوورەوەش بە 35 دۆلار بوو، چووینە ئەو شوێنە.
ئاوشڤیتز سەرەكیترین كەمپە لەسەر رووبەری 40 كم2 دروستكراوە، جێگایەك بووە بۆ كوشتنی هاوڕەگەزباز، جوولەكە،پۆڵۆنی، قەرەج، رۆمانی، كە سەرۆكەكەی رۆدۆڵف هیوس بووە، ساڵی 1947 بووە بە موزەخانەی حكومەتی پۆڵەندا بەناوی ئاوشڤیتز-بیركناو.
ساڵی 1979 لەلایەن یونسكۆوە بووە بە world Heritage site ئاوشڤیتز 1و2). لەكۆی یەك ملیۆن و سێسەد هەزار كەس، یەك ملیۆن ‌و سەد هەزاری تێدا كوژراوە كە 90%یان جوولەكە بوون.
لەشاری ئۆزڤیتزیۆن نزیك كراكۆڤ لەباشووری پۆڵەندا، لەساڵی 1933 وە تا سەرەتای جەنگی دووەمی جیهان 1939، 250 هەزار ئەڵمان ‌و 437 هەزار جوولەكە كۆچیان كردووە بۆ ئەمریكا ‌و فەلەستین ‌و بەریتانیا ‌و شوێنانی تر.
لەئەیلولی 1939 نازییەكان پۆڵەندایان گرت. (نازییەكان، ژنی لەشفرۆش، جوولەكە، قەرەج، كەمئەندامیان لەناو دەبرد، لەیەك كاتدا 150-200 هەزار بەندیی تێدا بووە، لەگەڵ 50 هەزار دیلی جەنگ، هۆڵەكان وا دیزاین كرابوو كە هەریەكەیان 550 بەندی تێدا جێگایان ببێتەوە، پاشان كرا بە 744 بۆ هەر هۆڵێك لەلایەن گێستابۆوە.
لەسەرەتاوە پرۆسەی سووتان لە ژوورەكانی گازدا بەخاوی دەڕۆیشت، پاشان لەساڵی 1943وە زیادیكرد‌و پێنج كوورە رۆژانە خەڵكیان دەسووتاند، قەرەجەكانیان وەك خێزان لە كەمپێكی تایبەتدا دادەنا‌و تا ساڵی 1944، 23 هەزار كەسیان هێنایە ئەوێ كە 20 هەزاریان لەناوبران.
قەرەجە پۆڵەندییەكان (سینتی) ‌و رۆمان، 1700 یان بەیەك كاروان هێنا‌و یەكسەر كردنیان بە كوورەی گازدا.
لەنێوان 1400-3000 رەوانەی كەمپەكانی تریان كردن. لەئابی 1944یشدا 55 كەمپی قەرەجەكانی پاكتاوكرد‌و نزیكەی (2897-5600) كەسیانی بەكۆمەڵ كوشت لە ژووری گازدا.
ئاوشڤیتز3، كەوتبووە دووریی 7 كیلۆمەتری رۆژهەڵات ئاوشڤیتز 1 و 3 كیلۆمەتر لە رۆژهەڵاتی شاری ئۆزڤێنسیۆنەوە كە كارگەیەكی كیمیاییان تێدا دامەزراندبوو. 35 هەزار بەندیی بەتێكڕا لەم كارگەیەدا كاریان دەكرد‌و 25 هەزاریان لەبەر برسێتی‌و نەخۆشی مردوون.
-45 كەمپی لاوەكی ‌و لەپەنایاندا كارگەی چەك ‌و تەقەمەنی ‌و كانەكان ‌و ئەمانە هەموو سەر بە ئاشڤیتز بوون. (جگە لە كشتوكاڵ ‌و دارستان ‌و هەموو جۆرە پیشەسازییەك) كە رۆژانە 12 سەعات كاریان دەكرد.
لە ناوەڕاستی 1944 دا، 130 هەزار بەندكراو لە ئاوشڤیتزدا بوون ‌و فەرمانیان پێكراوە بەڕێڕەو چۆڵی بكەن بۆ كەمپەكانی تر، تۆمارە نووسراوەكان لە 1955 لەناوبراون ‌و لەگەڵ گۆڕە بەكۆمەڵەكان ‌و سووتاندنی زۆربەی بیناكان ‌و رووخاندنیان، هەروەها كوورەی 2 و 3 یان لە بیركناو تێكدا.
لە 17 ی كانوونی دووەمی ئەو ساڵەشدا 56-58 هەزار بەندكراوی تریان بەپێ گواستەوە كە 2|3 یان جوو بوون ‌و لەرێگادا هەزارانیان لێ مردوون.
لە مارتی 1945 دا هیتلەر فەرمانی داوە هەموو بەندییەكانی كەمپەكان بكوژرێن یان مامەڵەیان پێوەبكرێت لەگەڵ هاوپەیماناندا‌و نزیكەی 20 هەزار بەندیی ئاوشڤیتز كە گوێزرابوونەوە بۆ كەمپی بێرگن- بێڵزن لە ئەڵمانیا‌و لەوێ ئازادكران.
لە حوزەیرانی 1945 دا سۆڤێت بیناكانی ئاوشڤیتز یەكێكیان كردە بەندیخانە بۆ دیلە ئەڵمانەكان.
لە ساڵی 1947 ئێرە كراوە بە موزەخانە‌و ساڵی 2012 دواكەسی رزگاربووی ئاوشڤیتز لە تەمەنی 108 ساڵیدا مردووە. لە مارتی 1946 دا رۆدۆڵف هیوس گیراوە‌و دانی بەهەموو تاوانەكاندا ناوە لە دادگای وارشو ‌و لە 16/4/1947 لەبەردەمی كورەكەی ئاوشڤیتزدا ئیعدام كراوە.
-673 كەسی لەكۆی 789 كەس ستافی ئاوشڤیتز دادگایی كراون، دادگای كراكۆڤ لەكۆی 40 كەسی سەرەكی ئاوشڤیتز 23ی لەسێدارەدا، 7 كەس بەندكراوی هەتاهەتایی ‌و 9 كەسیشیان لە 3-9 ساڵ حوكمداوە.
خاوەنی ئەو كارگە كیمیاوییەی كە مادە كیمیاییەكانی بەرهەم دەهێنا لەسێدارە دراوە.
ئۆركێسترای بەندییەكان بریتی بووە لەوەی بەزۆر مۆسیقایان بۆ لێدەدان لەكاتی دەرچوون بۆ ئیشدا، یەكشەممان كاری دەرەوە نەبووە‌و بۆ پاككردنەوەی بەندیخانەكان تەرخان كراوە‌و ئەوان دەبوو تەنها بەئەڵمانی نامە بنووسن بۆ كەسوكاریان‌و 55 كەس چاودێریی نامە‌و نامەكاریان كردووە. بەیانیان‌و ئێواران ناو خوێندنەوە بووە، بەشەوان هاتوچۆ قەدەغە بووە لە كەمپدا، هەر هۆڵێك 800-1000 كەسی تێ ترنجێنراوە، هەر بەندكراوێكیش هەوڵی راكردنی دابێت، لە هۆڵێكی ژێرزەمینی تایبەتدا بێ نان ‌و ئاویان دەكرد تا دەمرد. بۆ سزادانی زیاد لەژووری ژێرزەمینی بێ ئۆكسجین هەڵیاندەواسین.
پرۆسەی جیاكردنەوە‌و لەناوبردن:
كۆنفرانسی نازییەكان لە ڤانسێ لە 20/1/1942، لە ناوبردن، كاركردن تا مردن، كوشتن لە ڤان یان ژووری گازدا یان لەلایەن تیمی گوللەبارانەوە‌و لەم مێژووە بەدواوە ئاوشڤیتز‌و سۆبیبۆر‌و ترێبلینكا كرانە كەمپی لەناوبردن ‌و لەجیاتی ئیمی گوللە باران، هۆكاری تر بەكارهێنراوە، بۆ یەكەمجار كوشتن بە گاز لە سێپتەمبەری 1941 لە ئاوشڤیتز بەكارهاتووە، كە 900 بەندكراو لە ژێرزەمینی بلۆك یان هۆڵی ژمارە (11) دا كۆكراونەتەوە‌و بەگازی زیلكۆن كوژران و دواتر كراون بە كوورەی ژمارە (1)دا‌و تا تەمموزی 942 دەستبەكاربوو، هەر وەجبەیەك 700 بەندكراو فەرمانیان پێدەكردن بۆ پاكژكردنەوە «تەعقیم» تا خویان لە جل و بەرگ داماڵن.
لە كوورەی (1) دا نزیكەی 60 هەزار بەندكراو بەگاز كوژراون ‌و سووتێنراون، لەبیركناو 4 كوورە كە لەساڵی 1944 رۆژی 20 هەزار یان دەكوشت ‌و دەسووتاند ‌و پلانیان بۆ كوورەی شەشەم داناوە، بەڵام فریانەكەوتوون تەواوی بكەن. قوربانییەكان لەماوەی 20 خولەكدا دەمردن ‌و سەرباری دیواری كۆنكرێت نركە‌و هاواریان دەگەیشتە دەرەوە‌و بۆ ئەم مەبەستەش مەكینەی دەنگ زلیان خستۆتەكار، بەڵام سوودی نەبووە، پێش ئەوە هەموو شتێكیان لێ سەندوون،پاشان خۆڵەمێشەكەیان فرێ داوەتە رووبارەكەوە، یان وەك پەین بەكاریان هێناوە. لەسێ مانگدا 437 هەزار جوولەكەیان لە هەنگاریاوە بەقیتار هێنا‌وە‌و هەمووویان سووتاندوون، رۆژی 12 هەزار لە كوورەكان ‌و دەرەوەیدا دەسووتێنران.


تاقیكردنەوەی پزیشكی:
دكتۆر جۆزێف مەنگەلا ‌و د.كارڵ كڵاربێرگ دەرمانی كیمیاییان دەكردە منداڵانی ژنەكانەوە‌و جۆرەها دەرمانیان تاقیدەكردەوە لەسەریان، بۆ نموونە ژەهری جۆراوجۆر، كورتەباڵاكان، جمكەكان، ژمارەی راستەقینەی كوژراوان لەئاوشڤیتز نازانرێت بەتەواوی، چونكە زۆریان كە دەیانهێنان تۆماریان نەدەكردن ‌و لەكۆتایی جەنگدا زۆربەی بەڵگەنامەكانیان لەناوبرد.
لەساڵی 1942 هیملەر سەردانی كرد‌و فەرمانیدا هەموو تەرمەكان لە گۆڕە بەكۆمەڵەكان دەربهێنرێن و بسووتێنرێن. (سۆڤێت كە شوێنەكەی داگیركرد، رایگەیاند كەوا 4 ملیۆن كەس لێرە كوژراون). بەڵام هیوس ئیعترافی كردووە كەوا ئەدۆڵف ئێخمان پێی وتووە 2,5 ملیۆن لە ژوورەكانی گازدا كوژراون ‌و نیو ملیۆنی تریش بەهۆكاری جیاواز، بەڵام دواتر لێی پەشیمان بووەوە لە 1953.
كەسێكی تر بە 800-900 هەزاری دەخەمڵێنێت ‌و رائوڵ هبیڵبەرگ لە 1961 قوربانیانی جوولەكە بە یەك ملیۆن دەخەمڵێنێت. جان كلۆدی فەرەنسی بە 631-711 هەزاریان دەخەمڵێنێت.
بەڵام توێژەری فەرەنسی جۆرج وێڵەر لەساڵی 1983 دا‌و بە پشتبەستن بە زانیاریی ئەڵمانەكان كوژراوانی ئاوشڤیتز بە (1,471,595) دادەنێت ‌و لەوانە 1,350 ملیۆن جوولەكە، 86675 پۆڵەندی.
دیراساتی تر بە 1,1 ملیۆن تێكڕاو جوولە بە 960 هەزار دادەنێت. بەڵام زۆرێك لەسەر 1,5 ملیۆن گیرساونەتەوە. 15 هەزار دیلی جەنگی سۆڤێتی لێرە كوژراون. 5-15 هەزار هاوڕەگەزباز نێردراون بۆ ئاوشڤیتز ‌و 80% یان كوژراون.
راكردن لە كەمپەكە:
لانی كەم 802 كەسی هەوڵی هەڵاتنیان داوە‌و 144 یان دەرباز بوون، بەڵام چارەنووسی 331 راكردوو نازانرێت ‌و ئەوانی كە دەگیران بێ نان ‌و ئاویان دەكردن تا مردن. ساڵی 1944 لە حەوتی ئۆكتۆبەردا بەندكراوەكان ‌و پەسەوانەكان راپەڕین ‌و كورەی ژمارە چواریان رووخاند، بەڵام 451 یان كوژران ‌و سەدان بەندكراویش رایانكرد، بەڵام دوایی گیرانەوە ‌و كوژران. ئیلی ویزڵ نووسەرێكی جوولەكە بووە‌و لەئاوشڤیتز دەرباز بووە‌و ساڵی 1960 كتێبی (شەو) ی نووسیوە‌و خەڵاتی نۆبڵی دراوتێ .
لانیكەم ساڵانە زیاتر لە ملیۆنێك كەس سەردانی ئاوشڤیتز دەكات‌و ساڵی (2011) گەیشتە 1,4 میلۆن، لە 27/1/2015 لەیادی 70 ساڵەی رزگاركردنی ئاوشڤیتزدا 300 دەربازبووی ئەو شوێنە لە خیوەتێكی گەورەدا بەشداربوون لەو یادەدا.
هەڵبەتە ئاوشڤیتز یەكێكە لەو شەش مۆزەخانەیەی جیهان وەك نموونەی دڕندەترین ‌و دڵڕەقترین تاوان دژبە مرۆڤایەتی ئەنجام درابێت كە ئەمانەن:
یەكەم: مۆزەخانەی توڵ سینگ لە كەمبۆدیا كە پێشتر قوتابخانە بووە‌و رژێمەكەی پۆڵ پۆتی خەمیری سوور 17 هەزار كەسی تێدا بەند كردووە‌و پاشان هەموویانی كوشتووە، تەنها 12 كەس رزگاریان بووە. هەڵبەتە قوربانییەكانی ئەم رژێمەی كەمبۆدیا لەنێوان ساڵانی 1975-1979 لەنێوان 1,4 بۆ 2,2 ملیۆن كەس بووە‌و ئێستا لەم موزەخانەیەدا هەزاران كەللەسەر پارێزراون، بێجگە لە كەرەستەی جۆراوجۆری ئەشكەنجە‌و ئازادان.
دووەم: خانەی ترس ‌و تۆقاندن لە هەنگاریا Terror Haza بۆدابێست كە تێیدا دەزگای هەواڵگریی ئەو وڵاتە لە سەردەمی فاشییەت‌و كۆمۆنیزمدا هەزاران كەسی لەناوبردووە.
سێهەم: موزەخانەی جیاكاریی رەگەزی Apartheid لە جۆهانسبێرگ، كە لە ژێر ركێفی حزبی نیشتمانیی باشووری ئەفریقادا لەسەر رەنگی رەش ‌و تێكەڵ سپی پێستەكانیان ئازار داوە، بۆ وەبیرهێنانەوە ئێستا سەردانی ئەم مۆزەخانەیە لەنێوان ساڵانی 1948-1994 لەدوو دەرگاوەیە، یەكێكیان بۆ سپی پێست ‌و یەكێكیش بۆ رەش پێست ‌و رەنگەكانی تر.
چوارەم: سەنتەری یادەوەریی مۆرامبی بۆ كۆمەڵكوژیی لەڕواندا
لە جینۆسایدی رواندادا كە لەنێوان 800 هەزار بۆ یەك میلۆن توتسی كوژراون لەسەر دەستی هۆتۆكان، ساڵی 1994، كە نزیكەی 65 هەزار كەس لە كەنیسەیەكی ئەم شارەدا كوژراون پاش خۆشاردنەوەیان لەم كەنیسەیەدا بەڵام قەشەكان فریویان داون ‌و ناردوونیانەتە قوتابخانەیەكی نزیك ‌و لەوێ هۆتۆ هەموویانیان كوشتووە و تائێستاش وەك یادەوەرییەك سەدان كەللەسەر‌و پەیكەرە ئێسك لێرە پارێزراوە.
پێنجەم: مۆزەخانەی ئاشتیی هیرۆشیما لە ژاپۆن، لەكاتژمێر 8:15ی سەرلەبەیانیی رۆژی 6ی ئابی 1945 ئەمریكا بۆمبێكی ئەتۆمی كێشاوە بە هیرۆشیمادا، كە یەك لەشارە گەورەكانی ژاپۆنە‌و بووە بەهۆی كوشتنی دەسبەجێی نزیكەی 80 هەزار كەس ‌و دوای چەند مانگێكیش 60 هەزاری تر بەهۆی كاریگەریی تیشك ‌و تێكدان ‌و رووخاندنی نزیكەی 70%ی خانووبەرە.
لە كەرەستە بەرچاوەكانی ئەو موزەخانەیە پاسكیلی سێ تایەی منداڵێكە كە بۆمبەكە تێكیشكاندووە. ئێستا ساڵانە خەڵكێكی زۆر لەهەموو جیهانەوە لە یادەوەریی ئەم رۆژەدا روو دەكەنە هیرۆشیما بۆ یادكردنەوەی قوربانییەكان‌و بانگەشەكردن بۆ ئاشتیی جیهانی.
لەدەمی جەنگی جیهانیی دووەمدا ژاپۆن كە وڵاتانی كۆریا ‌و چین ‌و باشووری خۆرهەڵاتی ئاسیای داگیر كردبوو، لە نێوان 200-300 هەزار ژن ‌و كچی گەنجی ئەو وڵاتانەی كردبووە دیلی سێكسی بۆ سەربازەكانی.
لە 16/2/2016 پۆزشی هێناوەتەوە‌و هەریەكەش بە 42 هەزار دۆلار قەرەبووی كردوونەتەوە.
لەبەر دەرگای باڵیۆزخانەی ژاپۆن لە سیئۆل پەیكەرێكی برۆنز بۆ ژنێك دانراوە وەك هێمایەك بۆ ئەو جینۆسایدە.
موزەخانە‌و یادەوەرییەكانی هۆڵۆكۆست لەجیهاندا، تا مایسی 2017
لەوڵاتانی جیهاندا 115 موزەخانە ‌و یادەوەریی ‌و مۆنۆمێنت هەیە لەبارەی هۆڵۆكۆستەوە. لەوانە 4 لە ئیسرائیل، 36 لە ئەمریكا، 12 ئەڵمانیا، 7 هۆڵەندا، 6 پۆڵەندا، 5 ئۆكرانیا، 4 ئوسترالیا، 3 هەریەك لە روسیا ‌و رومانیا ‌و چیك ‌و بەریتانیا، 2 دانەش لە هەریەك لە نەمسا‌و بەلجیكا ‌و كەنەدا ‌و كوبا ‌و فەرەنسا ‌و یونان ‌و لاتڤیا‌و باشوری ئەفریقا، كەمپەكانی كۆكردنەوە‌و لەناوبردنی هۆڵۆكۆست. نزیكەی 300 كەمپ‌و 47 یان سەرەكی بوون‌و بەشێكیان كردبووە كەمپی لەناوبردن یان تێكەڵ ئاوشڤیتز سەرەكیترینیان بوو كە شەش كەمپی سەرەكی بوون لەپۆڵەندا، كیلمنۆ،بێلزەك، سۆبیبۆر، ئاوشڤیتز، بیركناو، تریچبلینكا، ماجدانیك.
1933 بۆ 19452 ،23 كەمپی سەرەكی نزیكەی 900 كەمپی لاوەكییان هەبوو، كە زۆربەی ناوی بریقەداری هەڵگرتبوو وەك بەشی چاودێریی منداڵانی بێگانە‌و چاودێریی ژنان لەساڵی 1933 وە نازییەكان 110 كەمپیان دروستكردووە. نازییەكان لەنێوان 1933-1945، 42500 كەمپ‌و گێتۆیان دروستكردبوو، ژمارەكە: 30 هەزار كەمپی كرێكارانی بێكار‌و كۆیلە، 1150 گیتۆی جوولەكە، 980 كەمپی كۆكردنەوە، هەزار كەمپی دیلی جەنگ، 500 خانەی كۆیلەی سێكس. (تەنها لەبەرلیندا 3 هەزار كەمپ هەبوو، نزیكەی 15-20 ملیۆن كەس رەنگە كوژرابێتن لەكەمپ‌و گێتو جۆراوجۆرەكاندا.
گێتۆ گەڕەكی تایبەت بە جوولەكە لەشارەكاندا كە لە دەروازەی تایبەتە هاتوچۆی بۆ دەكرا (ئۆردوگا- كۆمەڵگا) ‌و پلانی نازییەكان بۆ ئەوەبوو قڕیان بكات-لەپۆڵەندا خیان لە گەڕەكی جیادا دەژیان بەشێوەیەكی ئاسایی، 1942 كاركردن بۆ ئەوروپایەكی بێ جوولەكە كە خەونی هیتلەر بوو ‌و ئەدۆڵف ئێخمان خاوەنی جێبەجێ كردنی بیرۆكەكە بوو، یاد ڤاشێم مۆزەخانە‌و یادەوەریی رەسمیی ئیسرائیلە بۆ قوربانیانی هۆڵۆكۆست. لەشاری قودسە لەسەر بەرزاییەك (چیای هێرتزل) كە 804 مەتر لەڕووی دەریاوە بەرزە‌و كۆمەڵگەیەكی موزەخانە‌و مۆنۆمێنت‌و یادەوەرییە وەك: مۆزەی مێژوویی هۆڵۆكۆست، یادەوەریی منداڵان ‌و هۆڵی یادكردنەوە‌و مۆزەی هونەریی هۆڵۆكۆست، پەیكەر‌و هەڵكۆڵین، سیناگۆكێك ئینستیتیوتێكی لێكۆڵینەوە لەگەڵ ئەرشیف ‌و كتێبخانەیەك ‌و خانەیەكی چاپ‌و بڵاوكردنەوە‌و سەنتەرێكی فێركردن ‌و رۆشنبیریی ‌و پەیمانگە‌و خوێندنگەیەكی نێودەوڵەتی بۆ توێژینەوە لە هۆڵۆكۆست ‌و باخچەیەك بۆ چاكەكارانی ناو میللەتانی تر‌و لە دواتر دیواری خۆرئاوا كە زۆرترین ژمارەی خەڵك سەردانی دەكەن.
ئەم مۆزەخانەیە لەساڵی 1953 دروستكراوە‌و لەسەر رووبەری 180 دۆنم زەوی هەڵكەوتووە‌و ئەندازیارێكی جوولەكەی كەنەدی بەناوی موشێ سەفەدی دیزاینی كردووە. 10 هۆڵی گەورەی نمایشی تێدایە كە هەریەكە ‌و بۆ قۆناغ ‌و بەشێكی هۆڵۆكۆستە.
ناوەكەی تەوراتیە، لە سیفری ئەشعیا وەرگیراوە بەمانای «من لە ماڵی خۆمدا ‌و لەچوارچێوەی شورەكانمدا پەیكەرێك ‌و ناوێكیان دەدەمێ».
ئامانجی دەزگاكە:
پەروەردە‌و فێركردن: خوێندنگەیەكی نێودەوڵەتی بۆ توێژینەوەی هۆڵۆكۆست، خولی پەرەپێدانی پیشەیی بۆ مامۆستایان لە ئیسرائیل ‌و جیهاندا، دانانی بەرنامەی خوێندنی ئەم بوارە بۆ قوتابخانەكانی جوولەكە لە ناوەوە‌و دەرەوەی ئیسرائیل بۆ ئەوەی خوێندكارانی هەموو تەمەنەكان زانیاریی تەواو لەسەر هۆڵۆكۆست وەربگرن.
خوێندنی هۆڵۆكۆست بۆ سوپا‌و دەزگا ئەمنیەكانی ئیسرائیل، هەمان خوێندن بۆ خەڵك بەگشتی، كتێبخانەیەك كە 112 هەزار كتێب ‌و گۆڤار ‌و بڵاوكراوەی تێدایە.
بەڵگەنامە‌و دیكۆمێنت:
كۆكردنەوەی ناوی قوربانیانی هۆڵۆكۆست كە ئێستا لە داتابەیسی سەرەكیی یادڤاشیمدا ناوی (3,800,000) قوربانی تۆماركراوە ‌و خراوەتە سەر تۆڕی ئینتەرنێت ‌و بەردەوامیشە لەسەر كۆكردنەوەی یادەوەریی تاكەكەسی ‌و بەڵگە مێژووییەكان.
وێنە‌و بەڵگەنامەی یادڤاشم كە پارێزراوە تائێستا دەگاتە نزیكەی 130 ملیۆن لاپەڕەی نووسراوو 380 هەزار وێنە، كۆكردنەوە‌و پاراستنی 2,100,000 لاپەڕەی شایەتحاڵەكان، بەشی مێژووی زارەكی تائێستا نزیكەی 101,000 سیدیی دەنگ‌و ڤیدیۆی پاراستوە، پارێزگاریی لە یادەوەریی ‌و ناوی نزیكەی شەس ملیۆن جوولەكە كە لەماوەی ساڵانی هۆڵۆكۆستدا، رێوڕەسمی یادەوەرییە جۆراوجۆرەكانیان رێكخستووە.
توێژینەوە‌و چاپ‌و بڵاوكردنەوە:
ئەنجامدان‌و هاندان‌و پشتگیریكردنی توێژینەوە لەسەر هۆڵۆكۆست، هاندانی خوێندكاران ‌و زانایانی گەنج بۆ توێژینەوە ‌و كاركردن لەسەر هۆڵۆكۆست، هەماهەنگی ‌و پەرەپێدانی كۆڕ‌و سیمینار‌و ۆركشۆپ ‌و كۆنگرەی نێودەوڵەتی ‌و جێبەجێكردنی پڕۆژەی زانستی، بڵاوكردنەوەی توێژینەوەكان بۆ ئەوەی بخرێنە بەردەستی هەموو خەڵك، رێزلێنانی ئەو خەڵكانەی غەیرە جوولەكە بوون ‌و لە هۆڵۆكۆست دا هەوڵی رزگاركردنی جوولەكەیان داوە.
لەساڵانی شەستەكانی سەدەی رابردووەوە تائێستا زیاتر لە 25 هەزار كەس رێزیان لێنراوە ‌و هەریەكە لە باخچەیەكی تایبەتدا دارێكی بەناوەوە نێژراوە.
600 وێنەی قوربانییان لە چاڵێكی قووڵی قووچەكیدا، كە بنەكەی ئاوە، نمایش كراوە، لە 15/3/2005 بینا نوێكەی یادڤاشیم بە ئامادەبوونی 40 سەرۆكی جیهان ‌و كۆفی ئەنانی سكرتێری ئەوكاتەی نەتەوەیەكگرتووەكان كرایەوە.
موشێ كاتساف سەرۆكی ئەو سەردەمەی ئیسرائیل لەوتارەكەیدا دەڵێت: « ئەم مۆزەخانە نوێیە زۆر گرنگە بۆ هەموو مرۆڤایەتی، هۆشدارییەكە كەوا چەند ماوەكە كورتە لەنێوان رق‌و كینە‌و كوشتن‌و رەگەزپەرستی‌و لەناوبردنی بەكۆمەڵدا».
بۆنموونە ساڵی 2016 و 2015 (800,000) كەس سەردانی كردووە. ساڵی 2017 (925 هەزار) كەس سەردانی كردووە، چاكەكارانی میللەتانی ترو باسێك لەو بارەیەوە
تا 16/6/2017، خەڵاتی رێزلێنان بەخشراوەتە 26513 كەس بۆ نموونە: لە پۆڵەندا (6707 كەس، لەهۆڵەندا 5595كەس، فەرەنسا 3995كەس، ئۆكرانیا 2573 كەس، بەلجیكا 1731 كەس، ئەڵمانیا 601 كەس، روسیا 204 كەس، ئەلبانیا 75 كەس، ئەمریكا 3 كەس.
كارل لۆتز لەساڵی 1942 بەدواوە كونسڵی سویسرا بووە لە بوداپێست‌و بەهەوڵی ئەو 62 هەزار جوولەكە رزگار كراوە. شیندلەر 1200 جوولەكە، ئیریناسێندلەر 2500، تیناست رۆبۆس خوێندكاری پزیشكی بووە ‌و لەگەڵ دایكی ‌و نەنكی 100 جوولەكەی رزگار كردووە .
كۆنسوڵی گشتی ئیسپانیا لە هەنگاریا (5218) جولەكەی رزگار كردووە، لە ساڵی 1963 كومسیۆنێكی دادگای باڵای ئیسرائیل ئەم كارەی پێ سپێردراوە ‌و پاش هەڵسەنگاندنی ورد ئەو خەڵكانە هەڵدەبژێردرێن، سی قەدور ئیمامی مزگەوتی پاریس سەدان جوولەكەی خۆرهەڵاتی رزگاركردووە لەكاتی داگیركردنی فەرەنسادا لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە.
پیاوێكی ئێرانی بەناوی عەبدولحەسەن سەرداری كە كونسڵی ئێران بووە لەپاریس لەودەمەدا، نزیكەی دوو هەزار جوولەكەی ئێرانیی رزگار كردووە كە لە فەرەنسا ژیا‌ون بەو حسابەی كە جوولەكە ئێرانییەكان ئارین. (كەچی ئەم دووانە ناویان نییە لەیادڤاشیم.
ساڵی 2013 ناوی محەمەد حیلمی كە دكتۆرێكی میسری بووە‌و لە چلەكاندا لەبەرلین ژیاوە، بۆ لیستی چاكەكاران زیادكرا كە كۆمەڵێك جوولەكەی لە ماڵەكەی خۆیدا حەشارداوە. رێزلێنانەكە لەدوای مردنی بە 31 ساڵ ‌و لەساڵی 1982 دا پێی دراوە.
هۆڵۆكۆست
ساڵی 1933 ژمارەی جووەكانی ئەوروپا 9 ملیۆن بوو، نازییەكان لەسەردەمی شەڕی جیهانیی دووەمدا 2|3 ی كوشتن لەچوارچێوەی «چارەسەری كۆتادا» كە نزیكەی 6 ملیۆن، لەگەڵ ئەوەشدا 200 هەزار قەرەج ‌و 200 هەزار كەمئەندامیان كوشت، بێجگە لە جوولەكە، 100 هەزار كۆمۆنیست، 15-25 هەزار هاوڕەگەزباز، 1200-2000 شهودیەهوە، نەشتەرگەریی بۆ نزیكەی 400 هەزار نەخۆشی ئەقڵی ‌و دەرونی كە منداڵیان نەبێت ‌و 200-300 هەزار كەمئەندام كوژران.
ئەوانە هەموو بەخوار ئاستی مرۆڤ دانران بەپێی ئایدیۆلۆجیای نازی. شەوی 9/11/1938 لە زۆربەی شارەكانی ئەڵمانیادا خۆپیشاندان دژی جوولەكە ئەنجامدرا كە 100 كەسیان لێكوشتن ‌و 30 هەزار گیران ‌و 7 هەزار دوكان ‌و 1547 پەرستگای جوولەكەیان تێكدا‌و ناونرا شەوی شووشە شكاندن، گیتۆ وارشو 380 هەزار كەس‌و هەر 9 كەس لەژوورێكدا لەساڵی 1942 بە فەرمانی هیملەر دانیشتوانی گێتۆكان گواسترانەوە بۆ كەمپەكانی گرتن ‌و كوشتن.
-47 كەمپی سەرەكی هەبوون: 17 ئەڵمانیا، 9 پۆڵەندا، 2 لە هەریەكە لە هۆڵەندا، ئیستۆنیا، ئیتالیا، فەرەنسا، 1 كەمپ لە هەریەكە لە: چیكۆسلۆڤاكیا، لاتڤیا، نەمسا، بیلاروس، ئۆكرانیا، لیتوانیا، بەلجیكا ‌و دوورگەشانیل، ئاوشڤیتز گەورەترینیان بوو كە بۆ كاری بێكاریی ‌و كوشتن بەكاردەهات ‌و لەیەك كاتدا 400 هەزار بەندی دەگرت، لەپۆڵەندا 6 كەمپ هەبوو بۆ گرتن ‌و كاركردن ‌و لەناوبردن: ئاوشڤیتز (1,1 ملیۆن)، بەلزاك (600هەزار)، چیلمنۆ (320هەزار)، ماجدانیك (78 هەزار)، سۆبیبۆر (250 هەزار)، ترێبلینكا (870 هەزار)، مالی ترۆستینەت 65 هەزار، هەموو كوشتارەكانی هەر شەش كەمپەكە لەژێر ناوی «ئۆپەراسیۆنی راینهارد»دا بوو ، وا مەزەندە دەكرێت 200 هەزار بەشدار بووبێت لە هۆڵۆكۆست دا. هەر لە گێستابو‌و 55 ‌و پۆلیس ‌و هەواڵگریی نازی.
هەموو ئەو شتانەی كە بەجێ ماون لەو مۆزەخانانە پارێزراون وەكو جلوبەرگ ‌و فڵچەی ریش تاشین ‌و بۆیاخی پێڵاو و جانتاكانیان‌و تەنانەت قژی ئافرەتەكان ‌و قاچی دەستكردی كەم ئەندامەكان.
ئەو كۆمپاینایەی پیڵاوی بۆ زیندانەكان دروستكردووە بە جوولەكەكان تاقیان كردۆتەوە‌و ئیستاش بووە بەناودار، ئەو خەڵكانەش كە وەستێنراون ‌و خۆڵەمێشەكەیان لە شوێنێكك دانراون، هەزارن كەس رۆژانە گوڵ دەخەنە سەر ئەو شوێنانە. ئەمە كورتەیەك بوو كە من باسمكرد زۆر سوپاس بۆ گوێگرتنتان.
كامیل ئەحمەد:
لە ڕاپەریندا ئەو بەڵگانە گیرا، بەڵام سەیرەكە لەوەدایە ئەو بەڵگەنامانە كە نزیكەی 18 تۆن بوون، بران بۆ ئەمریكا، تەنانەت ئەو دەوڵەتانەی كە بەشدار نەبوون لە جینۆسایددا، بەڵام غازەكانی ئەوان لێرە لەسەر مرۆڤی كورد تاقیدەكرانەوە، ئاخۆ ئەم بەڵگەنامانە چیان لێكراو لە كوێ كۆكرانەوە؟ یەكێك لەو شتانەی سەدام حسێن تەقلیدی هیتلەری كردەوە تاقیكرنەوەی غازەكان بوو لەسەر خەڵكی هەژار، بەڵام بۆچی سیاسییەكانی ئێمە نەیانتوانی سوود لەو بەڵگەنامانە ببینن چ بۆ ئەرشیف ‌و چ بۆ پێشكەشكردنیان وەك دیكۆمێنت ؟
محەمەد ساڵح تۆفیق:
رەنگە زۆربەی برادەران بایەتی ئەدۆڵف هیخمانیان بیستبێت، ئەو نازی بوو، خاوەنی بیرۆكەی جینۆسایدەكان بوو، چارەسەری كۆتایی لە كۆنگرەی ڤانسێی ساڵی 1942 بڕیاردرا خەونەكەی هیتلەر بهێنێتە دی كە دەڵێت: «ئەوروپایەكم دەوێت بەبێ جولەكە»، ئەم پیاوە بوو بە بەرپرس، ئەدۆلف هیخمان گەنج بوو، بوو بە لێپرسراوی جێبەجێكردن ‌و دروستكردنی ئەو كەمپانە كە جولەكەیان تێدا لەناوبرا، ئەم ئەدۆڵف هیخمانە لەساڵی 1945 خۆی شاردەوە بەرەو خۆرئاوا رۆشتوو و چوو بۆ ئەرجەنتین لەوێ لە ژێر پەردەی ناوێكی تردا مایەوە، تا جولەكەكان توانیان ئەو كابرایە بدۆزنەوە‌و ساڵی 1960 رفاندیان ‌و هەر چەندە مەسەلەیەكی دیپلۆماسیی گەورەی دروستكرد لە نێۆان ئەرجەنیتن ‌و ئیسرائیلدا بەڵام ساڵی 1960 هێنایانەوەو لە ئیسرائیل دوو ساڵ دادگاییان كردو لەتەمەنی 56 ساڵیدا لەسێدارەیان دا ‌و وەك كورەكە سوتانیان خۆڵەمێشەكایان برد لە بەحری سپی فڕییان دا.
لەكۆتای كۆڕەكەشدا رێز لەمامۆستا محەمەد ساڵح نرا لەلایەن كوردستانی نوێوە.

print

 63 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*