سەرەکی » دۆسێ » هۆكارەكانی بەرپابوونی یەكەمین جەنگی جیهان

هۆكارەكانی بەرپابوونی یەكەمین جەنگی جیهان

یەكەمین جەنگی جیهانی كە بە هەمان شێوە بە جەنگە مەزنەكە ناودەبرێت، لە سەرەتاوە لە 28ی تەمموزی 1914 دەستیپێكرد و لە 11ی تشرینی دووەمی 1918 كۆتایی هات، روودانی جەنگەكە لەو دەمەدا بەو» جەنگەی كۆتایی بە هەموو جەنگەكان دەهێنێت» وەسفكرا، زیاتر لە 70 ملیۆن سەربازی بۆ كۆكرایەوە كە 60 ملیۆنیان ئەوروپایی بوون تا بەشداریی لە یەكێك لە گەورەترین جەنگدا بكەن لە مێژوودا.

هۆكارە راستەوخۆكان
هۆكاری راستەوخۆی بەرپابوونی یەكەمین جەنگی جیهانی، تیرۆركردنی ئەرشیدۆك فرانز فێردیناند بوو لە نەمسا- مەجەر كە بەدەستی گروپێكی تیرۆریستی ناسیۆنالیستی سربی تیرۆركرا.
پێشتر ئەو گروپە لە یەكەم هەوڵیاندا بۆ تیرۆركردنی فێردیناند شكستخواردوو بوو، بەڵام دواتر توانی خۆی و هاوسەرەكەی و هاوڵاتییەكی سربی بە ناوی (گافریلۆ برنسیب) تیرۆر بكات.
لەكاتێكدا تیرۆركران كە لە سەراییڤۆی بۆسنە بوون، لەكاتێكدا بۆسنە لەو دەمەدا بەشێك بوو لە نەمسا-مەجەر، ئەمەش وەك هەڵوێستێكی ناڕەزایی بەرانبەر بە دەستگرتنی نەمسا بەسەر ئەو ناوچەیە.
لەدوای ئەو تیرۆركردنە، نەمسا-مەجەر، جەنگی لە دژی سربیا راگەیاند، بەو هۆیەشەوە روسیا كە هاوپەیمانی لەگەڵ سربیا هەبوو كەوتە جموجۆڵ و ئەڵمانیاش لە دژی روسیا جەنگی راگەیاند، بەمشێوەیە رووبەری جەنگەكە رووی لە فراوانبوون كرد و هەموو ئەوانە تێوەگلان كە هاوپەیمانی بەرگرییان لەگەڵ یەكتر هەبوو.

هۆكارە ناوەندییەكان
كۆمەڵێك هۆكار هەبوون بۆ پەرپابوونی یەكەمین جەنگی جیهانی، كە بەم شێوەیە بوون.
هاوپەیمانی بەرگری نێوان وڵاتان: كۆمەڵێك لە وڵاتانی كیشوەری ئەوروپا رێكەوتنی بەرگری هاوبەشیان لەنێواندا بوو، ئەو بەڵێننامانە پێویستیان بە پشتیوانی و یارمەتیدانی یەكتر هەبوو كاتێك یەكێكیان رووبەڕووی هێرش و پەلاماردەبۆوە، پاشان وڵاتە هاوپەیمانەكان كۆدەبنەوە تا پارێزگاریی لێبكەن، ئەو هاوپەیمانیانە بەر لە یەكەمین جەنگی جیهانی بوون كە بەمشێوەیە بوون: رەوسیا و سربیا. فەرەنسا و روسیا. ئەڵمانیا و نەمسا و مەجەر. ژاپۆن و بریتانیا. بریتانیا و فەرەنسا و بەلجیكا.
نەمسا-مەجەر جەنگی لە دژی سربیا راگەیاند، لەبەرانبەردا روسیا بەشداریی لە بەرگریكردن كرد لە سربیا، دوای ئەوەش ئەڵمانیا جەنگی لە دژی روسیا راگەیاند، پاشان فەرەنسا رازیكرا بەگژ ئەڵمانیا و نەمسا-مەجەر بچێت، ئەڵمانیاش هێرشی كردە سەر فەرەنسا لەڕێی بەلجیكاوە، بریتانیاش هاتە نێو جەنگەكەوە، لە دواتردا ژپۆنیش هاتە نێو جەنگەكەوە، و بە هەمان شێوە ولایەتە یەكگرتووەكان و ئیتاڵیاش كە لە بەرەی هاوپەیمانان بوون.
ئیمپریالیستی: ئیمپریالیستی یەكێك بوو لەو هۆكارانەی بووە مایەی زیادكردنی سامانی وڵاتە بەهێزەكان لەڕێی فراوانكردنی ناوچەكانی ژێر هەژموونی خۆیان، بەر لە بەرپابوونی یەكەمین جەنگی جیهان، ئەفریقا و بەشێك لە ناوچەكانی ئاسیا، ناوچەی جێناكۆك بوون لەنێوان وڵاتە ئەوروپاییەكان، هەموو ئەمانە بەهۆی بوونی ماددەی خاو بوو لەو زەویانە، بۆیە وڵاتە ئەوروپاییەكان پێشبڕكێیان دەكرد بۆ دەستگرتن بەسەریاندا، ئەمەش رووبەڕبوونەوە و پێشبڕكێكانی زیاتر كرد، و بونە مایەی دەستكردن بە بەرپاكردنی یەكەمین جەنگی جیهان.
پێشبڕكێكی خۆپڕچەككردن: لەگەڵ هاتنەبەری سەدەی بیست، وڵاتانی ئەوروپا كەوتنە نێو پێشبڕكێی خۆپڕچەككردن، لە ساڵی 1914، ئەڵمانیا گەورەترین هێ و پڕچەكترین بوو لەڕووی بنیاتنانی سەربازییەوە، لەو دەمەشدا ئەڵمانیا و بریتانیای موزن لە پێشڕكێی زیاتردابوون لەڕووی پتەوكردنی هێزە دەریایەكان، وێڕای زیادبوونی كاریگەریی دامەزراوە سەربازییەكان لەسەر سیاسەتی گشتی لە ئەڵمانیا و روسیا، بۆیە ئەم هەڵكشانە سەربازییە وایكرد جەنگ بەرپاببێت.

رووداوە گرنگەكانی جەنگەكە
یەكەمین جەنگی جیهان بەهۆی تیرۆركردنی جێنشینی شاهانەی نەمسا بوو لە ساڵی 1914 وەك پێشتر ئاماژەی پێكرا، دواتر رووداوەكان لە ساڵی 1915دا پەرەیان سەند، پاشان هەڵمەتی درندیل دەستیپێكرد كە خۆی لە گەمارۆدانی ژێرئاوگەڕێكی ئەڵمانیادا بینیەوە لەلایەن بریتانیاوە، بوشێوەیە سەرەتای شەڕەكە دەستیپێكرد، و ئەڵمانیاش بۆ یەكەم جار لە بیست و دووی مانگی نیسان و لە 25ی نیساندا، هەڵمەتی جالیبولی دەستپێكرد، لە حەوتی ئایاردا ژێرئاوگەڕی لۆسیتانیا لەلایەن ئەڵمانەكانەوە نوقمی دەریاكرا، ئەمەش بووە مایەی گیانلەدەستدانی 1198 كەس كە 128 كەسیان ئەمریكایی بوون، ئەمەش وایكرد ئیتاڵیا جەنگ لە دژی ئەڵمانیا و نەمسا رابگەیەنێت، لە بەری خۆرهەڵاتیش «هێرشی گەورەی»ئەڵمانی و نەمسایی بۆ سەر هەریەك لە پۆڵەندا و لیتواندا سەركەوتوو بوو، لەگەڵ هاتنەبەری شەشی مانگی ئەیلول، روسەكان ملیۆنێك پیاویان لەدەستدا، لە چواردەی مانگی تشرینی یەكەم، بریتانیا و فەرەنسا جەنگیان لە دژی بولگاریا راگەیاند.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئەمریكا كارمەندە ناسەرەكییەكانی لە عیراق پاشەكشە پێدەكات

ئەمریكا داوا لە كارمەندە ناسەرەكییەكانی دەكات لە عیراق، وڵاتەكە بەجێبهێڵن، ...