سەرەکی » ئاراستە » پاشه‌كشه‌ی‌ حوكمی‌ قازانجخوازیی له‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیداپەڕە 18

پاشه‌كشه‌ی‌ حوكمی‌ قازانجخوازیی له‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیدا

مه‌روان ئه‌لمه‌عشه‌ر

له‌ ماوه‌ی‌ 10 ساڵی‌ رابردوودا دوو گه‌رده‌لول وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ هه‌ڵپێچا، یه‌كه‌میان كه‌ زیاتر به‌رچاو بوو، تێڕوانینی‌ گه‌شبینانه‌ بوو بۆ به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌، ئه‌وه‌ بوو كۆمه‌ڵێك ناڕه‌زایی خه‌ڵك دژی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ ناوچه‌كه‌ سه‌ری‌ هه‌ڵدا‌و ئه‌و كات هیوایه‌كی‌ زۆر هه‌بوو به‌و بزوتنه‌وه‌ ناڕه‌زاییانه‌، گوایه‌ به‌رهه‌می‌ ده‌بێت‌و سه‌ره‌نجام سه‌رده‌مێك دێته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ دیموكراسی‌‌و سه‌روه‌ری‌ یاسا له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌هێنێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌و ناڕه‌زاییانه‌ جگه‌ له‌ تونس، كه‌ تا راده‌یه‌ك توانی‌ خۆی‌ بگرێته‌وه‌، له‌ بری‌ دیموكراسی‌ كۆمه‌ڵێك پشێویی‌و ته‌نانه‌ت شه‌ڕی‌ ناوخۆیشی‌ هێنایه‌ ئاراوه‌.
دوای‌ ئه‌وه‌ گه‌رده‌لولی‌ دووه‌م له‌ 2014دا هه‌ڵی‌ كرد، ئه‌ویش ئه‌و كاته‌ بوو كه‌ نرخی‌ نه‌وت له‌ بازاڕه‌كانی‌ هاڕه‌ی‌ كرد بۆ خوار سه‌د دۆلار، ئه‌وه‌ش بووه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆ سه‌ر ئه‌و رژێم‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ ناوچه‌كه‌، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ نه‌وت دامه‌زراون. نرخی‌ نه‌وت رۆژ به‌ رۆژ له‌ دابه‌زیندا بوو، ئه‌وه‌ش كێشه‌ی‌ بۆ بودجه‌ی‌ زۆر‌و زه‌وه‌ندی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ دروست كرد، زیانی‌ به‌ چینه‌ ده‌سته‌بژێره‌كه‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ گه‌یاند، یان له‌ هه‌ندێك وڵات بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ زۆر چاكسازی‌ دوابخرێت بۆ كاتی‌ نادیار. ئه‌و دۆخه‌ وه‌ك باری‌ نائاسایی ئه‌ژمار ناكرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ نرخی‌ نه‌وت پێناچێ بگه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌و ئاسته‌ به‌رزه‌ی‌ كه‌ پێش 2014 تێیدا بوو.
به‌ رووكه‌ش وا ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ زۆربه‌ی‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان توانیویانه‌ خۆیان له‌ هه‌ردوو گه‌رده‌لوله‌كه‌ لابده‌ن، به‌ڵام ناوچه‌كه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌گه‌ری‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ كۆمه‌ڵێك پشێویی تردایه‌، به‌و پێیه‌ی‌ رووداوه‌كانی‌ 2011‌و 2014 ته‌نها نیشانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ گۆڕانكارییه‌كی‌ قوڵتره‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، ئه‌و گۆڕانكارییه‌ گه‌وره‌یه‌ش له‌ گرێبه‌سته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی‌ پێشوو كه‌ جۆرێك له‌ سه‌قامگیریی ده‌ستكردی‌ پاراستبوو ئه‌مڕۆ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌‌و ناوچه‌كه‌ پێویستی‌ به‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ گرێبه‌ستی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ نوێ ده‌بێت، كه‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ ناجێگیریی زیاتر بپارێزێت.
حكومه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كان زیاتر له‌ په‌نجا ساڵه‌ نه‌وتیان به‌كار هێناوه‌ بۆ دروست كردنی‌ سیستم‌و حكومه‌تی‌ قازانجخواز، له‌ داهاتی‌ نه‌وت هه‌لی‌ كاری‌ زۆریان له‌ كه‌رتی‌ گشتیدا ده‌سته‌به‌ر كردووه‌‌و هه‌ر هه‌ر له‌و داهاته‌ش خزمه‌تگوزارییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ وه‌ك ته‌ندروستی‌‌و په‌روه‌رده‌یان دابین كردووه‌، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و خزمه‌تگوزاریانه‌شدا هاووڵاتیان ده‌ستبه‌رداری‌ به‌شێك له‌ مافی‌ خۆیان بوون له‌ به‌شداری‌ كردنیان له‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌‌و بڕیاره‌كاندا. به‌ڵام كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو قه‌باره‌ی‌ كه‌رتی‌ گشتی‌ به‌ راده‌یه‌ك گه‌وره‌ بوو گه‌یشته‌ ئاستی‌ هه‌ڵاوسان‌و هه‌ڵماسین، كاتێكیش كه‌ نرخی‌ نه‌وت له‌ بازاڕی‌ جیهانیدا دابه‌زی‌، ئه‌و هاوكێشه‌یه‌ی‌ گرێبه‌سته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ پشتی‌ پێ به‌ستبوو، كێشه‌ی‌ تێكه‌وت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ حكومه‌ته‌كان له‌وه‌به‌دوا توانایان نه‌بوو خزمه‌تگوزارییه‌كان وه‌ك پێویست پێشكه‌ش بكه‌ن، له‌گه‌ڵ بێتوانییه‌كه‌شیدا سوور بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ بڕیار هه‌ر له‌ ده‌ست خۆیاندا بێت‌و سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌یان به‌و جۆره‌ پێش نه‌خست كه‌ هاوسه‌نگی‌ دروست بكات‌و حكومه‌تێكی‌ باش مسۆگه‌ر بكات، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ش چینێك له‌ ده‌سته‌بژێری‌ له‌خۆی‌ كۆكرده‌وه‌ كه‌ ته‌واو له‌ خه‌ڵك دابڕان‌و قازانجخواز بوون‌و بۆ خۆیان ده‌ژیان.
گه‌رده‌لولی‌ دووه‌م كه‌ له‌ مانگی‌ ئابی‌ 2014دا هه‌ڵی‌ كرد‌و وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ هه‌ڵپێچا، نرخی‌ نه‌وت له‌ 140 دۆلاره‌وه‌ هاته‌ خواره‌وه‌ بۆ خوار سه‌د دۆلار، سه‌ره‌نجامه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ رژێمه‌ عه‌ره‌بییه‌ قازانجخوازه‌كان توانایان نه‌ما درێژه‌ به‌ سیستمی‌ خۆشگوزه‌رانی‌ بده‌ن، ئه‌و وڵاتانه‌ش كه‌ نه‌وتیان پێویستیان به‌ نه‌وت بوو هاورده‌یان ده‌كرد، له‌ توانایاندا نه‌ما پشت به‌ یارمه‌تییه‌ نه‌وتییه‌كان ببه‌ستن، یان پشت به‌و حه‌واڵانه‌ ببه‌ستن كه‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌ وڵاته‌ نه‌وتییه‌كان كاریان ده‌كرد‌و حه‌واڵه‌یان ده‌كرد‌و ئه‌وانیش وه‌ك وڵاتێكی‌ نیمچه‌ قازانجخوازیان لێ هاتبوو.
سیستمی‌ قازانجخواز له‌ ئوردن بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ قه‌باره‌ی‌ قه‌رزه‌كانی‌ بگاته‌ 96%ی‌ تێكڕای‌ داهاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی، جگه‌ له‌وه‌ش گرنگی‌ نه‌دان به‌ به‌رهه‌مهێنان‌و له‌ هه‌مان كاتدا دابه‌زینی‌ ئاستی‌ سیستمی‌ په‌روه‌رده‌‌و لاوازیی زه‌مینه‌ی‌ یاسادانانی‌ گونجاو بۆ ئاماده‌ كردنی‌ كه‌رتی‌ تایبه‌ت تا ژماره‌یه‌كی‌ زۆر هێزی‌ كار له‌خۆ بگرێت‌و له‌ كۆڵ كه‌رتی‌ گشتییان بكاته‌وه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ بوونه‌ هۆی‌ وایان كرد رێژه‌ی‌ بێكاریی كه‌ڵه‌كه‌ بێت‌و بگاته‌ 18,5% له‌ رێژه‌یه‌ش 30%یان له‌ ریزی‌ لاواندان. تازه‌ مه‌له‌كه‌ش له‌وه‌ ده‌رچووه‌ له‌ چاره‌سه‌ری‌ ئابوورییانه‌ی‌ رووت باره‌كه‌ راست بكرێته‌وه‌‌و چاره‌سه‌رێكی‌ وابێت كه‌ زۆرینه‌ یان به‌شێكی‌ فراوانی‌ خه‌ڵك به‌ تایبه‌تیش لاوان پێی‌ رازی‌ بن، چونكه‌ ئه‌وان داوای‌ میتۆد‌و به‌رنامه‌ی‌ تازه‌ ده‌كه‌ن‌و ده‌یانه‌وێ له‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسیدا زیاتر به‌شدار بن.
ره‌نگه‌ وانه‌ گرنگه‌كه‌ی‌ هه‌ردوو گه‌رده‌لوله‌كه‌ ئه‌وه‌ بێت كه‌ له‌وه‌ تێبگه‌ن پێویسته‌ له‌ سیستم‌و حوكمڕانی‌ قازانجخواز دوور كه‌ونه‌وه‌‌و به‌ وردی‌‌و پله‌ به‌ پله‌ هه‌نگاو بنێن به‌ره‌و سیستمێكی‌ به‌رهه‌مهێنی‌ رێكوپێك، كه‌ گرنگی‌ به‌ گه‌شه‌كردن‌و گه‌شه‌پێدان بدات‌و وا له‌ سه‌رجه‌م چین‌و توێژه‌كان بكات سه‌رپێ بكه‌ونه‌وه‌.
ره‌نگه‌ وانه‌ی‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌ش ئه‌وه‌ بێت كه‌ هه‌نگاونان‌و گۆڕانكارییه‌كی‌ له‌و شێوه‌یه‌ روو نادات ئه‌گه‌ر شانبه‌شانی‌ گۆڕانكارییه‌كه‌ چاكسازییه‌كی‌ راسته‌قینه‌ له‌ سیاسه‌تدا نه‌كرێت‌و نه‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ هاووڵاتی‌ به‌ جددی‌ به‌شداری‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌‌و بڕیاردان بكات‌و ئه‌و هه‌سته‌ی‌ لا دروست بكات، كه‌ خۆیشی‌ به‌شدار بووه‌ له‌ بڕیاره‌ ئابوورییه‌كاندا، كه‌ له‌ قۆناغێكدا بارگرانی‌‌و ئاسته‌نگ دروست ده‌كات‌و دواتر ده‌یانگه‌یه‌نێت به‌ كه‌ناری‌ ئارام. ئه‌وه‌ی‌ گرنگه‌ بوترێ، خۆگێل كردن له‌ پێویستی‌ هاوته‌ریب بوونی‌ هه‌ردوو رێڕه‌وه‌كه‌ی‌ ئابووری‌‌و سیاسی‌، به‌ هیچ ناگات جگه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ ناره‌زایی زیاتر.
سه‌نته‌ری‌ كارنیگی‌

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*