سەرەکی » دۆسێ » رۆڵی‌ بێژه‌ر له‌ گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا

رۆڵی‌ بێژه‌ر له‌ گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا

توێژه‌ر- مه‌حمود عه‌لی‌(نامۆ)

ئەم بابەتە توێژینەوەیەکی مەحمود عەلی-ە وه‌ك به‌شێك له‌پێداویستیه‌كانی وه‌رگرتنی‌ بڕوانامه‌ی دبلۆم له‌ بواری‌ ته‌كنیكی‌ میدیا، پێشكه‌ش به‌ به‌شی‌ ته‌كنیكی‌ میدیا كراوه‌، کوردستانی نوێ بە زنجیرە بڵاوی دەکاتەوە.

پێشـه‌كـی‌:
دیاره‌ له‌م پێشه‌كیه‌دا ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بخه‌مه‌ روو كه‌ ناوه‌ڕۆكی‌ توێژینه‌وه‌كه‌ له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ كاراكته‌ره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی‌ كاری‌ میدیایی، ئه‌ویش كاراكته‌رو كاری‌ بێژه‌رییه‌ كه‌ كارێكی‌ سه‌ره‌كی‌ و بنه‌ڕه‌تی‌ یه‌ له‌بواری‌ ته‌له‌فزیۆن ‌و رادیۆشدا، بێژه‌ر له‌هه‌ر ده‌زگایه‌كی‌ میدیایی‌ بێت خاوه‌نی‌ ئه‌و زاره‌یه‌ كه‌ گشت هه‌واڵه‌كان بۆ وه‌رگر ده‌گوازێته‌وه‌، به‌و واتایه‌ی‌ كه‌ گه‌یه‌نه‌ری‌ رووداوه‌كانی‌ رۆژه‌ بۆ وه‌رگر له‌ شه‌قام‌و له‌گێتیدا، یاخود به‌مانایه‌كی‌ دیكه‌ تێركردنی‌ زانیارییه‌كانی‌ وه‌رگره‌ (بینه‌ر، بیسه‌ر)، بۆ ئه‌و ئاره‌زووه‌ی‌ هه‌یه‌تی‌ له‌ رووی‌ هه‌واڵی‌ ئابوری‌ ‌و رامیاری‌ ‌و وه‌رزشی‌ ‌و یاخود هه‌ر رووداوێكی‌ دیكه‌.
زۆرجاریش سه‌ركه‌وتنی‌ كه‌ناڵێكی‌ میدیایی‌ بینراو یان بیستراو به‌نده‌ به‌ئاستی‌ توانای‌ بێژه‌ره‌كانیه‌وه‌ به‌و پێیه‌ی‌ بێژه‌ر ده‌بێته‌ شوناس و پێناسه‌ی‌ كه‌ناڵه‌ میدیاییه‌كان.
بێگومان ده‌بێت بێژه‌ر خاوه‌نی‌ ده‌نگێكی‌ خۆش ‌و روویه‌كی‌ گه‌ش بێت ‌و به‌زمانێكی‌ ساده‌ و پاراو په‌یامه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت، بۆئه‌وه‌ی‌ وه‌رگر بتوانێت زانیارییه‌كانی‌ لێ‌ وه‌ربگرێت، هه‌روه‌ها رێكپۆشی‌‌و نه‌رم‌و نیانی‌‌و ئارامگری‌ ‌و له‌سه‌رخۆیی‌ به‌شێكن له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ بێژه‌ری‌ سه‌ركه‌وتوو.
له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا به‌رجه‌سته‌ی‌ كاری‌ ئه‌م كاراكته‌ره‌ گرنگه‌ی‌ میدیا شیكراوه‌ته‌وه‌.
بۆ زیاتر شیكردنه‌وه‌ و خستنه‌ ڕووی‌ لایه‌نه‌ زانستیه‌كان، له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا، كه‌ له‌چه‌ند به‌شێك پێكهاتووه‌، به‌شی‌ یه‌كه‌م میتۆد نامه‌، به‌شی‌ دووه‌م باسی‌ چه‌مك ‌و پێناسه‌ی‌ بێژه‌ر ‌و گرنگترین ئه‌رك ‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی‌ بێژه‌ر و ده‌نگ ‌و ره‌نگ ‌و سیما و رواڵه‌ت ‌و جلوبه‌رگ وپۆشاك‌و ئارایشتی‌ بێژه‌ر كراوه‌ و زانیاریی‌ له‌سه‌ر رۆڵی‌ ئه‌و كاراكته‌ره‌و چه‌ندین لایه‌نی‌ دیكه‌ ده‌رباره‌ی‌ بێژه‌ر خراوه‌ته‌ روو، به‌شی‌ سێیه‌م لایه‌نی‌ مه‌یدانی‌ توێژینه‌وه‌كه‌یه‌، كه‌ له‌ڕێی‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌نجامی فۆرمی راپرسییه‌وه‌ كه‌ به‌سه‌ر به‌رتوێژان دابه‌شكراوه‌، وه‌ڵامه‌كانیان به‌ داتاكراو، توێژه‌ر له‌ رێگه‌ی‌ به‌رنامه‌یه‌كی‌ ئاماریی‌ ‌و ژمێره‌ییه‌وه‌ رێژه‌ی‌ سه‌دی‌ بۆ هه‌ریه‌كه‌ له‌ بڕگه‌كانی‌ فۆڕمه‌كه‌ ده‌رهێناوه‌.

1- چوارچێوه‌ی‌ میتۆدی‌ توێژینه‌وه‌
1 ـ 1. كێشه‌ی‌ توێژینه‌وه‌
1-2. گرنگی‌ توێژینه‌وه‌
1-3. ئامانجه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌
1-4. جۆرو میتۆدی‌ توێژینه‌وه‌
1-5. سامپڵی‌ توێژینه‌وه‌
1-6. ئامڕازه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌
1-7. بوارو سنوری‌ توێژینه‌وه‌
1ـ7ـ1. بواری‌ كات
1ـ7ـ2. بواری‌ شوێن
1ـ7ـ3. بواری‌ مرۆیی‌
1-7-4. بواری‌ بابه‌تی‌
1-8. دیاریكردنی‌ چه‌مكه‌كان
1-9. توێژینه‌وه‌كانی‌ پێشوو
1-10. سودوه‌رگرتنی توێژه‌ر له‌ توێژینه‌وه‌كانی پێشوو
1-1 كـێشـه‌ی‌ توێـژینه‌وه‌:
كێشه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ ده‌سپێكردنی سه‌ره‌تایه‌كی‌ لۆژیكییه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ ببێته‌ بابه‌تێك ‌و له‌ڕێگه‌ی‌ توێژینه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ به‌دواداچونی‌ بۆبكرێت، بابه‌تێكه‌ ناڕوونی‌ ده‌وری‌ داوه‌، یاخود دیارده‌یه‌كه‌، پێویستی‌ به‌ڕاڤه‌كاری‌ هه‌یه‌ .
له‌م روانگه‌یه‌وه‌ دوای‌ گه‌شه‌كردنی میدیا و هاتنه‌ئارای چه‌ندین كه‌ناڵی‌ ته‌له‌ڤزیۆنی‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا، به‌تایبه‌ت كه‌ناڵی‌ تایبه‌تمه‌ندی هه‌واڵی، ڕۆژانه‌ چه‌ندین به‌رهه‌می‌ هه‌واڵئامێزی ته‌له‌ڤزیۆنی‌ به‌چه‌ندین ژانری‌ جیاواز په‌خشده‌كه‌ن، كاری بێژه‌ری‌ یه‌كێكه‌ له‌ كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی پرۆسه‌ی پێشكه‌شكردن، هه‌ر بۆیه‌ كاری‌ بێژه‌ری‌ بووه‌ته‌ بابه‌تێكی‌ گرنگی‌ ئه‌كادیمی‌ ‌و پێویستی به‌ ئاوڕدانه‌وه‌یه‌كی‌ زانستییانه‌ هه‌یه‌، ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌ڕوانگه‌یه‌كی‌ زانستییه‌وه‌ له‌و بابه‌ته‌ ده‌كۆڵێته‌وه‌، سه‌رنج ده‌خاته‌ سه‌ر شێوازی‌ پێشكه‌شكردنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵیی له‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌ كوردییه‌كاندا، كه‌ ژانرێكی‌ سه‌ره‌كی‌ ‌و گرنگی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌كانه‌‌و بێژه‌ریش به‌ كۆڵه‌كه‌ی‌ شاشه‌كان له‌قه‌ڵه‌مده‌درێت.
ئه‌م بابه‌ته‌ پێویسته‌ له‌ڕێگه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ی زانستییه‌وه‌ راڤه‌كارییه‌كی زانستیانه‌ی‌ بۆ بكرێت ‌و وه‌ك هه‌ر لایه‌نێكی دیكه‌ی‌ پێشكه‌شكردنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵی له‌ ته‌له‌فزیۆندا ‌و بكرێته‌ بابه‌تێكی زانستی و له‌سه‌ر بنه‌ما زانستییه‌كان ئه‌نجامبدرێت، به‌ پێوه‌ره‌ زانستیه‌كانیش هه‌ڵبسه‌نگێندرێت.
له‌ ڕوانگه‌ی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌وه‌، توێژه‌ر پرسیارگه‌لێك، كه‌ به‌رجه‌سته‌ی‌ كێشه‌ی‌ توێژینه‌وه‌كه‌ ده‌كات، ده‌یانخاته‌ڕوو:
1- ئایا بینه‌ران گرنگی‌ به‌ روخسار و رێك پۆشیی‌ بێژه‌ر ده‌ده‌ن له‌گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا.
2- تاچه‌ند بینه‌ران گرنگی‌ به‌ ره‌گه‌زی‌ بێژه‌ر ده‌ده‌ن له‌گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا.
3- ئایا بینه‌ران گرنگی‌ به‌ ئاستی رۆشنبیری‌ ‌و مه‌عریفه‌ی‌ بێژه‌ر ده‌ده‌ن له‌گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا.
4- تاچه‌ند بینه‌ران گرنگی‌ به‌ به‌كارهێنانی‌ ئاماژه‌كانی‌ جه‌سته‌ ده‌ده‌ن له‌لایه‌ن بێژه‌ره‌وه‌ له‌گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا.
5- ئایا ده‌نگی بێژه‌ر كاریگه‌ری‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر بینه‌ران له‌گه‌یاندنی په‌ یامی هه‌واڵدا.

1-2. گرنگیی‌ توێژینه‌وه‌
گرنگی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌ گرنگی‌ ئه‌و بابه‌ته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرێت كه‌ توێژه‌ر هه‌وڵیداوه‌ زانستیانه‌ ڕووبه‌ڕووی‌ ببێته‌وه‌، كاری‌ بێژه‌ری‌ مایه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ر بكرێت ‌و له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵدراوه‌ ئه‌و كه‌موكوڕیانه‌ بخاته‌ڕوو كه‌ بێژه‌ر له‌كاتی‌ ئه‌نجامدانی‌ كاره‌كانیان رووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ توێژه‌ر وایده‌بینێت توێژنه‌وه‌ی‌ زانستی‌ ته‌نها جه‌خت له‌سه‌ر بایه‌خێكی‌ دیاریكراو له‌بواری‌ پسپۆڕییه‌كه‌دا ناكاته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ش سودو بایه‌خی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، له‌ پێناو په‌ره‌دان به‌لایه‌نی‌ زانستی‌ ‌و تیۆریی‌ میدیایی.
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ هه‌نگاوێكه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ كتێبخانه‌ی‌ ئه‌كادیمی‌ كوردی‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بكات، ئه‌مه‌ش له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌م جۆره‌ توێژینه‌وانه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ كه‌م له‌نێو سه‌رچاوه‌ زانستییه‌كانی‌ زانكۆ ‌و په‌یماگاكان به‌رچاوده‌كه‌ون.

1-3. ئامانجه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌
هه‌موو توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ زانستی‌ چه‌ند ئامانجێكی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ ‌و توێژه‌ر هه‌وڵی‌ هێنانه‌دییان ده‌دات، ئیتر ئه‌و هه‌وڵه‌، كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاریی‌، یان چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌كان ‌و گه‌یشتن به‌ ڕاستی‌ ‌و زانیاریی‌ نوێ‌، یاخود گۆڕین ‌و هه‌مواركردنی‌ هه‌ڵویستێك بێت. له‌ئه‌نجامدانی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌شدا، توێژه‌ر، چه‌ند ئامانجێكی‌ هه‌یه‌، بریتین له‌:
1. زانینی‌ ئاستی‌ گرنگیپێدانی‌ بینه‌ران به‌ روخسار و رێك پۆشیی‌ بێژه‌ر له‌گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا.
2. ئاشكراكردنی‌ ئاستی‌ گرنگیپێدانی‌ بینه‌ران به‌ توخمی بێژه‌ر له‌گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا.
3. ده‌رخستنی‌ ئاستی گرنگیپێدانی‌ بینه‌ران به‌ ئاستی رۆشنبیری‌ ‌و مه‌عریفه‌ی‌ بێژه‌ر له‌گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا.
4.ئاستی‌ گرنگی پێدانی‌ بینه‌ران به‌ به‌كارهێنانی‌ ئاماژه‌كانی‌ جه‌سته‌ له‌لایه‌ن بێژه‌ره‌وه‌ له‌گه‌یاندنی‌ په‌یامی‌ هه‌واڵدا.
5.ئاستی گرنگی پێدانی بینه‌ران به‌ ده‌نگی بێژه‌ر له‌گه‌یاندنی په‌ یامی هه‌واڵدا.

1-4. میتۆدی‌ توێژینه‌وه‌
بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بابه‌تی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ كار به‌ میتۆدی‌ وه‌سفی‌ كراوه‌، زۆربه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ میدیاییه‌كان بۆ ده‌رخستنی‌ دۆخی‌ كێشه‌ی‌ توێژینه‌وه‌‌و ئه‌و فاكته‌رانه‌ی‌ كاریگه‌رییان به‌سه‌ریه‌وه‌ هه‌یه‌، په‌نای‌ بۆده‌به‌ن، تا له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ چه‌ند ئاڕاسته‌یه‌ك بخرێته‌ڕوو(1).

1-5. سامپڵی‌ توێژینه‌وه‌
له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا توێژه‌ر فۆڕمی‌ راپرسی به‌ سه‌ر خوێندكارانی‌ قۆناغی‌ دووه‌می‌ به‌شی‌ ته‌كنیكی‌ میدیا له‌ په‌یمانگای‌ ته‌كنیكی‌ سلێمانی‌ دابه‌شكردووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانێت به‌شێوه‌یه‌كی‌ زانستی‌ گوزارشت له‌ سامپڵی‌ توێژینه‌وه‌كه‌ بكات، كۆی‌ به‌رتوێژانی‌ به‌شداربووی‌ راپرسیه‌كه‌ بریتی بوون له‌ (120) به‌رتوێژ، له‌دوای‌ دابه‌شكردن‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ فۆڕمه‌كان (100) به‌رتوێژی‌ به‌شداربوو فۆڕمه‌كانیان گه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌.

1-6. ئامڕازه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ چه‌ند ئامڕازێكی‌ به‌كارهێناوه‌ بۆ ئه‌نجام دانی‌ بواره‌ زانستی یه‌كه‌ی‌ له‌وانه‌:
1- تێبینی‌ كردن له‌ ڕێگه‌ی‌ ته‌ماشاكردنی‌ زانیارییه‌كانی‌ ناو فۆڕمی‌ راپرسی‌.
2- دابه‌شكردنی‌ فۆڕمی‌ ڕاپرسی‌ به‌سه‌ر خوێندكارانی‌ قۆناغی‌ دووه‌می‌ به‌شی‌ ته‌كنیكی‌ میدیا له‌ په‌یمانگای‌ ته‌كنیكی‌ سلێمانی‌.

1-7. بوارو سنوری‌ توێژینه‌وه‌
بۆ دیاریكردنی‌ سنوری‌ توێژینه‌وه‌كه‌ سێ‌ لایه‌نی‌ سه‌ره‌كی‌ تێدا ره‌چاوكراوه‌:
1ـ7ـ1. بواری‌ كات
ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ی‌ تیادا ئه‌نجام دراوه‌ له‌ 1/10/2017 ده‌ستی‌ پێكردووه‌ تاوه‌كو 25/4/2018.
1ـ7ـ2. بواری‌ شوێن
له‌رووی‌ شوێنه‌وه‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌، په‌یمانگای‌ ته‌كنیكی‌ سلێمانی‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ چه‌ند به‌شێك له‌ خۆده‌گرێت.
1ـ7ـ3. بواری‌ مرۆیی‌:
بژارده‌یه‌ك له‌ خوێندكارانی‌ قۆناغی‌ دووه‌می‌ به‌شی‌ ته‌كنیكی‌ میدیا/ په‌یمانگای‌ ته‌كنیكی‌ سلێمانی‌ وه‌ك مشته‌ی‌ توێژینه‌وه‌كه‌، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ مه‌به‌ستدار وه‌رگیراون، كه‌ خوێندكاری‌ به‌شی‌ ته‌كنیكی‌ میدیان.
1ـ7ـ4. بواری‌ بابه‌تی‌:
بابه‌تی‌ توێێژینه‌وه‌كه‌ بریتییه‌ له‌ بێژه‌ری‌ كه‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌تایبه‌تی‌ بێژه‌ره‌كانی‌ به‌شی‌ سۆرانی‌.

1-8. دیاریكردنی‌ چه‌مكه‌كان:
أ‌- چه‌مكی‌ بێژه‌ر:
وشه‌ی (بێژه‌ر)، وشه‌یه‌كه‌ له‌بواری‌ كاری‌ رۆژنامه‌وانی‌ و راگه‌یاندندا به‌كارده‌هێنرێت، له‌رووی‌ زمانه‌وانییه‌وه‌ وشه‌كه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌و كه‌سه‌ ده‌كات، كه‌ وته‌یه‌ك، یاخود قسه‌یه‌ك ئاراسته‌ی‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی‌ ده‌كات، به‌ڵام وه‌ك زاراوه‌ (بێژه‌ر) ئه‌و پیشه‌یه‌ی‌ پێ ناوزه‌ند ده‌كرێت، كه‌ كاری‌ (بێژه‌ر)یی‌ رادیۆ و ته‌له‌ڤزیۆن وكه‌ناڵه‌كان ئه‌نجام ده‌دات، (بێژه‌ر) ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ ئه‌ركی‌ بێژه‌ری‌ ئه‌نجام ده‌دات، بێگومان هه‌موو ئه‌ركێك هه‌ل ‌و مه‌رج ‌و داب ‌و نه‌ریت ‌و رێوره‌سمی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، وه‌كو پیشه‌ی‌ (پزیشكی‌ ‌و ژمێریاری‌…هتد).
ب‌- چه‌مكی‌ هه‌واڵ:
هه‌واڵ چه‌ند چه‌مكێكی‌ جیاوازی‌ هه‌یه‌ له‌ زمانه‌ ئه‌ورووپیه‌كاندا وشه‌ی‌ (NEWS) له‌ به‌رامبه‌ریدا به‌كاردێنن به‌ زۆر ماناش ده‌خوێنرێته‌وه‌، هه‌ندێك كات مانای‌ حقوقی‌ هه‌یه‌ و به‌مه‌به‌ستی‌ ئاگایی‌ دادوه‌ری‌ تاوان دێت.

1-9. توێژینه‌وه‌كانی‌ پێشوو
له‌ئه‌نجامی‌ گه‌ڕان به‌دوای‌ ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی‌، پێشتر سه‌باره‌ت به‌ بێژه‌ریی ئه‌نجامدروان، توێژه‌ر ته‌نها یه‌ك توێژینه‌وه‌ی‌ ده‌ستكه‌وتووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌بابه‌تی‌ توێژینه‌وه‌كه‌وه‌، به‌مه‌به‌ستی‌ سود وه‌رگرتن له‌و توێژینه‌وه‌یه‌ كه‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ ناوی‌ توێژه‌روو ناونیشان و ئامانجه‌كانی‌ ده‌كرێت.
ا- توێژینه‌وه‌ی‌ ئه‌سعه‌د1(2011)
ئه‌م توێژینه‌وه‌ی‌ له‌ لایه‌ن توێژه‌ر (ئاڤان فارس ئه‌سعه‌د)، به‌ ناونیشانی‌ (كارامه‌ییه‌كانی‌ بێژه‌ری‌ ژن له‌ كه‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌ كوردییه‌كاندا)، پێشكه‌ش به‌ كۆلێجی‌ ئادابی‌ زانكۆی‌ سه‌ڵاحه‌دین كراوه‌، له‌ رووی‌ میتۆده‌وه‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ وه‌سفییه‌، به‌ئامانجی‌ هێنانه‌كایه‌ی‌ ئه‌و ئامانجانه‌ نوسراوه‌ كه‌ ئه‌ویش زانینی‌ ئاستی‌ خوێنده‌واری‌ بێژه‌ره‌كان ‌و ئاماری‌ ئه‌و زمانانه‌ی‌ بێژه‌ر مێینه‌كان ده‌یزانن، ئامانجه‌كانی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ش بریتین له‌:
– ئاستی‌ خوێنده‌واری‌ بێژه‌ره‌كان.
– ئاماری‌ ئه‌و زمانه‌ی‌ كه‌ بێژه‌ره‌ مێینه‌كان ده‌یزانن.
– ئه‌و جلوبه‌رگه‌ی‌ ده‌پیپۆشن كێ‌ بۆیان ده‌ست نیشان ده‌كات.
– ماكیاژ و كوافێر كێ‌ بۆیان ده‌ست نیشان ده‌كات.
– ئه‌و گرفتانه‌ی‌ كه‌ بێژه‌ره‌كان دێته‌ ڕێیان.
ئه‌نجامه‌كانی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ بریتین له‌:
1- ئاستی‌ خوێنده‌واری‌ بێژه‌ره‌كان به‌رز نی‌ یه‌ و زۆربه‌یان ئاستی‌ خوێنده‌واریان (دبلۆم)ه‌ .
2- ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ بێژه‌ره‌كان زمانی‌ ( عه‌ره‌بی‌ ) ده‌زانن.
3- زۆرینه‌ی‌ بێژه‌ره‌كان خۆیان جلوبه‌رگیان ده‌ست نیشان ده‌كه‌ن.
4- زۆرینه‌ی‌ بێژه‌ره‌كان خۆیان ماكیاژ و كوافێر ده‌ست نیشان ده‌كه‌ن.
5- هه‌ندێ‌ له‌ بێژه‌ره‌كان ئاماژه‌ بۆ بونی‌ ( گرفتی‌ ڕه‌گه‌زی‌ و كۆمه‌ڵگه‌ ) وه‌ك یه‌كه‌م گرفت ده‌رده‌خه‌ن.
1-8: سودوه‌رگرتنی توێژه‌ر له‌ توێژینه‌وه‌كانی پێشوو
دوای‌ خستنه‌ڕووی‌ ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ی‌ پێشوو، توێژه‌ر هه‌وڵیداوه‌ له‌ چه‌ند ڕویه‌كه‌وه‌ سودی لێوه‌ربگرێت، وه‌ك:
ـ سوودوه‌رگرتن له‌ڕوی‌ میتۆدی‌ توێژینه‌وه‌.
ـ سودوه‌رگرتن له‌ڕووی‌ پلان‌و نمونه‌ی‌ توێژینه‌وه‌‌و هه‌نگاوه‌ زانستیه‌كانی‌.
ـ سودوه‌رگرتن له‌ سه‌رچاوه‌كانی‌و گه‌ڕان به‌دوای‌ ئه‌و سه‌رچاوه‌ زانستیانه‌ی‌ له‌و توێژینه‌وه‌یه‌دا خراونه‌ته‌ڕوو.
ـ سودوه‌رگرتن له‌ توێژینه‌وه‌ی‌ پێشوو وه‌ك سه‌رچاوه‌ی‌ زانستی‌.
3- چوارچێوه‌ی‌ تیۆری‌ توێژینه‌وه‌

2-1. سه‌ره‌تایه‌ك له‌ باره‌ی‌ بێژه‌ر ‌و هه‌واڵ
2-2. چه‌مكی‌ بێژه‌ر
2-2-1. ئه‌ركه‌كانی‌ بێژه‌ر
2-2-2. تایبه‌تمه‌ندی‌ بێژه‌ر
2-2-3. بێژه‌ری‌ هه‌واڵ
2-2-4. شێوه‌، یان ره‌نگ ‌و روخسار و پۆشاكی‌ بێژه‌ر
2-2-5. جوڵه‌و زمانی‌ جه‌سته‌
2-2-6. جل‌و به‌رگی‌ بێژه‌ری‌ ته‌له‌فزیۆن
2-2-7. ده‌نگ‌و جۆره‌كانی‌
2-2-8. ماكیاژكردن
2-2-9. دیزاینی‌ گرافیكی‌
2-2-10. پێنج ئامۆژگاری‌ راگه‌یاندنكار( محه‌مه‌د كرێشان) بۆ ئه‌وانه‌ی‌ حه‌ز به‌كاری‌ بێژه‌ری‌ ده‌كه‌ن
2-2-11. ئاماده‌كردن و راهێنانی‌ بێژه‌ران
2-2-12. چه‌ند مه‌رجێك بۆ بێژه‌ری‌ سه‌ركه‌وتوو
2-3. چه‌مك و پێناسه‌ی‌ هه‌واڵ
2-4. هه‌واڵی‌ ته‌له‌فزیۆنی‌
2-5. به‌های‌ هه‌واڵ
2-6. گرنگترین شێوه‌كانی‌ هه‌واڵ
2-7. میتۆده‌كانی‌ هه‌واڵ
2-1. سه‌ره‌تایه‌ك له‌ باره‌ی‌ بێژه‌ر ‌و هه‌واڵ:
ساڵی‌ 1954، واته‌ كاتێك كه‌ناڵی‌ ته‌له‌ڤزیۆنی‌ BBC بۆ یه‌كه‌مجار له‌ هه‌واڵه‌كاندا له‌ پاڵ ده‌نگی‌ بێژه‌ره‌كه‌دا وێنه‌ی‌ په‌خشكرد، تاكو ئه‌مڕۆ، پێشكه‌شكردنی‌ هه‌واڵه‌كان گۆڕانكارییه‌كی‌ یه‌كجار زۆری‌ به‌سه‌ردا هاتووه‌. ئه‌م گۆڕانكارییانه‌ له‌هه‌مانكاتدا له‌ به‌رنامه‌كانی‌ رادیۆشدا روویانداوه‌ و هۆكاره‌كه‌شی‌ بۆ به‌كارهێنانی‌ شێوازی‌ نوێی‌ كاركردن ‌و بوونی‌ ته‌كنه‌لۆژیای‌ پێشكه‌وتوو و خواستی‌ خه‌ڵك له‌سه‌ر هه‌واڵ و زانیاری ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. ئه‌مڕۆ 80% خه‌ڵك له‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌كانه‌وه‌ هه‌واڵه‌كان وه‌رده‌گرن، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ مرۆڤ زیاتر باوه‌ڕ به‌وه‌ده‌كات، كه‌ به‌چاو ده‌یبینێت، بۆیه‌ ژماره‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ هه‌واڵه‌كانیان ته‌له‌ڤزیۆنه‌ زیاترن له‌ رادیۆ، هاوكات له‌گه‌ڵ پیشاندانی‌ وێنه‌ی‌ فۆتۆگرافی‌، كه‌ سه‌ره‌تا له‌سه‌ر شاشه‌ پیشانده‌درا، وێنه‌كان به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ ڕسته‌یه‌كی‌ كورت له‌لایه‌ن بێژه‌ری‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌وه‌ كۆتاییده‌هات. سه‌ره‌تاش هه‌ر به‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا، بێگومان ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ی‌ بواری‌ ته‌كنه‌لۆژیای‌ ڕاگه‌یاندن به‌خۆیه‌وه‌ بینی‌ وایكرد، كه‌ كه‌سانی‌ پسپۆر له‌ بواری‌ ڕاگه‌یاندن هه‌وڵ بده‌ن كه‌وا بێژه‌ران هان بده‌ن، ته‌نانه‌ت خودی‌ بێژه‌ره‌كانیش خۆیان له‌ هه‌وڵداندا بوون بۆئه‌وه‌ی‌ ئه‌وانیش خۆیان بگونجێنن له‌گه‌ڵ ئه‌و پێشكه‌وتن و گۆڕانكاریانه‌دا1، بۆیه‌ ئێستا بێژه‌ری‌ ته‌له‌ڤزیۆن ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌یه‌، كه‌ زیاتر له‌ هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێت سه‌رنجی‌ بینه‌ر ڕابكێشێت، له‌ هه‌موو ده‌زگایه‌كی‌ ته‌له‌ڤزیۆنی‌ و ڕادیۆیی‌ و جیهانی‌، بێژه‌ر ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ ڕاستگۆیی‌ ته‌واو ده‌داته‌ ئه‌و كه‌ناڵه‌، وا له‌و كه‌ناڵه‌ ده‌كات، كه‌ بینه‌ری‌ زیاتری‌ هه‌بێت2.
2-2. چه‌مكی‌ بێژه‌ر
وشه‌ی‌ بێژه‌ر به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ فرمانێكه‌وه‌، یاخود كردارێكه‌وه‌، كه‌ پێی‌ هه‌ڵده‌ستێت، ناوێكی‌ بكه‌ره‌ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ فرمان، كه‌ شوێنی‌ بڵاوكردنه‌وه‌كه‌شی‌ ئێزگه‌یه‌، بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ نووسینێكی‌ نادیار یاخود شاراوه‌، له‌لای‌ وه‌رگر، واباوه‌ و وه‌هاش روونه‌ كه‌ ته‌نها (بێژه‌ر) ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ هه‌واڵ ‌و زانیاری‌ ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ وه‌رگر، كه‌واته‌ هه‌ر بێژه‌ره‌ و تایبه‌تمه‌ندی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ له‌ گه‌یاندنی‌ په‌یامه‌كه‌دا.1
(بێژه‌ر) ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ هه‌واڵه‌كان پێشكه‌شده‌كات ‌و بڵاویانده‌كاته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ ئیدی‌ هه‌ركه‌سێك ئه‌م كاره‌ ئه‌نجام بدات بۆی‌ هه‌یه‌ ببێته‌ هه‌ڵگری‌ ناوی‌ (بێژه‌ر)، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا وشه‌كه‌ له‌م چه‌رخه‌دا مشتومڕی‌ له‌سه‌ره‌، چونكه‌ (بێژه‌ر) ئێستا بووه‌ته‌ ناونیشانێك بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌، كه‌ هه‌واڵه‌كان ده‌خوێننه‌وه‌ یان به‌رنامه‌ و بابه‌تی‌ ئه‌وتۆ پێشكه‌شده‌كه‌ن، كه‌ هه‌ڵگری‌ مۆركێكی‌ جه‌ماوه‌رین ‌و خه‌سڵه‌تی‌ وابه‌سته‌یی ‌و په‌یوه‌ندكردنی‌ جه‌ماوه‌ریان له‌ خۆگرتووه‌ .
وشه‌ی (بێژه‌ر)، وشه‌یه‌كه‌ له‌بواری‌ كاری‌ رۆژنامه‌وانی‌ و راگه‌یاندندا به‌كارده‌هێنرێت، له‌رووی‌ زمانه‌وانییه‌وه‌ وشه‌كه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌و كه‌سه‌ ده‌كات، كه‌ وته‌یه‌ك، یاخود قسه‌یه‌ك ئاراسته‌ی‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی‌ ده‌كات، به‌ڵام وه‌ك زاراوه‌ (بێژه‌ر) ئه‌و پیشه‌یه‌ی‌ پێ ناوزه‌ند ده‌كرێت، كه‌ كاری‌ (بێژه‌ر)یی‌ رادیۆ و ته‌له‌ڤزیۆن وكه‌ناڵه‌كان ئه‌نجام ده‌دات، (بێژه‌ر) ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ ئه‌ركی‌ بێژه‌ری‌ ئه‌نجام ده‌دات، بێگومان هه‌موو ئه‌ركێك هه‌ل ‌و مه‌رج ‌و داب ‌و نه‌ریت ‌و رێوره‌سمی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، وه‌كو پیشه‌ی‌ (پزیشكی‌ ‌و ژمێریاری‌… هتد)3.
ناتوانرێت یه‌ك جۆر پێناسه‌ بۆ بێژه‌ر بكرێت، پسپۆڕانی ئه‌و بواره‌ چه‌ندین پێناسه‌یان خستووه‌ته‌ ڕوو له‌وانه‌ش :
بێژه‌ر: ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ به‌خوێندنه‌وه‌ و گه‌یاندنی‌ زانیاری‌ به‌ وه‌رگر ‌و دان پێدانانێكی‌ دروست به‌ وشه‌دا، خۆ دوورگرتن له‌ ده‌ربڕینی‌ بۆچوونه‌كانی‌ خۆی‌، خۆ پاراستنیی‌ له‌ هه‌ڵه‌ی‌ زمانه‌وانی‌ ‌و رێزمانی‌ ‌و ئه‌نجامدانی‌ وه‌ستان له‌كاتی‌ گونجاودا.1
له‌پێناسه‌یه‌كی تردا، بێژه‌ر ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ پیشه‌كه‌ی‌ گواستنه‌وه‌ و پێشكه‌شكردنی‌ زانیارییه‌ بۆ جه‌ماوه‌ری‌ بیسه‌ران ‌و بینه‌ران به‌ به‌كارهێنانی‌ ده‌نگی‌ خۆی‌ به‌ هۆی‌ ئامرازی‌ رادیۆ و ئامرازه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ بیستراو، به‌چه‌ند شێواز ‌و خه‌سڵه‌تێكی‌ دیاریكراو2.
بێژه‌ر هونه‌رمه‌ندێكی‌ پابه‌نده‌، كه‌ سه‌رچاوه‌ و دروستكه‌ری‌ خستنه‌ ڕووی‌ زانیارییه‌كانه‌، ئه‌ویش به‌ سود وه‌رگرتن له‌ هونه‌ری‌ ده‌ربڕین به‌ هه‌وڵ و كۆششی‌ به‌رده‌وامیان گوزارشت له‌ دیدوبۆچوونی‌ چینه‌ جیاوازه‌كانی‌ ناو وڵاته‌كه‌ی‌ خۆی‌ ده‌كات3.

2-2-1. ئه‌ركه‌كانی‌ بێژه‌ر:
ده‌بێت بێژه‌ر چه‌ند ئه‌ركێك له‌ئه‌ستۆ بگرێت له‌و كه‌ناڵه‌ی‌ كاری‌ تێداده‌كات، ئه‌ركه‌كانیش له‌ چه‌ند خاڵێك پێكدێن:
1. جێبه‌جێكردنی‌ به‌رنامه‌ی‌ رۆژانه‌ی‌ وێستگه‌كه‌، ئه‌و بێژه‌ره‌ی‌ ئه‌و كاره‌ ئه‌نجام ده‌دات له‌ دابی‌ رۆژنامه‌وانیدا پێی‌ ده‌وترێت (بێژه‌ری‌ جێبه‌جێكار) یان (بێژه‌ری‌ ماوه‌كه‌)، ئه‌م بێژه‌ره‌ ماوه‌یه‌ك له‌و به‌رنامه‌ رۆژانه‌یه‌ی‌ بۆ كه‌ناڵه‌كه‌ ئاماده‌كراوه‌ پێشكه‌شده‌كات، ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ش تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌و به‌رنامه‌ ‌و بابه‌تانه‌ی‌ كه‌ناڵه‌كه‌ له‌ناو ستۆدیۆوه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ راسته‌وخۆ پێشكه‌شیان ده‌كات‌و ئاراسته‌ی‌ جه‌ماوه‌ریان ده‌كات4.
2. خوێندنه‌وه‌ی‌ هه‌واڵ ‌و پێشكه‌شكردنی‌ راپۆرته‌كان له‌ ته‌له‌ڤزیۆن ‌و خوێندنه‌وه‌ی‌ لێدوانه‌كان.
3. ڕه‌چاوكردنی‌ ڕاستودروستیی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ زانیاری‌1.
4. ڕه‌چاوكردنی‌ ئاخاوتن ‌و ڕاهێنانی‌ به‌رده‌وام.
5. زمان زانین، واته‌ زانینی‌ ئه‌و زمانه‌ی‌ بێژه‌ر له‌ به‌رنامه‌ هه‌واڵیه‌كانیدا قسه‌یان پێده‌كات2.
6. یه‌كه‌ ده‌نگیه‌كان ‌و ده‌رچه‌كانی‌ گۆكردنی‌ پیته‌كان.
7. ئه‌ركی‌ هونه‌ری‌ رێكخستنی‌ په‌یوه‌ندییه‌كان، كه‌ بۆ بێژه‌ر گرنگیه‌كی‌ زۆری‌ هه‌یه‌ بۆ سه‌ركه‌وتن له‌ پیشه‌كه‌ی‌3.

2-2-2. تایبه‌تمه‌ندیی‌ بێژه‌ر
ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ ورده‌كاریان هه‌یه‌ ‌و ده‌توانرێت باسیان لێوه‌بكرێت ‌و شرۆڤه‌یان بۆ بكرێت، بریتییه‌ له‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی‌ ده‌بێت له‌ بێژه‌ردا هه‌بن بریتین له‌:
1. ئاستی‌ زانستی‌: مه‌به‌ست له‌م خه‌سڵه‌ته‌ ئه‌وه‌یه‌، به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر ئاستی‌ زانستی‌ ‌و زانیاریی‌ به‌رزبێت ‌و كه‌سێكی‌ خوێنده‌واربێت، خوێنده‌وار مه‌به‌ست له‌ بڕوانامه‌ی‌ خوێندن نییه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ به‌رده‌وام به‌دوای‌ زانست ‌و زانیاری‌ نوێدا بگه‌ڕێت، سوودێكی‌ زۆر له‌و زانیارییانه‌ ده‌بینرێت ‌و به‌ته‌واوه‌تی‌ هه‌نگاو ده‌نێته‌ بواری‌ كاری‌ بێژه‌رییه‌وه‌ ‌و ئه‌ویش شاره‌زاییه‌كی‌ باش له‌پیشه‌كه‌یدا په‌یدا ده‌كات4.
2. ئاستی‌ رۆشنبیری‌: مه‌به‌ست له‌ئاستی‌ رۆشنبیری‌ بێژه‌ر، هه‌موو ئه‌و شاره‌زایی‌ ‌و رۆشنبیری‌ ‌و زانیارییه‌ گشتییانه‌یه‌، كه‌ له‌ ماوه‌ی‌ ژیانیدا ده‌سته‌به‌ریكردوون ‌و له‌ ژیانی‌ رۆژانه‌یدا به‌درێژایی‌ ئه‌و ته‌مه‌نه‌ی‌ گوزه‌راندوویه‌تی‌ به‌ده‌ستی‌ هێناون، رۆشنبیریی‌ وه‌كو ده‌ره‌نجامێك سوودێكی‌ بێ‌ وێنه‌ به‌ بێژه‌ر ده‌گه‌یه‌نێت، بۆیه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی‌ خۆی‌ بۆ ئه‌و پیشه‌یه‌ ته‌رخان ده‌كات، پێویسته‌ رۆشنبیرییه‌كی‌ فراوان ‌و چڕوپڕی‌ هه‌بێت ‌و هه‌گبه‌كه‌ی‌ پڕ بێت له‌ زانیاری‌ ‌و فه‌رهه‌نگی‌ رۆشنبیری‌ پڕ سوود و به‌ به‌ها، هه‌ر كاتێك بێژه‌ر توانی‌ بۆ لوتكه‌ی‌ باڵای‌ رۆشنبیری‌ هه‌ڵبكشێت ئه‌وا بێگومان ده‌توانێت ببێت به‌ بێژه‌رێكی‌ به‌توانا، چونكه‌ رۆشنبیریی‌ پایه‌یه‌كه‌ له‌ پایه‌ گرنگه‌كانی‌ پیشه‌كه‌، چونكه‌ ته‌له‌ڤزیۆن خه‌وش ‌و كه‌م ‌و كورتییه‌كانی‌ بێژه‌ر زیاتر ده‌رده‌خات ‌و خه‌ڵكی‌ هه‌ستیان پێده‌كات.
3. ده‌نگ‌و شێوازی‌ گفتوگۆكردن:
ده‌نگ خه‌سڵه‌تێكی‌ سه‌ره‌كییه‌ له‌ تێكڕای‌ ئه‌و خه‌سڵه‌تانه‌ی‌ كه‌ پێویسته‌ له‌ بێژه‌ری‌ سه‌ركه‌وتوودا هه‌بن، هه‌ر كه‌سێكیش خۆی‌ له‌ قه‌ره‌ی‌ ئه‌و پیشه‌یه‌ بدات، پێویسته‌ نه‌بره‌ی‌ ده‌نگی‌ ساف ‌و بێگه‌ردبێت ‌و به‌ جوانی‌ ‌و رێكوپێكی‌، به‌ ده‌م ‌و لێوی‌ بتوانێت واژه‌ ‌و وشه‌كان گۆبكات ‌و بیاندركێنێت، هه‌ندێك زانای‌ (ده‌نگسازی)، له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ هه‌موو مرۆڤێك له‌ منداڵییه‌وه‌ خاوه‌ن ده‌نگێكی‌ باش ‌و به‌هێزه‌، به‌ڵام دواتر گۆڕانكاری‌ له‌ نه‌بره‌كانی‌ ده‌نگی رووده‌دات، پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بكرێت، كه‌ خه‌ڵكی‌ گرنگی‌ به‌ده‌نگیان ناده‌ن ‌و پێیانوانییه‌ ده‌نگ رۆڵێكی‌ كارا و گرنگی‌ هه‌بێ له‌ دروستكردنی‌ كه‌سایه‌تی‌ مرۆڤدا، پێویسته‌ بێژه‌ر ده‌نگێكی‌ روون ‌و به‌هێزی‌ هه‌بێت ‌و گوێگره‌كانی‌ به‌ تاسه‌وه‌ ئاره‌زووی‌ بیستنی‌ ده‌نگه‌ زوڵاڵ ‌و سازگاره‌كه‌ی‌ بن، جگه‌ له‌وه‌ش پێویسته‌ بێژه‌ر پرۆسه‌ی‌ گۆكردنی‌ بێ‌ خه‌وش بێت ‌و هیچ لاری‌ ‌و چه‌وتییه‌ك له‌ سیسته‌می‌ دركاندن ‌و گۆكردنیدا نه‌بێت، چونكه‌ هه‌ر لاوازییه‌ك یاخود كه‌موكوڕییه‌ك له‌ بونیادی‌ قوڕگ‌و ده‌م ‌و زمان ‌و گۆكردندا هه‌بێت، ده‌بێته‌ ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م سه‌ركه‌وتنی‌ بێژه‌ر له‌ پیشه‌كه‌یدا، بێگومان قسه‌كردن له‌لایه‌ن قسه‌ وێژه‌وه‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ ورده‌ ‌و جاری‌ وا هه‌یه‌ به‌ ئاوازێكه‌وه‌ ده‌لكێندرێت، هه‌موو قسه‌یه‌كیش كه‌م ‌و زۆر خاوه‌ن ئاوازه‌، هیچ وشه‌یه‌ك یاخود گوزارشتێك به‌بێ‌ ئاوازێكی‌ تایبه‌ت نایه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌، ئاخڤین پرۆسه‌یه‌كی‌ ئاوازداره‌ له‌لایه‌ن ئاخێوه‌ره‌وه‌ ده‌رده‌چێت، ئاخڤین پرۆسه‌یه‌كه‌ له‌ ده‌زگای‌ (قوڕگ- گه‌روو)ه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌زگایه‌ هه‌ر كه‌موكوڕییه‌كی‌ تێدا رووبدات، بێگومان ده‌ره‌نجام ده‌بێته‌ هۆكاری‌ دروستبوونی‌ ده‌نگێكی‌ ناساز، له‌م حاڵه‌ته‌شدا دركاندن ‌و گۆكردن به‌شێوه‌یه‌كی‌ ناله‌بار ده‌رده‌چێت، ئیدی‌ خاوه‌ن ئه‌م ده‌نگه‌ نابێته‌ بێژه‌رێكی‌ سه‌ركه‌وتوو ‌و بگره‌ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ بۆ كاری‌ بێژه‌ری‌ ده‌ست نادات‌و شیمانه‌ی‌ ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه‌ ته‌نانه‌ت بۆ ئاخافتن ‌و ئاخێوه‌ری‌ هه‌ر نه‌شێت1.
4. ره‌نگ ‌و رواڵه‌ت ‌و جه‌سته‌: ئه‌م خاڵه‌ به‌مه‌رجێكی‌ سه‌ره‌كی‌ هه‌ژمار ده‌كرێت بۆ بێژه‌ری‌ ته‌له‌ڤزیۆن، به‌ڵام بۆ بێژه‌ری‌ رادیۆ هێنده‌ گرنگ نییه‌، پێویسته‌ بێژه‌ری‌ ته‌له‌ڤزیۆن رووگه‌ش ‌و باڵارێك ‌و سه‌ر و سیمایه‌كی‌ جوان ‌و رێكی‌ هه‌بێت، به‌ڵام ناتوانرێت پێوه‌رێك بۆ رووخساری‌ بێژه‌ر بكه‌ینه‌ بنه‌ما، چونكه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ زه‌وق ‌و سه‌لیقه‌ی‌ خه‌ڵكیه‌وه‌ هه‌یه‌ ‌و هه‌موو خه‌ڵك له‌سه‌ر ئه‌م پێوه‌رانه‌ كۆك نین ‌و هه‌ریه‌كه‌ ‌و بۆچوونێكی‌ تایبه‌تی‌ له‌به‌رامبه‌ر جوانی‌ ‌و قه‌شه‌نگی‌ ‌و رووخساره‌كان هه‌یه‌، ئه‌و سه‌روو سیمایه‌ی‌ لای‌ یه‌كێك په‌سه‌نده‌، له‌وانه‌یه‌ لای‌ كه‌سێكی‌ دیكه‌ هێنده‌ په‌سه‌ند نه‌بێت، ئه‌و رووخساره‌ی‌ لای‌ كه‌سانێك بێزراوه‌ شیمانه‌ی‌ ئه‌وه‌ هه‌یه‌ لای‌ كه‌سانی‌ دیكه‌ په‌سه‌ندبێت، كه‌واته‌ لێره‌دا ده‌ره‌نجامێك هه‌یه‌، كه‌ پێوه‌ری‌ چه‌سپاو ‌و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بۆ سه‌روسیما ئارادا نییه‌، په‌سندكردن ‌و ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ بۆ ره‌نگ ‌و رووخساره‌كان په‌یوه‌ستن به‌چه‌ند فاكته‌رێكه‌وه‌، وه‌كو ره‌گه‌ز ‌و ره‌نگی‌ پێست ‌و ژینگه‌ و ئاستی‌ زانستی‌ ‌و رۆشنبیری‌ ‌و ئابوری‌ ‌و دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی‌ چه‌ند فاكته‌رێكن كه‌ رۆڵی كارا له‌ بڕیاردان له‌سه‌ر روو ‌و رووخساری‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌گێڕن، كه‌ خۆیان بۆ بێژه‌ری‌ دیاری‌ ده‌كه‌ن1.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆر له‌ كه‌ناڵه‌ ته‌له‌ڤزیۆنییه‌كان كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ كه‌سانی‌ وه‌ها به‌ بێژه‌ر دابمه‌زرێنن ره‌نگ ‌و رووخساریان جوان ‌و رێكوپێك بێت، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ش بۆچوونێك هه‌یه‌ ده‌ڵێت: كه‌سانی‌ زۆر جوان یه‌كسانن به‌وانه‌ی‌ كه‌ هێنده‌ جوان ‌و قه‌شه‌نگ نین، چونكه‌ زۆر جوان ‌و زۆر ناشرین هه‌ردووكیان روئیا ‌و بینینی‌ بینه‌ر تێكده‌ده‌ن ‌و گۆشه‌ نیگای‌ بینه‌ر په‌رت ده‌كه‌ن ‌و دیشڵه‌ژێنن، له‌به‌رئه‌وه‌ واباشتره‌ به‌رپرسان ‌و به‌ڕێوبه‌رانی‌ ده‌زگاكانی‌ راگه‌یاندن كه‌ له‌ بواری‌ رۆژنامه‌وانیدا ده‌ست رۆیشتوون رووی‌ په‌سه‌ندكراو ‌و رووناك ‌و گه‌شاوه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ن بۆ رایكردنی‌ كاری‌ بێژه‌ری‌2.
شاره‌زایانی‌ ئه‌م بواره‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ شێوه‌ی‌ جوانی‌ هێنده‌ گرنگ نییه‌، ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ پێویسته‌ كه‌ هێمایه‌كی‌ ناڕێك له‌ده‌م‌و چاودا به‌دی‌ نه‌كرێت‌و شێوه‌ی‌ ده‌م‌و لووت‌و برۆ ‌و چاو ‌و گوێیه‌كان په‌سه‌ند بن، ئیدی‌ قه‌شه‌نگ ‌و جوان زۆر به‌ مه‌رج ‌و گرنگ ناگیرێت، ئه‌مه‌ش به‌ ره‌وشێكی‌ میانڕه‌ و هه‌ژمار ده‌كرێت له‌ بواری‌ ده‌ستنیشانكردنی‌ كه‌سانی‌ بێژه‌ردا، له‌ هه‌مان كاتیشدا ره‌نگی‌ پێست ‌و ره‌نگی‌ قژ گرنگییه‌كی‌ ئه‌وتۆی‌ نییه‌.
5. زیره‌كی‌ ‌و زرنگی‌: لێره‌دا زیره‌كی‌ به‌مانای‌ ئه‌وه‌ دێت، بێژه‌ر بتوانێت مامه‌ڵه‌یه‌كی‌ هۆشیارانه‌ له‌گه‌ڵ كێشه‌ و گرفت ‌و هه‌ڵوێسته‌ تازه‌كان ‌و رووداوه‌ كتوپڕه‌كان بكات، به‌گشتی‌ پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین، كه‌ بێژه‌ریی‌ پێشه‌یه‌كه‌ پێویستی‌ به‌ لێهاتوویی‌ ‌و كارامه‌یی‌ هه‌یه‌، له‌سه‌رووی‌ هه‌مووشیه‌وه‌ پێویسته‌ بێژه‌ر مێشكێكی‌ كارا و زیندووی‌ هه‌بێت ‌و بتوانێت مامه‌له‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێسته‌ كتوپڕه‌كاندا بكات، جاری‌ واهه‌یه‌ بێژه‌ر ناچار ده‌بێت بڕیارێكی‌ له‌ناكاو وه‌ربگرێت ‌و به‌ په‌له‌ جێبه‌جێی‌ بكات، بگره‌ هه‌ندێكجار پێویسته‌ بێژه‌ر خۆی‌ ده‌ست پێشخه‌ری‌ بكات‌و هه‌ڵوێسته‌كان دروست بكات، یاخود په‌یامێك به‌په‌له‌یی‌ بگه‌یه‌نێت، له‌و حاڵه‌ته‌دا بێژه‌ر به‌ زرنگی‌ ‌و هۆشیارییه‌كی‌ بێ‌ وێنه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ دۆخه‌كه‌دا ده‌كات ‌و به‌خێرایی‌ خۆی‌ له‌م هه‌ڵوێسته‌ رزگار ده‌كات، شیمانه‌ی‌ ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كتوپڕ بێژه‌ره‌كه‌ لاپه‌ڕه‌یه‌كی‌ له‌ پێشدا داده‌نرێت، كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ هه‌واڵه‌كه‌ی‌ پێشووه‌وه‌ نه‌بێت، له‌م حاڵه‌ته‌دا پێویسته‌ به‌ جوانی‌ كاره‌كه‌ی‌ رایی‌ بكات ‌و هیچ دڵه‌راوكێ ‌و شڵه‌ژاویه‌كی‌ پێوه‌ دیار نه‌بێت، یاخود كتوپڕ به‌ بێژه‌ره‌كه‌ ده‌وترێت پێویسته‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ هه‌واڵه‌كان رابگرێت ‌و رووماڵی‌ رووداوێك بكات، له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ پلانی‌ هه‌واڵه‌كان ‌و راسته‌خۆ رووداوێك له‌ فڕۆكه‌خانه‌ یان له‌سه‌ر شه‌قام‌و یاخود له‌ به‌ره‌كانی‌ جه‌نگ یان له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ شرۆڤه‌ بكات، به‌هه‌رحاڵ ده‌بێت ئه‌م هه‌ڵوێستانه‌ هه‌مووی‌ له‌ لایه‌ن خودی‌ بێژه‌ره‌وه‌ چاره‌سه‌ر بكرێت‌و بڕیاری‌ له‌سه‌ر بدرێت‌و جێبه‌جێ بكرێت1.
6. توانای‌ خه‌یاڵكردن: خه‌یاڵ توخمێكی‌ سه‌ره‌كی‌ پیشه‌ی‌ بێژه‌رییه‌، پێویسته‌ بێژه‌ر خاوه‌ن ئه‌ندێشه‌یه‌كی‌ فراوان بێت، چونكه‌ ئه‌م ئه‌ندێشه‌یه‌ ده‌بێته‌ دنه‌ده‌رێك بۆ سازاندنی‌ كاروپرۆژه‌ی‌ داهێنه‌رانه‌، هه‌ر كه‌سێكیش خاوه‌ن جیهانێكی‌ خه‌یاڵبافیانه‌(نسج الخیال) نه‌بێت، چه‌نده‌ها هه‌نگا و له‌م پیشه‌یه‌ دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ بێژه‌ری‌ له‌مجۆره‌ ئه‌گه‌ر هه‌بێت سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست ناهێنێت‌و وه‌كو كه‌سێكی‌ پیشه‌یی‌ هه‌ره‌س دینێت، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك ‌و له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ بێژه‌ر كاتێك كه‌ له‌ناو ستۆدیۆدا ده‌بێت ئه‌وا پێویسته‌ خه‌یاڵی‌ خۆی‌ بجوڵێنێت ‌و ئه‌و كه‌سانه‌ بخه‌مڵێنێت كه‌ خوازیاری‌ سازدانی‌ دیداره‌ له‌گه‌ڵیاندا.
له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر بێژه‌ر ئه‌م ته‌رزه‌ خه‌یاڵبافیه‌ی‌ له‌لا دروست نه‌بێت، ئه‌وا پرسیار ‌و گفتوگۆكانی‌ له‌گه‌ڵ میوانانی‌ به‌رنامه‌كه‌ی‌ یاخود گه‌شتی‌ هه‌واڵه‌كان رووكه‌ش ‌و بێ‌ سه‌روبن ‌و بێ‌ بنه‌ما ده‌بن ‌و هیچ تام ‌و چێژێكیان نابێت، به‌م شێوه‌یه‌ ئیدی‌ بێژه‌ر له‌ وابه‌سته‌گی‌ له‌گه‌ڵ بینه‌راندا به‌رده‌وام نابێت‌و كۆششه‌كانی‌ له‌ بواری‌ پیشه‌گه‌رێدا به‌هه‌ده‌ر ده‌چێت.
7. ته‌ندروستی‌: له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك كه‌س پرسیای‌ ئه‌وه‌یان له‌لا دروست ببێت، ئایا ته‌ندروستی‌ باش چ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌كاری بێژه‌رییه‌وه‌ هه‌یه‌؟ سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م پرسیاره‌ش بێگومان پاساوی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، بۆچی‌ ده‌بێت بێژه‌ر ته‌ندروستی‌ باش بێت ‌و ساغ بێت؟ له‌وه‌ڵامدا ده‌توانرێت بوترێت به‌ڵێ‌، پێویسته‌ ئه‌و كه‌سه‌ی‌ خۆی بۆ كاری‌ بێژه‌ری‌ ته‌رخان ده‌كات گرنگی‌ به‌ ته‌ندروستی‌ خۆی‌ بدات، ئه‌مه‌ راستییه‌كه‌ ئه‌و بێژه‌رانه‌ دركی‌ پێ‌ ده‌كه‌ن، كه‌ ته‌مه‌نێكیان له‌م پیشه‌یه‌دا گوزه‌راندووه‌ و ئه‌زموونێكیان هه‌یه‌، ئه‌وان قه‌دری‌ ساغی ده‌زانن ‌و دركی‌ پێده‌كه‌ن، كه‌ ته‌ندروستی‌ باش بۆ بێژه‌ر گه‌نجینه‌یه‌كی‌ پڕ به‌ها نه‌بڕاوه‌یه‌، به‌ڵێ‌، بێژه‌ر پێویستی‌ به‌ ته‌ندروستییه‌كی‌ باش هه‌یه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وام بێت له‌سه‌ر كاره‌كه‌ی‌، چونكه‌ بێژه‌ر زۆرجار شه‌كه‌ت ‌و ماندوو ده‌بێت كار و كۆششێكی‌ زۆر ده‌كات بۆ رایی‌ كردنی‌ كاروباره‌كانی‌ په‌یوه‌ست به‌ پیشه‌كه‌یه‌وه‌1.
8. ساده‌یی ‌و باوه‌ڕ به‌خۆبوون: ئه‌م دوو تایبه‌تمه‌نی‌ ‌و خه‌سڵه‌ته‌ زۆر پێویستن بۆ بێژه‌ر، پێویسته‌ بێژه‌ر ساده‌بێت، ره‌گ‌و ریشه‌ی‌ خۆ به‌زلزانین ‌و گه‌وره‌یی‌ له‌ دڵ ‌و ده‌روونی‌ خۆی‌ وه‌ده‌ر نێت، ئه‌مه‌ش خاڵێكی‌ زۆر گرنگه‌ ‌و پێویسته‌ له‌ كه‌سایه‌تی‌ بێژه‌ردا ره‌گ دابكوتێت، ساده‌یی بوون ده‌ره‌نجامێكی‌ حه‌تمی‌ باوه‌ڕ به‌خۆبوونه‌، باوه‌ڕ به‌خۆبوونیش له‌ كاتێكدا دروست ده‌بێت، كه‌ مرۆڤ خاوه‌ن مه‌عریفه‌ ‌و شاره‌زایی‌ ‌و به‌هره‌بێت، ساده‌یی بوون ده‌بێت به‌شێك بێت له‌ كه‌سایه‌تی‌ ئه‌وانه‌ی‌ خۆیان بۆ پیشه‌ی‌ بێژه‌ری‌ ئاماده‌ ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر بێژه‌ر خۆی‌ به‌ گه‌وره‌ بزانێت ‌و له‌ خۆبایی‌ بێت ئه‌وا بینه‌ران ‌و بیسه‌ران لێی‌ بێزار ده‌بن ‌و ئیدی‌ به‌رده‌وام نابن له‌ ته‌ماشاكردنی‌ له‌كاتی‌ پێشكه‌شكردنی هه‌واڵه‌كان و پێشكه‌شكردنی‌ به‌رنامه‌كه‌ی‌2.
9. توانای‌ كاری‌ هه‌ره‌وه‌زی‌: پێویسته‌ ئه‌و كه‌سه‌ی‌ خۆی‌ بۆ كاری‌ بێژه‌ری‌ ئاماده‌ ده‌كات، توانای‌ كاری‌ ده‌سته‌كۆمه‌كی‌ ‌و كۆمه‌ڵی‌ هه‌بێت، چونكه‌ ئه‌و هه‌واڵ ‌و به‌رنامانه‌ی‌ بێژه‌ر پێشكه‌شیان ده‌كات له‌ خودی‌ خۆیاندا كارێكی‌ هه‌ره‌وه‌زین ‌و ده‌ره‌نجامی‌ هه‌وڵ ‌و كۆشش ‌و ماندووبوونی‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ سه‌ربازی‌ ونن، كه‌ بێژه‌ر به‌شێكیان لێ‌ پێكده‌هێنێت، راسته‌ زۆرجار ته‌نها بێژه‌ر له‌سه‌ر شاشه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ڵام له‌ پشت ئه‌م شاشه‌یه‌وه‌ سوپایه‌ك سه‌ربازی‌ ون له‌ ئه‌ندازیارانی‌ ده‌نگ ‌و وێنه‌گر ‌و ده‌رهێنه‌ر‌و وه‌رگێڕ ‌و هه‌واڵساز ‌و په‌یامنێر ‌و كارمه‌ندانی‌ په‌خش هه‌ن و كاری‌ داهێنه‌رانه‌ی‌ خۆیان ئه‌نجام ده‌ده‌ن، جگه‌ له‌وانه‌ش كه‌سانی دیكه‌ی‌ هونه‌ری‌ ‌و مۆنتاژ ‌و دیكۆمێنتكردنی‌ ڤیدیۆ ‌و كارمه‌ندانی‌ رووناك كه‌ره‌وه‌ هه‌ن، كه‌ هه‌موویان له‌ بواره‌كه‌ كارده‌كه‌ن ‌و له‌ خزمه‌تی‌ ده‌ركه‌وتنی‌ بێژه‌ردا ده‌بن له‌سه‌ر شاشه‌كانی‌ ته‌له‌ڤزیۆن، كه‌واته‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ تاك لایه‌نه‌ ‌و زاتیه‌تی‌ تێدابێت، ناتوانێت كاری‌ بێژه‌ری‌ ئه‌نجام بدات1.
10. ئارامگرتن: هه‌ر كه‌سێك خۆی‌ بۆ كاری‌ بێژه‌ری‌ ئاماده‌ بكات، پێویسته‌ له‌سه‌ر خۆ ‌و ئارامگربێت، چونكه‌ ئه‌م پیشه‌یه‌ له‌ ناوجه‌رگه‌ی‌ پێشبڕكێ‌ ‌و ململانێ‌ ‌و كێشمه‌كێشه‌كاندایه‌ ‌و زۆر جار كار ‌و فه‌رمانێكی‌ زۆر ‌و سه‌رقاڵ بوونێكی‌ بێ وێنه‌ روو له‌ بێژه‌ر ده‌كه‌ن، كه‌ پێویسته‌ به‌ ئارامی‌ ‌و له‌سه‌رخۆ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكات ‌و ئارمبگرێت، تاوه‌كو به‌ زه‌ینێكی‌ رۆشنه‌وه‌ به‌ره‌نگاری‌ كێشه‌ ‌و گرفته‌كان ببێته‌وه‌ و چاره‌سه‌ریان بكات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێژه‌رێك ده‌مارگیربێت ‌و زوو هه‌ڵبچێت ئه‌وا سه‌نگینی‌ خۆی‌ له‌ ده‌ست ده‌دات ‌و سه‌ری‌ لێ‌ ده‌شێوێت، ده‌ره‌نجام له‌و هه‌واڵ ‌و به‌رنامه‌یه‌ی‌ پێشكه‌شی‌ ده‌كات هه‌ڵه‌ ده‌كات ‌و بێگومان هه‌ڵه‌كانیش له‌سه‌ری‌ هه‌ژمار ده‌كرێن ‌و چاككردنه‌وه‌شیان له‌سه‌ر شاشه‌ی‌ ته‌له‌ڤزیۆن ده‌گاته‌ ئاستی‌ مه‌حاڵ2.
كه‌سانێك هه‌ن ،كه‌ به‌ته‌مای‌ كاری‌ بێژه‌رین ‌و خوازیاری‌ ئه‌وه‌ن زوو قه‌ڵبه‌زه‌ بده‌ن ‌و ناوبانگ ده‌ربكه‌ن ‌و هیوا و ئاواته‌ تایبه‌ته‌كانی‌ خۆیان به‌دیبهێنن، بێگومان هیوا و ئاواتی‌ كه‌سیی، مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ ئه‌رێنییه‌ و هه‌موو كه‌سێك بۆی‌ هه‌یه‌ بۆ جێبه‌جێهێنانی‌ ئاوات ‌و خواسته‌كانی‌ خۆی‌ كۆشش بكات ‌و هه‌وڵ بدات، به‌ڵام بێژه‌ر پێویسته‌ تۆزقاڵێك ئارمبگرێت ‌و به‌ نه‌رمی‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دۆزه‌ ده‌روونییه‌ی‌ خۆی‌ بكات‌و زۆر په‌له‌ نه‌كات بۆ گه‌یشتن به‌هیوا و خواسته‌كانی‌ خۆی‌.

ماویەتی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دۆسێی جەنگی هواوی

لێرەوە هەموو ماجەراکانی تەنگژەكەی هواوی بزانە ئەم دوو توێیە چەند ...