سەرەکی » دۆسێ » رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ و ستراتیجی‌ له‌ دروست كردنی‌ بڕیاری‌ دانایانه‌دا

(په‌یوه‌ندیی‌ نێوان ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا)

رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ و ستراتیجی‌ له‌ دروست كردنی‌ بڕیاری‌ دانایانه‌دا

عه‌لیه‌ددین هیلال*

ئه‌و رۆڵه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ده‌یبینن، ئاماژه‌یه‌ بۆ راده‌ی‌ گه‌شه‌كردنی‌ داموده‌زگاكانی‌ حكومه‌ت و به‌ڕێوه‌بردن له‌ كۆمه‌ڵگادا، هه‌روه‌ها ئاماژه‌یه‌كیشه‌ بۆ راده‌ی‌ گه‌شه‌ی‌ زانستیی‌ كۆمه‌ڵگا و په‌ره‌سه‌ندنیان له‌ بواری‌ زانسته‌ سۆسیۆلۆژییه‌كاندا، ئه‌ویش له‌و گۆشه‌ نیگایه‌وه‌ كه‌ ئه‌نجامی‌ به‌ده‌ستهاتوی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ بواری‌ زانسته‌ سۆسیۆلۆژییه‌كان له‌ هه‌ر وڵاتێكدا، ئه‌و پاشخانه‌ فیكرییه‌ پێكدێنن كه‌ ده‌شێ‌ دام و ده‌زگاكانی‌ ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا له‌ كاتی‌ داڕشتن و جێبه‌جێ‌ كردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ سیاسه‌ته‌كاندا سودی‌ لێ‌ وه‌رگرن به‌ چه‌شنێك كه‌ زانستی‌ باش ببێ‌ به‌و زانسته‌ی‌ كه‌ خه‌ڵكی‌ لێی‌ سودمه‌ند بن و بشتوانێ‌ رۆڵی‌ هه‌بێ‌ له‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ گیروگرفته‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ و یارمه‌تیده‌ریش بێت بۆ هێنانه‌ دیی‌ ئاینده‌یه‌كی‌ باشتر بۆیان.

یه‌كه‌م: په‌ره‌سه‌ندنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای‌ مۆدێرن
په‌ره‌سه‌ندنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ گوزارشته‌ له‌ گوێزانه‌وه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ له‌ قۆناغی‌ تۆژه‌ری‌ تاكه‌وه‌ بۆ قۆناغی‌ «تۆژه‌ر- دامه‌زراوه‌» كه‌ تێیدا تۆژه‌ر پشت به‌و شاره‌زاییه‌ ده‌به‌ستێ‌ كه‌ دامه‌زراوه‌كه‌ بۆی‌ دابین ده‌كا، له‌وانه‌ فره‌یی‌ پسپۆرییه‌كان به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مه‌ كار بكاته‌ سه‌ر راو تێڕوانینه‌كانی‌ تۆژه‌ره‌كه‌.
مه‌به‌ست له‌ دامه‌زراوه‌ له‌م بواره‌دا، رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیره‌ كه‌ به‌ زمانی‌ ئینگلیزی‌ پێیان ده‌گوترێ‌ Think tanks یاخود Research Centers كه‌ ژماره‌یه‌ك پسپۆری‌ بواری‌ جیا جیا پێكه‌وه‌ كۆ ده‌كاته‌وه‌ و رۆڵ یان كۆششی‌ تاكڕه‌وانه‌ تێده‌په‌ڕێنێ‌.
ره‌گ و ریشه‌ی‌ بایه‌خدان به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ وه‌ك فاكته‌رێك كه‌ به‌شداره‌ له‌ پێشكه‌وتن و گه‌شه‌كردنی‌ كۆمه‌ڵگا، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌هه‌م. زانكۆكانی‌ ئه‌ڵمانیا له‌م بواره‌دا رۆڵێكی‌ پێشه‌نگیان هه‌بوه‌، كاتێك وه‌زیری‌ په‌روه‌رده‌ له‌ پرۆسیا، ویلهام ڤۆن همبۆلدت، ئوستاده‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی‌ زمان، له‌ ساڵی‌ 1808 دا ژماره‌یه‌ك مامۆستای‌ له‌ زانكۆی‌ به‌رلین دامه‌زراند، ئه‌ویش له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی‌ كه‌ ئه‌و مامۆستایانه‌ زیره‌كن و خۆیان بۆ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ ته‌رخان ده‌كه‌ن. دوا به‌ دوای‌ ئه‌مه‌، چه‌ند كورسییه‌ك بۆ ئه‌و پرۆفیسۆرانه‌ له‌ ژماره‌یه‌ك زانكۆی‌ ئه‌وروپایی‌ داهێنران بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ ئه‌و كورسییانه‌ی‌ پێ‌ ده‌درێ‌ بتوانن هه‌ر سه‌رقاڵی‌ توێژینه‌وه‌ بن. ئیتر پاش ئه‌مه‌ زانكۆكانی‌ ئه‌مریكا چه‌ند كۆلیجێكیان بۆ خوێندنی‌ باڵا دامه‌زراند به‌ مه‌به‌ستی‌ په‌ره‌پێدانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌. پاشان له‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا چه‌ند دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هاتنه‌ كایه‌وه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ كاریان تێدا ده‌كرد خه‌ریكی‌ توێژینه‌وه‌ بون تا ئه‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی‌ كه‌ به‌و دامه‌زراوانه‌ ده‌گوترا زانكۆی‌ بێ‌ خوێندكار.
به‌پێی‌ چه‌ند پێوه‌رێك، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌م چه‌شنه‌ی‌ خواره‌وه‌ پۆلێن ده‌كرێن:
1-پێوه‌ری‌ ئاراسته‌ی‌ سیاسی‌:
ده‌توانرێ‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌پێی‌ ئه‌و ئاراسته‌ سیاسییه‌ی‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ دامه‌زراندنیاندا پێوه‌ی‌ پابه‌ندن، لێك جودا بكرێنه‌وه‌، وه‌ك په‌یمانگای‌ برووكنگز كه‌ ئاراسته‌ی‌ لیبرالییانه‌ی‌ هه‌یه‌ و دامه‌زراوه‌ی‌ نه‌ریت Heritage Foundation كه‌ خاوه‌نی‌ ئاراسته‌یه‌كی‌ زۆر محافزكارانه‌یه‌، هه‌روه‌ها له‌ وڵاتانی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ یه‌كێتیی‌ عه‌ره‌ب هه‌یه‌ كه‌ خۆی‌ وه‌ها ده‌ناسێنێ‌ كه‌ سه‌نته‌رێكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ رێگای‌ توێژینه‌وه‌كانییه‌وه‌ كار بۆ سه‌قامگیركردنی‌ پرسی‌ یه‌كێتیی‌ عه‌ره‌ب و هه‌ماهه‌نگیی‌ نێوان ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كان ده‌كات، له‌ هه‌مان كاتدا ده‌شێ‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ تر هیچ ئاراسته‌یه‌كی‌ سیاسیی‌ دیاریكراوی‌ نه‌بێ‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ رێ‌ له‌وه‌ ناگرێ‌ كه‌ تۆژه‌ره‌كانی‌ ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ و هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ كاری تێدا ده‌كه‌ن، ئاراسته‌ی‌ دیاریكراوی‌ خۆیان هه‌بێ‌.
2-پێوه‌ری‌ بواری‌ بایه‌خ پێدان:
هه‌ندێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بایه‌خ به‌ هه‌ندێ‌ ناوچه‌ی‌ جوگرافیی‌ دیاریكراو ده‌ده‌ن وه‌ك كیشوه‌رێكی‌ دیاریكراو یان ناوچه‌و قه‌ڵه‌مڕه‌وێكی‌ دیاریكراو (ئاسیا، ئه‌فریقیا، ئه‌مریكا، جیهانی‌ عه‌ره‌ب، رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست)، له‌ كاتێكدا هه‌ندێ‌ سه‌نته‌ری‌ تر بایه‌خ به‌ بوارێكی‌ دیاریكراوی‌ مه‌عریفی‌ ده‌ده‌ن وه‌ك ئابوری‌، سیاسی‌، ستراتیجی‌ یان كۆمه‌ڵایه‌تی‌.
3-پێوه‌ری‌ وابه‌سته‌یی‌ رێكخراوه‌یی‌:
له‌وانه‌یه‌ سه‌نته‌ره‌كان به‌شێك بن له‌ ده‌سته‌یه‌كی‌ گه‌وره‌تر، چ به‌شێك بن له‌ ده‌زگای‌ ده‌وڵه‌ت وه‌ك سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ وه‌زاره‌ته‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌، به‌رگری‌، ئابوری‌ و كشتوكاڵ‌، چ به‌شێك بن له‌ یه‌كێ‌ له‌ دامه‌زراوه‌ ئابورییه‌كانی‌ وه‌ك بانكه‌كان، كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان یان زانكۆكان، هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ له‌ روی‌ رێكخستن و ئیداره‌وه‌ سه‌ربه‌خۆ بن و سه‌ر به‌ هیچ لایه‌نێك نه‌بن.
4-پێوه‌ری‌ سه‌رچاوه‌ی‌ دارایی‌:
زۆربه‌ی‌ جار سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زیاد له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ داراییان هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێكی‌ حكومییه‌ و هه‌ندێكی‌ دیكه‌ له‌ داموده‌زگای‌ خۆماڵی‌ و رێكخراوو كۆمه‌ڵبه‌خشی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ وه‌رده‌گیرێت، له‌ كاتێكدا ئه‌و سه‌نته‌ره‌ حكومییانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ له‌ بواری‌ ئاسایش و به‌رگری‌ كار ده‌كه‌ن، بودجه‌یان له‌سه‌ر حكومه‌ت ده‌بێ‌ چونكه‌ ئه‌و بابه‌ت و كه‌یسانه‌ی‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ كاری‌ له‌سه‌ر ده‌كه‌ن بابه‌ت و كه‌یسی‌ هه‌ستیارن.
5-پێوه‌ری‌ شێوازه‌كانی‌ كار:
زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ چالاكییه‌كانیان به‌سه‌ر ده‌ركردنی‌ كتێب و بڵاوكراوه‌ و به‌ستنی‌ كۆڕو سیمینار و كۆنفره‌نسدا دابه‌ش كراوه‌. هه‌ندێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كان بڵاوكراوه‌ی‌ وایان هه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستێكی‌ ته‌سك بڵاو ده‌كرێنه‌وه‌و ته‌نها به‌ ده‌زگاكانی‌ ده‌وڵه‌ت و هه‌ندێ‌ له‌ كه‌سایه‌تییه‌ دیاره‌كان ده‌درێن. هه‌روه‌ها له‌وانه‌یه‌ سه‌نته‌ره‌كان ۆرك شۆپ ساز بكه‌ن و هه‌ندێ‌ كه‌سی‌ سه‌ر به‌ ده‌زگاكانی‌ دروستكردنی‌ بڕیارو كه‌سانی‌ شاره‌زاو پسپۆری‌ تێدا كۆ بكرێته‌وه‌. جگه‌ له‌م چالاكییانه‌ كه‌ پانتاییه‌كه‌یان دیاریكراوه‌ یاخود داخراوه‌، زۆربه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ رێی‌ میدیاكان و رای‌ گشتییه‌وه‌ بیرو بۆچونه‌كانی‌ خۆیان بڵاو بكه‌نه‌وه‌.
ده‌بێ‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ش له‌به‌رچاو بێت كه‌ ئازادی‌ هه‌م له‌سه‌ر ئاستی‌ تاك هه‌م له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگا به‌ مه‌رجێكی‌ ئافراندن و پێداویستییه‌كی‌ گرنگ ده‌ژمێردرێن و به‌بێ‌ ئازادی‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ و ستراتیجی‌ بۆیان نالوێ‌ ئه‌ركی‌ خۆیان ببه‌نه‌ سه‌ر. بۆیه‌ هه‌ر كات ژماره‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زیادی‌ كرد، ئه‌مه‌ به‌م واتایه‌ دێت كه‌ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ پێی‌ ناوه‌ته‌ قۆناغی‌ لێكۆڵیار- دامه‌زراوه‌.
سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ خاڵی‌ یه‌كانگیری‌ و گۆڕه‌پانی‌ پێك گه‌یشتنی‌ هاوبه‌شه‌كانی‌ گرێبه‌ستی‌ كۆمه‌ڵایه‌تین له‌ هه‌ر وڵاتێكدا. بۆیه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌و ده‌زگایانه‌ن كه‌ زووتر هه‌ست به‌ مه‌ترسی‌ ده‌كه‌ن و زووتر زه‌نگی‌ نزیكبونه‌وه‌ی‌ هه‌ڕه‌شه‌ لێ‌ ده‌ده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان زوو خۆیان بۆ روبه‌ڕوی‌ مه‌ترسییه‌كه‌ ئاماده‌ بكه‌ن.

دووه‌م: په‌ره‌سه‌ندنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌
ستراتیجی‌ و سیاسی‌
له‌م چوارچێوه‌یه‌داو له‌گه‌ڵ‌ زیادبونی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بواره‌ جیاوازه‌كاندا، فاكته‌ری‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌ پرسی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ و ستراتیجی‌ و زیادبونی‌ خواستی‌ گشتی‌ له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌كانیان، په‌یوه‌ندیی‌ به‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ بایه‌خی‌ هه‌ردوو بواری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ و ئاینده‌ییه‌وه‌ هه‌بوو.
ئه‌مه‌ش له‌ ئاكامدا به‌و ئاسته‌ گه‌یشت كه‌ بووه‌ مایه‌ی‌ زیادیونی‌ بایه‌خی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ پراكتیكی‌ (Practical Studies) له‌ زانستی‌ سیاسه‌تدا كه‌ ئامانجه‌كه‌ی‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ هه‌ندێ‌ سیاسه‌تی‌ دیاریكراوه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئه‌نجام یان راسپارده‌ی‌ شیاوی‌ جێبه‌جێ‌ كردن. ئه‌م توێژینه‌وانه‌ له‌ گۆشه‌ نیگای‌ په‌یوه‌ندییان به‌ زانسته‌وه‌ له‌ بواری‌ زانستی‌ سروشتدا، شێوه‌كه‌ی‌ زۆر له‌ ته‌كنه‌لۆژیا ده‌چێ‌. جا ئه‌گه‌ر زانست به‌ واتا بنچینه‌یی‌ و تیۆریكییه‌كه‌ی‌ سه‌رقاڵی‌ تێگه‌یشتنی‌ دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و لێكدانه‌وه‌و شرۆڤه‌كردنی‌ روداوه‌كان و داڕشتنی‌ تیۆریی‌ گونجاو بێ‌ بۆ راڤه‌كردنی‌ ئه‌و دیاردانه‌و ناسینی‌ پاڵنه‌رو ئاكامه‌كانیان بێت، ئه‌وا ته‌كنه‌لۆژیا جێبه‌جێ‌ كردنی‌ ئه‌و تیۆرییانه‌یه‌ بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ‌ هه‌ندێ‌ گیروگرفت و ئاڵنگاری‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ دیاریكراوو پێشكه‌ش كردنی‌ چاره‌سه‌رو سیاسه‌ت و راسپارده‌ سه‌باره‌ت به‌ شێوه‌ی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیاندا.
1-لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان:
له‌ روی‌ زانستییه‌وه‌ ستراتیج زانست و هونه‌ری‌ به‌كارهێنانی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ هێز و ده‌سه‌ڵات و كاریگه‌رییه‌ بۆ به‌دی‌ هێنانی‌ ئامانجه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت و پاراستنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌. چه‌ند پرسێك روبه‌ڕوی‌ ئه‌م چه‌مكه‌ ده‌بنه‌وه‌. یه‌كه‌م، په‌یوه‌ندیی‌ چه‌مكی‌ ستراتیج هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌ هێزی‌ سوپاییه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌ به‌كارهێنانی‌ هێز بۆ وه‌دی‌ هێنانی‌ ئامانجه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت. به‌ڵام ئه‌م واتایه‌ دواتر گۆڕانی‌ به‌سه‌ردا هات و ته‌واوی‌ توخمه‌كانی‌ هێزو ده‌سه‌ڵاته‌ ماددی‌ و مه‌عنه‌وییه‌كانی‌ گرته‌وه‌. له‌ قۆناغی‌ پاشتردا، چه‌مكی‌ بواری‌ كارگێڕیی‌ گشتی‌، كارگێڕیی‌ كاریشی‌ گرته‌وه‌ تا وای‌ لێ‌ هات داڕشتنی‌ ستراتیج و پلان دانانی‌ ستراتیجی‌ به‌ ته‌نها په‌یوه‌ندیی‌ به‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ نه‌بێ‌. ئه‌م دوو چه‌مكه‌ به‌سه‌ر رێكخراوه‌ ئابوری‌ و دامه‌زراوه‌ پیشه‌سازییه‌ گه‌وره‌كاندا پراكتیزه‌ كرا. دووه‌م، دیاریكردنی‌ ئامانجه‌كان له‌ سنوری‌ بیری‌ ستراتیجی‌ ده‌رده‌چێ‌ چونكه‌ بیری‌ ستراتیجی‌ ئامرازو رێوشوێن و شێوازه‌ گونجاوه‌كانی‌ چۆنێتیی‌ به‌دی‌ هێنانی‌ ئه‌و ئامانجانه‌ دیاری‌ ده‌كات. سێیه‌م، له‌ ئاكامدا توێژینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ به‌ لۆجیكی‌ شیمانه‌ جیاوازه‌كان و سیناریۆ هه‌مه‌جۆره‌كان دامه‌زراوه‌ كه‌ بریتین له‌ (چی‌) و (ئه‌گه‌ر). به‌ واتایه‌كی‌ تر، توێژینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ ئه‌گه‌ره‌ جیاوازه‌كانی‌ هه‌ر به‌سه‌رهاتێك ده‌كۆڵێته‌وه‌و چه‌ندین شێوه‌یه‌كی‌ هه‌ڵسوكه‌وت و چه‌ند شێوازێكی‌ گونجاوی‌ كاركردن بۆ هه‌ر به‌سه‌رهاتێك پێشنیار ده‌كات.
له‌م چوارچێوه‌یه‌دا توێژینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان چه‌شنێكی‌ جیاوازی‌ بیركردنه‌وه‌و شیكردنه‌وه‌ن. ئه‌م توێژینه‌وانه‌ ته‌نها له‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان شته‌كان ناكۆڵنه‌وه‌، واته‌ هه‌ر ئه‌نجامه‌كانی‌ ژماره‌یه‌ك زانستی‌ وه‌ك سیاسه‌ت و ئابوری‌ و كۆمه‌ڵناسی‌ و مێژوو زانستی‌ سوپایی‌ پێكه‌وه‌ گرێ‌ ناده‌ن، به‌ڵكو ئه‌مه‌ تێده‌په‌ڕێنن. توێژینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ بنه‌مادا توێژینه‌وه‌ی‌ پراكتیكین له‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان ئامانج و رێوشوێنه‌كان ده‌كۆڵنه‌وه‌. به‌ مانایه‌كی‌ تر، شیكردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ چه‌شنێكی‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌وڵ‌ ده‌دا ئامرازو میكانیزم و رێوشوێنه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ وه‌دی‌ هێنانی‌ ئامانجه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت یان رێكخراو دیاری‌ بكات. دواجار، رۆڵی‌ بیرمه‌ندی‌ ستراتیجزان ته‌واوكه‌ر و پابه‌ندی‌ رۆڵی‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تمه‌دارو ئه‌و دروستكه‌ره‌ی‌ بڕیاره‌ كه‌ ئامانجه‌ نیشتمانییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت یان ئامانجه‌ تایبه‌ته‌كانی‌ رێكخراوه‌كه‌ دیاری‌ ده‌كات. پاشان بیرمه‌نده‌ ستراتیجییه‌كان له‌ رێوشوێنه‌ جیاوازه‌كانی‌ وه‌دی‌ هێنانی‌ ئه‌و ئامانجانه‌ و له‌ شێوه‌كانی‌ به‌كارهێنانی‌ هه‌ر رێوشوێنێك و له‌ ئه‌گه‌ره‌كانی‌ قازانج و زیان ده‌كۆڵنه‌وه‌و پاشان ژماره‌یه‌ك له‌ چاكترین ئه‌و رێوشوێنانه‌ پێشنیار ده‌كه‌ن یاخود له‌ نێو رێوشوێنه‌كاندا رێوشوێنێك په‌سند ده‌كه‌ن. به‌ڵام كۆتا بڕیار سه‌باره‌ت به‌ به‌كارهێنانی‌ هه‌ر یه‌كێ‌ له‌ رێوشوێنه‌كان، جارێكی‌ تر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تمه‌دار یان دروستكه‌ری‌ بڕیار.
هه‌رچه‌ند بیری‌ ستراتیجی‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ ئامرازو سیاسه‌ته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر پرۆسه‌ی‌ دیاریكردنی‌ ئامانجه‌كان هه‌یه‌ چونكه‌ له‌وانه‌یه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ نیشانی‌ بدات كه‌ ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كان مه‌حاڵه‌ بێنه‌ دی‌ یاخود رێوشوێنه‌كانی‌ به‌دیهێنانیان هێشتا له‌ به‌ر ده‌ستی‌ ده‌وڵه‌ت یان رێكخراوه‌كه‌دا نین، بۆیه‌ ئه‌م ئه‌نجامه‌ دۆخێك له‌گه‌ڵ‌ خۆیدا دێنێته‌ ئاراوه‌ كه‌ تێیدا ده‌بێ‌ پێداچونه‌وه‌ به‌ خودی‌ ئامانجه‌كاندا بكرێ‌.
به‌واتایه‌كی‌ تر، شیكردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ ده‌وڵه‌ت له‌و چوارچێوه‌یه‌ دێته‌ دی‌ كه‌ كڕۆكی‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ بریتیه‌ له‌ به‌كارهێنانی‌ هێزو ده‌ستڕۆیشتویی‌ (به‌مانا گشتگیره‌كه‌ی‌) له‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوده‌وڵه‌تیدا بۆ دابین كردنی‌ ئاسایشی‌ نیشتمانیی‌ ده‌وڵه‌ت. دیاریكردنی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسییه‌كان و روخساریان (ده‌ره‌كی‌ یان ناوخۆیی‌- سوپایی‌ یان ئابوری‌ یان كۆمه‌ڵایه‌تی‌ یان كه‌لتوری‌…)و پاشان ده‌ستنیشان كردنی‌ رێوشوێن و ئامرازه‌ پێویسته‌كانی‌ روبه‌ڕوی‌ هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسییه‌كان، به‌شێكی‌ شیكردنه‌وه‌كه‌ پێكدێنێ‌. بۆیه‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ چه‌مكی‌ هێزی‌ گشتگیری‌ ده‌وڵه‌ت ده‌كا به‌ هه‌موو سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ (سه‌رچاوه‌كانی‌ كه‌ ئه‌مڕۆ هه‌ن و سه‌رچاوه‌كانی‌ كه‌ ده‌شێ‌ له‌ ئاینده‌دا سه‌ر هه‌ڵ‌ بده‌ن) و هه‌روه‌ها مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ هێزی‌ یه‌ك ده‌وڵه‌ت ده‌كا و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ‌ لایه‌نگران و هاوپه‌یمانه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌، هه‌روه‌ك له‌ هه‌مان كاتدا هێزی‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌گه‌ڵ‌ هێزی‌ دوژمنان و نه‌یاره‌كاندا به‌راورد ده‌كات، بۆیه‌ هه‌ندێ‌ جار ده‌گوترێ‌ كه‌ ستراتیج ئه‌و پرده‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ك سیاسه‌ت و دپلۆماسی‌ و له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌ سیاسه‌ت و هێزی‌ عه‌سكه‌ری‌ پێكه‌وه‌ گرێ‌ ده‌دات.
له‌ ده‌ره‌نجامدا، بیركردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ پله‌ی‌ یه‌كه‌مدا گه‌ڕانه‌ به‌ دوای‌ ئه‌و ئه‌گه‌رو گریمانه‌ و بارودۆخانه‌ی‌ كه‌ ده‌شێ‌ روبه‌ڕوی‌ ده‌وڵه‌ت یان رێكخراو ببنه‌وه‌. دواجاریش، یه‌كێ‌ له‌ پرنسیپه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌، كردنه‌وه‌ی‌ ده‌رگای‌ خه‌یاڵ‌ و داهێنانی‌ ژیرانه‌یه‌ و ته‌نانه‌ت بیركردنه‌وه‌ش «له‌و شتانه‌ی‌ كه‌ نابێ‌ بیریان لێ‌ بكاته‌وه‌» به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌گه‌ره‌ خراپه‌كان و خۆئاماده‌كردن بۆ به‌سه‌رهاته‌ ناپێشبینیكراوه‌كان. ئه‌م چه‌شه‌نه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ هه‌م بۆ لێكۆڵیار سودی‌ هه‌یه‌ هه‌م جێبه‌جێكار، چونكه‌ لێكۆڵیار ئه‌قڵ‌ و هزری‌ خۆی‌ له‌سه‌ر هه‌موو دۆخ و ئه‌لته‌رناتیڤه‌ شیاوه‌كان راده‌هێنێ‌، له‌ كاتێكدا جێبه‌جێكار ئه‌نجامه‌كانی‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ كاتی‌ بڕیارداندا به‌ شێوه‌ی‌ نه‌خشه‌ رێگایه‌كی‌ هه‌لومه‌رج و ئه‌گه‌ره‌كانی‌ ئاینده‌ دێنێته‌ به‌رده‌می‌ خۆی‌.
هۆی‌ ئه‌مه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا په‌یوه‌ندیی‌ به‌ ئاینده‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئاینده‌ نه‌زانراوه‌و كه‌س نیه‌ بتوانێ‌ به‌ وردی‌ و ده‌قاوده‌ق پێشبینیی‌ بكات، بۆیه‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ ده‌بێ‌ نه‌رم و نیان بێ‌ و توانای‌ خۆگونجاندنی‌ هه‌بێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ روبه‌ڕوی‌ پێدراوه‌ تازه‌كان ببێته‌وه‌و خۆی‌ بۆ ئه‌و روداوانه‌ ئاماده‌ بكات كه‌ له‌وانه‌یه‌ بیرمه‌ندی‌ ستراتیجزان هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تدا حیسابی‌ بۆ نه‌كردبن. جا له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ ئه‌م چه‌شنه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئاینده‌یه‌كی‌ ته‌ماوی‌ و لێڵ‌ ده‌كات، پێویسته‌ سنورداریی‌ زانین له‌به‌رچاو بگرێت، چونكه‌ یه‌كێ‌ له‌ سیماكانی‌ ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ به‌رچاوخستنی‌ ئه‌گه‌رو گریمانه‌كانه‌ سه‌باره‌ت به‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی‌ كه‌ ره‌نگه‌ له‌ پاشه‌ڕۆژ ده‌ركه‌ون و به‌پێی‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی‌ له‌و كاته‌دا له‌ به‌رده‌ستدا ده‌بن، ده‌بێ‌ ریزبه‌ندییه‌ك بۆ یه‌كه‌ یه‌كه‌ی‌ ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ بكات به‌پێی‌ راده‌ی‌ مه‌ترسیداریی‌ هه‌ر یه‌كێكیان.
كه‌واته‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ توانایه‌كی‌ زانستی‌ بۆ خۆئاماده‌كردن بۆ هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كان بنیات بنێن و توخمی‌ سوپرایز كه‌ ده‌شێ‌ كتوپڕ له‌ به‌رده‌م ده‌وڵه‌ت و دروستكه‌رانی‌ بڕیار قوت بێته‌وه‌، كه‌م بكه‌نه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت توشی‌ هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسیی چاوه‌ڕواننه‌كراو نه‌بێت به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك كه‌ ببێته‌ مایه‌ی‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌. دیاره‌ هیچ ده‌سته‌بژێرێكی‌ فه‌رمانڕه‌وا حه‌ز ناكا خۆی‌ له‌ دۆخێكی‌ وادا ببینێته‌وه‌.
2-لێكۆڵینه‌وه‌ ئاینده‌ییه‌كان:
مه‌به‌ست له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئاینده‌ییه‌كان هه‌وڵی‌ فیكریی‌ سیستماتیكه‌ به‌پێی‌ میتۆدێكی‌ زانستی‌ بۆ ناسینی‌ شێوه‌ جیاوازه‌كانی‌ خۆنواندنی‌ ئاینده‌ سه‌باره‌ت به‌ دیارده‌یه‌كی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، واته‌ زانینی‌ روخساره‌ جیاوازو هه‌مه‌چه‌شنه‌كانی‌ ده‌ركه‌وتنی‌ ئاینده‌.
به‌پێی‌ ئه‌م تێگه‌یشتنه‌، ئاینده‌ یه‌ك وێنه‌ی‌ حه‌تمی‌ نیه‌، هه‌روه‌ها گه‌شه‌كردنێكی‌ دایرێكتی‌ ئێستاش نیه‌، به‌ڵكو ده‌شێ‌ روداوی‌ كتوپڕو ناچاوه‌ڕوانكراو به‌ خۆیه‌وه‌ ببینێ‌، هه‌روه‌ك ده‌شێ‌ وێنه‌و شێوه‌ی‌ ناپێشبینكراویش بخاته‌ روو، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌شێ‌ هێزی‌ تازه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ لامان نامۆن و دركیان پێ‌ نابه‌ین، بێنێته‌ پێش و هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ په‌یكه‌ری‌ هێزه‌ ده‌ستڕۆیشتووه‌كانی‌ ئه‌مڕۆ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ریشه‌یی‌ بگۆڕێ‌. بۆیه‌، بیركردنه‌وه‌ی‌ ئاینده‌یی‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ئه‌لته‌رناتیڤه‌ پێشبینیكراوه‌كان و سیناریۆ تازه‌كان داده‌مه‌زرێ‌. وه‌ك وتمان، بیركردنه‌وه‌كه‌ له‌چه‌مكی‌ «چی‌، ئه‌گه‌ر» ده‌ست پێده‌كا، واته‌ ئه‌گه‌ر رواڵه‌ته‌كانی‌ ساتی‌ ده‌ستپێكردن یان قۆناغی‌ ده‌ستپێك گۆڕانیان به‌سه‌ردا هات، وێنا جیاوازه‌كانی‌ ره‌وتی‌ پێشهاته‌كان به‌ چ شێوه‌یه‌ك خۆیان ده‌نوێنن. به‌پێی‌ رواڵه‌ته‌كانی‌ هه‌ر كۆمه‌ڵه‌ رواڵه‌تێك، لێكه‌وته‌و ئاكامی‌ جیاواز دێته‌ دی‌.
به‌م مانایه‌، لێكۆڵینه‌وه‌ ئاینده‌ییه‌كان توێژینه‌وه‌ی‌ ته‌واوكارو گشتگیرن و له‌سه‌ر گرێدانی‌ رێچكه‌ مه‌عریفییه‌كان و كاری‌ زانستیی‌ هه‌ره‌وه‌ز و پێكهێنانی‌ تیمی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ دامه‌زراون و سود له‌ چه‌نده‌ها بواری‌ زانستی‌ وه‌رده‌گرن. له‌ قۆناغی‌ پاش جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهاندا زانسته‌ سۆسیۆلۆژییه‌كان جه‌ختیان كرده‌ سه‌ر هه‌نگاونان به‌ره‌و پسپۆرییه‌كی‌ وردو بایه‌خدان به‌ چه‌ند كه‌سێكی‌ دیاریكراو، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بیرمه‌ندی‌ ئینگلیزی‌ تۆماس ئیلیۆت ناوی‌ ناوه‌ وه‌رچه‌رخان به‌ لای‌ «وه‌چه‌»ی‌ زانیندا كه‌ بۆته‌ مایه‌ی‌ پارچه‌ پارچه‌ كردنی‌ دیارده‌كان و جیاكردنه‌وه‌ی‌ هه‌ر پارچه‌یه‌ك له‌وانی‌ تر به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ زۆر جار دیارده‌كه‌ واتا گشتگیره‌كه‌ی‌ خۆی‌ له‌ ده‌ست بدات. به‌ڵام ئێستاو له‌ژێر كاریگه‌ریی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئاینده‌ییه‌كاندا ره‌وته‌كه‌ به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چێ‌ كه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ ته‌واوكاره‌كان و بابه‌ته‌كان پێكه‌وه‌ ببه‌ستینه‌وه‌ به‌ راده‌یه‌ك كه‌ بتوانین باسی‌ ئابوریی‌ ژینگه‌و بواره‌ مه‌عریفییه‌ تازه‌كان بكه‌ین.
له‌ نێوان تێكڕای‌ توێژه‌راندا كۆده‌نگی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئاینده‌ به‌ ده‌ست مرۆڤه‌وه‌یه‌ و زاده‌ی‌ كۆششێكی‌ زانستیی‌ پوخت و به‌ به‌رنامه‌یه‌، هه‌روه‌ها هه‌موان هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئاینده‌ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌بێ‌ كه‌ كاری‌ بۆ ده‌كه‌ین و پلانی‌ بۆ داده‌نێین و هه‌ر بیركردنه‌وه‌یه‌كی‌ ژیرانه‌ له‌ دیمه‌نه‌ خوازراوه‌كانی‌ ئاینده‌ی‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك شتێكی‌ پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ نه‌گه‌ین به‌ ئه‌نجامی‌ خراپ و نه‌ویستراو.
جا بۆ ناسینی‌ دیمه‌نه‌كانی‌ ئاینده‌و كاركردن بۆ وه‌دی‌ ئه‌و ئاینده‌یه‌ی‌ كه‌ ده‌یخوازین بێته‌ دی‌، پێویسته‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ خه‌ریكی‌ ئاماده‌كردنی‌ سێ‌ جۆر نه‌خشه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌- سیاسی‌ بن كه‌ ئه‌مانه‌ن:
نه‌خشه‌ی‌ یه‌كه‌م:
نه‌خشه‌ی‌ یه‌كه‌م نه‌خشه‌ی‌ واقیعه‌كه‌یه‌ به‌ هه‌موو روخسارو توخمه‌كانییه‌وه‌و له‌ هه‌موو گۆشه‌ نیگاو رووه‌كانییه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ دوتوێی‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ زانستی‌ و بابه‌تییانه‌دا به‌ چه‌شنێك كه‌ ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ وه‌ك «وێنه‌یه‌كی‌ راستگۆیانه‌» ی‌ واقیعه‌كه‌ ده‌بێت و تێیدا تێكڕای‌ توخمه‌كان دیاری‌ ده‌كرێن، تیشك ده‌خرێته‌ سه‌ر په‌یوه‌ندیی‌ كارلێكی‌ نێوانیان و بزووتن و خێرایی‌ ئه‌و بزووتنه‌و رووگه‌كه‌ی‌ و روخسارو رواڵه‌تی‌ ئه‌و توخمانه‌ به‌ تێكچڕژاوی‌ و تێكترنجاوی‌ و تێكهه‌ڵكێشراوی‌ له‌ ئاینده‌دا به‌ درێژایی‌ چه‌ند قۆناغێكی‌ زه‌مه‌نیی‌ جیاواز، دیاری‌ ده‌كرێن.
نه‌خشه‌ی‌ دووه‌م:
نه‌خشه‌ی‌ دووه‌م نه‌خشه‌ی‌ ئاینده‌ خوازراوو ویستراوه‌كه‌یه‌ كه‌ ده‌رهاوێشته‌ی‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ بابه‌تییانه‌و له‌سه‌رخۆیه‌و تێیدا له‌ كڕۆكی‌ كۆمه‌ڵگا و گۆڕانكاری‌ و وه‌رچه‌رخانه‌كانی‌ سیستمی‌ جیهانی‌ به‌ هه‌موو ئاسه‌وارو لێكه‌وته‌و ئاكامه‌كانه‌وه‌ ده‌كۆڵدرێته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌و گۆڕانكارییانه‌ش ده‌كۆڵدرێته‌وه‌ كه‌ پێشبینی‌ ده‌كرێ‌ له‌ ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا دراوسێكان روو ده‌ده‌ن و ده‌شێ‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ئاینده‌ی‌ خوازراو هه‌بێ‌.
نه‌خشه‌ی‌ سێیه‌م:
نه‌خشه‌ی‌ سێیه‌م نه‌خشه‌یه‌كه‌ له‌ رێگای‌ ته‌واوكاری‌ و پێكه‌وه‌ گرێدانی‌ هه‌ردوو نه‌خشه‌ی‌ پێشووه‌وه‌ دێته‌ دی‌ و به‌ هۆیه‌وه‌ ئه‌و سیاسه‌تانه‌ دیاری‌ ده‌كرێن كه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ له‌نه‌خشه‌ی‌ یه‌كه‌مه‌وه‌ بۆ نه‌خشه‌ی‌ دووه‌م پێویستن. جا ئه‌گه‌ر نه‌خشه‌ی‌ یه‌كه‌م وێنه‌و دیمه‌نی‌ بزووتنی‌ توخم و هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی‌ ئه‌مڕۆ دابڕێژێت و نه‌خشه‌ی‌ دووه‌میش وێنه‌ی‌ خوازراوو ویستراوی‌ ئه‌و توخم و هێزانه‌ بكێشێت، ئه‌وا نه‌خشه‌ی‌ سێیه‌م جۆره‌ خوازراوه‌كانی‌ ده‌ستێوه‌ردان و بڕیاره‌ پێویسته‌كان بۆ كار كردنه‌ سه‌ر جموجوڵی‌ ئه‌و توخمانه‌و ئاراسته‌ی‌ هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان رووه‌و بیچمی‌ داواكراوی‌ كۆمه‌ڵگا، دیاری‌ ده‌كه‌ن.
زیادبونی‌ بایه‌خی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئاینده‌یی‌ و ستراتیجییه‌كان رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ به‌ گوڕو ته‌وژمێكی‌ زۆره‌وه‌ بۆ پێشه‌وه‌ پاڵ‌ پێوه‌ ناوه‌. سازكردنی‌ ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ پێویستی‌ به‌ هاوكاریی‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ لێكۆڵیارانه‌ له‌ چه‌نده‌ها بواری‌ مه‌عریفیی‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌ و هاوكارییان له‌گه‌ڵ‌ یه‌كتریدا له‌ چواچێوه‌ی‌ تیمه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌دا. ده‌توانین له‌م بواره‌دا نمونه‌یه‌كی‌ زیندوی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب وه‌ك نمونه‌ بهێنینه‌وه‌، ئه‌ویش پرۆژه‌ی‌ «خوێندنه‌وه‌ی‌ ئاینده‌ی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌به‌» كه‌ له‌ به‌یروت به‌ سه‌رپه‌رشتیی‌ سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئاینده‌یی‌ عه‌ره‌ب به‌ڕێوه‌ چووه‌، هه‌روه‌ها پرۆژه‌ی‌ تریش له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌ك پرۆژه‌ی‌ «ئاینده‌ی‌ ئه‌لته‌رناتیڤه‌كانی‌ عه‌ره‌ب» كه‌ كۆڕبه‌ندی‌ جیهانی‌ سێیه‌م له‌ قاهیره‌ سه‌رپه‌رشتیی‌ كردووه‌، سه‌رباری‌ پرۆژه‌ی‌ توێژینه‌وه‌كانی‌»ئاینده‌ی‌ فێركاری‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب» كه‌ كۆڕبه‌ندی‌ بیری‌ عه‌ره‌ب له‌ عه‌ممانی‌ پایته‌ختی‌ ئوردون سه‌رپه‌رشتیی‌ كردووه‌.

سێیه‌م: رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ و ستراتیجی‌
سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌ر وڵاتێكدا بۆ هاوبه‌شه‌كانی‌ گرێبه‌ستی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، واته‌ كاربه‌ده‌ستانی‌ ده‌وڵه‌ت و ده‌سته‌بژێره‌ سیاسییه‌كان له‌ لایه‌ك و كارناسان و هێزه‌ ئابورییه‌كان له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌و دامو ده‌زگاكانی‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌، وه‌ك خاڵی‌ یه‌كانگیری‌ و ناوه‌ندی‌
دیالۆگ وان.
ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ رۆڵێكی‌ سه‌ره‌كییان له‌ پرۆسه‌ی‌ ده‌سته‌به‌ركردنی‌ زانیندا هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش سێ‌ رۆڵی‌ سه‌ره‌كیی‌ پێ‌ ده‌بڕێ‌، ئه‌ویش به‌م چه‌شنه‌ی‌ خواره‌وه‌:
رۆڵی‌ یه‌كه‌م رۆڵی‌ داهێنان و به‌رهه‌م هێنانی‌ بۆچون و تێڕوانینی‌ نوێیه‌ چونكه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌ركه‌كه‌یان و له‌ ژێر كاریگه‌ریی‌ ئه‌و كه‌یسانه‌ی‌ كه‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ون و له‌مه‌وبه‌ر، كاتێك چوینه‌ سه‌ر نمایش كردنی‌ چه‌مكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجی‌ و ئاینده‌ییه‌كان ئاماژه‌مان پێ‌ دوان، پابه‌ندن به‌ بیركردنه‌وه‌و تێفكرین و تاتوێ‌ كردنی‌ به‌سه‌رهاته‌ پێشبینیكراوه‌كان و مه‌ترسییه‌كان و سیاسه‌ت و چاره‌سه‌ره‌كان، ئه‌وه‌ش له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ زه‌نگی‌ ئاگاداركردنه‌وه‌و وریاكردنه‌وه‌ن كه‌ ئاماژه‌ به‌ نزیكبونه‌وه‌ی‌ مه‌ترسییه‌كان ده‌كه‌ن و داوا ده‌كه‌ن پێشتر هه‌له‌كان بقۆزرێنه‌وه‌ پێش رودانی‌ مه‌ترسییه‌كه‌، بۆیه‌ ئه‌مانه‌ وه‌ك ده‌زگایه‌كی‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ وان كه‌ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان هۆشیار ده‌كه‌نه‌وه‌. به‌ واتایه‌كی‌ تر، ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ زوتر هه‌ست به‌ دیارده‌و گیروگرفته‌كانی‌ ئاینده‌ ده‌كه‌ن و سه‌رنج به‌ لایاندا راده‌كێشن. بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ خۆیان راببینن ئه‌و رۆڵه‌ بگێڕن، پێویسته‌ كه‌ش و هه‌وای‌ ئازادی‌ و هه‌ست به‌ ئاسوده‌یی‌ و دڵنیایی‌ له‌ ناخی‌ كارمه‌ندانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ هه‌بێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانن بیر له‌ هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كان بكه‌نه‌وه‌و به‌ بێ‌ ترس و سڵه‌مینه‌وه‌ بتوانن هه‌موو رێگه‌چاره‌یه‌ك پێشنیاز بكه‌ن. دیاره‌ یه‌كێ‌ له‌ په‌نده‌ گرنگه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و رژێمه‌ سیاسییانه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ر زه‌وتكردنی‌ ئازادیی‌ تاك و بنه‌مایه‌كی‌ ئایدیۆلۆژیی‌ دیاریكراو دامه‌زراون، چه‌ندین سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌یان بۆ خزمه‌تی‌ ئه‌و ئایدیۆلۆژیا داهێنا بوو، هه‌مویان له‌ سه‌ره‌نجامدا پوكانه‌وه‌و له‌ناو چوون. گومان له‌وه‌دا نیه‌ كه‌ ئازادیی‌ تاك و ئازادیی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ مه‌رجێكی‌ بنه‌ڕه‌تین بۆ ئافراندن و سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ و ستراتیجی‌ مه‌حاڵه‌ به‌ بێ‌ ئازادی‌ بتوانن رۆڵ‌ بگێڕن و ئه‌ركه‌كانیان جێبه‌جێ‌ بكه‌ن.
رۆڵی‌ دووه‌م رۆڵی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بیروڕایه‌ له‌ ناو رای‌ گشتیدا. سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌وڵ‌ ده‌دا هه‌رچی‌ ئه‌نجام و شرۆڤه‌ و زانیاریی‌ به‌ده‌ست هێناوه‌، به‌ رای‌ گشتیی‌ بگه‌یه‌نێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگا هۆشیار بكاته‌وه‌و راستییه‌كانی‌ جیهانی‌ بخاته‌ به‌ر ده‌ست. ئه‌مه‌ش له‌ رێی‌ كۆڕو سیمینارو وتار و كتێب و گۆڤار دیدارو دیبه‌یت و شێوازه‌كانی‌ تری‌ راگه‌یاندنه‌وه‌ دێته‌ دی‌. ئه‌مه‌ش ده‌رفه‌ت بۆ كاردانه‌وه‌و ده‌ركه‌وتنی‌ تێڕوانینه‌ جیاوازه‌كان سه‌باره‌ت به‌م ئه‌نجامانه‌ پێكدێنێ‌. له‌م رێگایه‌شه‌وه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ رۆڵی‌ خۆیان ده‌بینن و ئه‌و خاڵانه‌ دیاری‌ ده‌كه‌ن كه‌ كۆده‌نگییان له‌سه‌ر هه‌یه‌، هه‌روه‌ك ئه‌و خاڵانه‌ش دیاری‌ ده‌كه‌ن كه‌ كۆده‌نگییان له‌سه‌ر دروست نه‌بوه‌.
رۆڵی‌ سێیه‌م رۆڵی‌ ژیرانه‌كردنی‌ پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیارو سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانه‌. وه‌ك له‌مه‌وبه‌ر گوتومانه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ مه‌به‌ستیانه‌ ئه‌نجامی‌ توێژینه‌وه‌ تیۆریكییه‌كانیان بخه‌نه‌ گه‌ڕ بۆ چاره‌سه‌كردنی‌ كێشه‌و گرفته‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا، ئه‌ویش له‌ رێی‌:
أ-دیاری‌ كردنی‌ پرسه‌ له‌پێشینه‌كان، ئه‌ویش له‌و رێگایه‌وه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ ئه‌جیندای‌ كاره‌كانی‌ خۆی‌ له‌ بواری‌ توێژینه‌وه‌دا دیاری‌ بكات كه‌ ئه‌مه‌ش سه‌رنج به‌ لای‌ چه‌ند بابه‌تێكی‌ دیاریكراودا سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌تێكی‌ گشتیی‌ دیاریكراو راده‌كێشێ‌ (له‌ بواری‌ فێركاری‌، ته‌ندروستی‌، دانیشتوان و بواری‌ دیكه‌).
ب-پێشنیازكردنی‌ ئه‌لته‌رناتیڤ و بژارده‌كان، ئه‌ویش دیاریكردنی‌ رێگه‌ی‌ چاره‌ی‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌و ئه‌لته‌رناتیڤی‌ هه‌مه‌جۆر بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ گیروگرفتێك، ئه‌ویش پشت به‌ست به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ سیاسه‌ته‌كان و پرۆگرامه‌ جێبه‌جێكراوه‌كان.
ج-دیاریكردنی‌ خه‌رجیی‌ هه‌ر ئه‌لته‌رناتیڤێك له‌ رێی‌ خه‌رجی‌ و ده‌رامه‌ته‌ داواكراوه‌ ماددی‌ و مرۆیی‌ و مه‌عنه‌وییه‌كانه‌وه‌ بۆ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ هه‌ر ئه‌لته‌رناتیڤێك، هه‌روه‌ها دابه‌ش كردنی‌ قازانجه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كان به‌سه‌ر قازانجی‌ ماوه‌ كورت و قازانجی‌ ماوه‌ مامناوه‌نج و قازانجی‌ ماوه‌ دوردا، بۆ ئه‌وه‌ی‌ دروستكه‌ری‌ سیاسه‌ت باش سه‌روده‌ر له‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ پیاده‌كردنی‌ بژارده‌یه‌كی‌ دیاریكراو ده‌ر بكات.

چواره‌م: په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگادا پرس و ئاڵنگاره‌كان
په‌یوندیی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و هه‌ر یه‌ك له‌ ده‌زگاكانی‌ ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا به‌پێی‌ سروشتی‌ سه‌نته‌ره‌كه‌و شێوه‌ی‌ رژێمی‌ سیاسی‌ و ئه‌و ئه‌ندازه‌ ئازادییه‌ی‌ كه‌ به‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ ده‌درێ‌، له‌ سه‌نته‌رێكه‌وه‌ بۆ سه‌نته‌رێكی‌ تر جیاوازه‌.
به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، له‌ زۆربه‌ی‌ وڵاتاندا، له‌وانه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی‌ كه‌ دیموكراسییه‌كی‌ سه‌قامگیریان هه‌یه‌، گیروگرفتی‌ بنچینه‌یی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بونی‌ كه‌لێنێكی‌ گه‌وره‌یه‌ له‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ لایه‌ك و دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌. هۆی‌ ئه‌م كه‌لێنه‌ بۆ هه‌ندێ‌ فاكته‌ری‌ بابه‌تی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ جیاوازیی‌ رۆڵی‌ دروستكه‌ری‌ بڕیارو رۆڵی‌ لێكۆڵیاره‌وه‌ هه‌یه‌. كاربه‌ده‌ستی‌ حكومی‌ یان بڕیارده‌ر پێویسته‌ له‌سه‌ری‌ له‌ كاتێكی‌ دیاریكراودا بڕیار بدا و هه‌ندێ‌ جار ده‌بێ‌ په‌له‌ بكا له‌ بڕیاردان ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌رچی‌ زانیارییه‌كیشی‌ ده‌رباره‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌ له‌ لا نه‌بێ‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌ سه‌روبه‌ندی‌ ته‌نگژه‌كاندا. دروستكه‌ری‌ بڕیاری‌ كاتی‌ ئاوه‌ڵای‌ نیه‌، له‌ كاتێكدا لێكۆڵیار كاتی‌ ئاوه‌ڵایه‌ بۆ توێژینه‌وه‌و فشاری‌ كاتی‌ له‌سه‌ر نیه‌. ده‌شێ‌ ئه‌م جیاوازییه‌ بابه‌تییه‌، شان به‌ شانی‌ چه‌ند فاكته‌رێكی‌ تر، كه‌لێنی‌ نێوان هه‌ردوكیان فراوانتر بكات. زۆرێك له‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار ئه‌و بۆچونه‌یان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌نجامی‌ توێژینه‌وه‌ سیاسییه‌كان زۆر به‌كه‌ڵكیان نایه‌ت و رواڵه‌تێكی‌ تیۆرێكی‌ به‌سه‌ر ئه‌و توێژینه‌وانه‌دا زاڵه‌ و به‌ كرده‌وه‌ به‌هایه‌كی‌ دیاریان نیه‌، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ بابه‌ته‌كانی‌ ئه‌و توێژینه‌وانه‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ نین كه‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار زۆر به‌په‌رۆشن بۆی‌.
له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌، لێكۆڵیاران وه‌ها پاساو بۆ راسپارده‌ گشتییه‌كانیان دێننه‌وه‌ كه‌ داموده‌زگاكانی‌ حكومه‌ت ئه‌و داتاو زانیارییه‌ وردانه‌ی‌ پێ‌ ناده‌ن كه‌ به‌ هۆیانه‌وه‌ ئه‌نجامی‌ پراكتیكی‌ دێته‌ دی‌، هه‌روه‌ها ره‌خنه‌ ده‌گرن و ده‌ڵێن دروستكه‌رانی‌ بڕیار بیر له‌ سه‌ره‌نجام و لێكه‌وته‌كانی‌ ئه‌و بڕیارانه‌ ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ ده‌یانده‌ن و پێیان وایه‌ هه‌ندێ‌ له‌ ده‌زگا حكومییه‌كان ئه‌نجامی‌ توێژینه‌وه‌كانیان به‌ هه‌ند وه‌رناگرن و زۆرێك له‌ به‌رپرسان له‌و بڕوایه‌ دان كه‌ خۆیان هه‌موو شتێك ده‌زانن و سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ شتێكی‌ وایان پێ‌ نیه‌ كه‌ ئه‌وان نه‌یزانن.
له‌به‌ر رۆشنایی‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ پێشوو، ده‌توانین گرنگترینی‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ دیاری‌ بكه‌ین كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ئاڵۆزییه‌كانی‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگاوه‌ هه‌یه‌:
1-له‌گه‌ڵ‌ زۆربونی‌ ژماره‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌دا، هه‌ندێ‌ له‌و سه‌نته‌رانه‌، به‌ئاشكرا به‌ روونی‌، ره‌نگێكی‌ ئایدیۆلۆژییان له‌ تێڕوانینه‌كانیان سواغ دا كه‌ ئه‌مه‌ش بووه‌ مایه‌ی‌ به‌ئایدیۆلۆژی‌ كردن یان به‌سیاسه‌تكردنی‌ توێژینه‌وه‌كان. له‌ باری‌ سه‌رنجی‌ میتۆده‌وه‌، هیچ رێگرییه‌ك له‌ به‌رده‌م ئه‌وه‌دا نیه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سیاسه‌تێك یان ئایدیۆلۆژیایه‌ك له‌ سیاسه‌ت و ئایدیۆلۆژیایه‌كی‌ دیكه‌ به‌باشتر و خوازراوتر بزانن و له‌مه‌وبه‌ریش چوینه‌ته‌ سه‌ر باسكردنی‌ ئه‌م بابه‌ته‌. مه‌به‌ست له‌ ئایدیۆلۆژی‌ كردن یان به‌سیاسه‌ت كردن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ تێڕوانینی‌ بابه‌تییانه‌ی‌ خۆی‌ له‌ده‌ست بداو داتاكان به‌پێی‌ ئاره‌زوو كۆ بكاته‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ خزمه‌تكردنی‌ تێڕوانینێكی‌ دیاریكراو كه‌ پێشتر دیاری‌ كراوه‌. سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ بۆ هه‌موو سه‌نته‌رێك گرنگه‌ به‌ روی‌ نۆڕین و راو بۆچونه‌ زانستییه‌كانی‌ دیكه‌دا كراوه‌ بێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ تۆژه‌ره‌كانی‌ نه‌بنه‌ دیلی‌ بیروباوه‌ڕه‌ له‌قاڵبدراوه‌ وشك و برنگه‌كان.
2-جیاوازیی‌ نێوان ئه‌و پرسانه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بایه‌خی‌ پێ‌ ده‌ده‌ن و ئه‌و پرسه‌ گشتییانه‌ی‌ كه‌ لای‌ ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا گرنگن. ده‌شێ‌ هه‌ندێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بایه‌خ به‌ هه‌ندێ‌ بابه‌ت بده‌ن كه‌ هیچ بایه‌خێكی‌ گشتییان نیه‌ چونكه‌ لایه‌نه‌ كۆمه‌كپه‌خشه‌كان بابه‌تی‌ دیكه‌یان به‌ لاوه‌ گرنگتره‌، بۆیه‌ ئه‌و لایه‌نانه‌ بایه‌خ به‌ ئه‌نجامی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان ناده‌ن و كۆمه‌ڵگاش زۆر به‌ هه‌ندی‌ وه‌رناگرێ‌. لێره‌دا مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ته‌نها بایه‌خ به‌و پرسانه‌ بده‌ن كه‌ لای‌ حكومه‌ت جێبایه‌خن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێت و سازان له‌ نێوان پرسه‌ جێبایه‌خه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و پرسه‌ جێبایه‌خه‌كانی‌ حكومه‌ت هه‌بێ‌، ئه‌وا ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كان به‌ده‌ستی‌ دێنن، بایه‌خێكی‌ زۆرتر په‌یدا ده‌كه‌ن، له‌هه‌مان كاتدا سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌شتوانن بایه‌خ به‌و بابه‌تانه‌ بده‌ن كه‌ به‌ لایانه‌وه‌ بابه‌تی‌ گرنگن.
3-نه‌بونی‌ كه‌ناڵی‌ په‌یوه‌ندیی‌ رون له‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و دروستكه‌رانی‌ بڕیار كێشه‌یه‌كی‌ تره‌. ره‌نگه‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ بابه‌تێكی‌ دیاریكراودا په‌ی‌ به‌ ئه‌نجامه‌ گرنگه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌م باره‌یه‌وه‌ نه‌به‌ن. هه‌روه‌ها به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، به‌پرسانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌و میكانیزمانه‌یان له‌به‌ر ده‌ستدا نه‌بێت كه‌ ئه‌نجامی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ خۆیان پێ‌ بگه‌یه‌ننه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ بایه‌خ به‌و جۆره‌ لێكۆڵینه‌وانه‌ ده‌ده‌ن.
4- شێوه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌: ئه‌و تێبینییه‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێ‌ له‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زۆر له‌ كتێبه‌ ئه‌كادیمییه‌كانی‌ زانكۆ و په‌یمانگا زانستییه‌كان جیاواز نین. سه‌ره‌نجام، دروستكه‌ری‌ بڕیار ناتوانێ‌ سودی‌ لێ‌ وه‌رگرێ‌ چونكه‌ ئه‌و بڵاوكراوانه‌ هیچ راسپارده‌یان تێدا نیه‌ یاخود راسپارده‌كانیان گشتین یاخود توانای‌ جێبه‌جێ‌ كردنیان نیه‌. ئه‌مه‌ش ده‌بێ‌ وا له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بكات كه‌ لێكۆڵیاره‌كانیان له‌سه‌ر نوسینی‌ په‌یپه‌رێكی‌ تایبه‌ت به‌ راسپارده‌و ئامۆژگاری‌ رابهێنن.
5-نابێ‌ رێكخستنی‌ په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌زگاكانی‌ ده‌وڵه‌ت بایه‌خدان به‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و كۆمه‌ڵگا لاواز بكات، به‌تایبه‌تی‌ له‌و كۆمه‌ڵگا دیموكراتییانه‌ی‌ كه‌ حكومه‌ت تیایاندا تاكه‌ بڕیار به‌ده‌ست نیه‌ و كۆمه‌ڵگا و داموده‌زگاكانی‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نیش كاریگه‌ریان له‌سه‌ر داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌كان و ده‌ركردنی‌ بڕیار هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش خۆی‌ له‌ خۆیدا ده‌رفه‌تێكی‌ باشی‌ بۆ ئه‌وه‌ هێناوه‌ته‌ دی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ توێژینه‌وه‌ رۆڵی‌ خۆیان ببینن. له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێ‌ له‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ ره‌وتی‌ فیكریدا سه‌ر به‌ حزبێك بن یان سه‌ر به‌ یه‌كێ‌ له‌ ره‌وته‌ سیاسییه‌كانی‌ وڵات بن، به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌ندێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ گه‌وره‌ كارناسه‌كان دایانمه‌زراندووه‌. بۆیه‌ لێره‌دا ده‌بێ‌ جه‌خت بكرێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌بێ‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ په‌یوه‌ندییان هه‌بێ‌ هه‌م له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌تدا هه‌م له‌گه‌ڵ‌ كۆمه‌ڵگادا. دیاره‌ ئه‌م خاڵه‌ له‌ كاتی‌ نمایش كردنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كان هاتۆته‌ به‌ر باس كردن.
6-گرنگیی‌ رێكخستنی‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و هۆكانی‌ راگه‌یاندن به‌ شێوه‌یه‌كی‌ هاوسه‌نگ و به‌ چه‌شنێكی‌ وا كه‌ تێیدا میدیاكان بتوانن رای‌ گشتی‌ له‌ ئه‌نجامی‌ توێژینه‌وه‌كان و را جیاوازه‌كان ئاگادار بكه‌نه‌وه‌. به‌ڵام نابێ‌ ئه‌مه‌ وا له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بكات كه‌ ببن به‌ دیلی‌ میدیاكان چونكه‌ ئه‌مه‌ شتێكی‌ مه‌ترسیداره‌ و له‌وانه‌یه‌ وا له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بكات ته‌نها بایه‌خ به‌و مه‌سه‌لانه‌ بده‌ن كه‌ جێبایه‌خی‌ میدیاكانن یاخود ده‌شێ‌ ئه‌مه‌ وا له‌و سه‌نته‌رانه‌ بكا توێژینه‌وه‌كانیان وا ده‌رچوێنن كه‌ له‌گه‌ڵ‌ پێداویستییه‌كانی‌ میدیاكان بگونجێن، واته‌ وای‌ لێ‌ بێت كه‌ توێژینه‌وه‌كانیان ساده‌و ساكار بن و كورت و و پچڕ پچڕ بن كه‌ دیاره‌ ئه‌مه‌ به‌های‌ زانستیی‌ توێژینه‌وه‌كان كه‌م ده‌كاته‌وه‌.
7-مه‌سه‌له‌ی‌ بودجه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و گرنگیی‌ فره‌كردنی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ داهات و دابه‌ش كردنی‌ به‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ی‌ تایبه‌ت و گشتیدا و به‌سه‌ر ناوخۆیی‌ و ده‌ره‌كیدا، بۆ ئه‌وه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كان بتوانن زۆرترین بڕی‌ ئازادیی‌ خۆیان بپارێزن و هه‌روه‌ها بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ نه‌كه‌ونه‌ ژێر باری‌ بایه‌خی‌ لایه‌نه‌ كۆمه‌كبه‌خشه‌كان.
جه‌خت كردن له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ لایه‌ك و دامه‌زراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌، نابێ‌ ئه‌وه‌مان له‌ بیر بباته‌وه‌ كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ دیارده‌یه‌كی‌ نێوده‌وڵه‌تیی‌ تازه‌دا هه‌ڵده‌سوڕێ‌ كه‌ دیارده‌ی‌ به‌جیهانیبونه‌. ئه‌مه‌ش ئاڵنگاری‌ تازه‌ دێنێته‌ پێش سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌ریی‌ به‌جیهانیبون له‌سه‌ر كارنامه‌و ئه‌جینداو پرسه‌ جێبایه‌خه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌ و هه‌روه‌ها كار ده‌كاته‌ سه‌ر پرۆسه‌ی‌ دیزاین كردن و جێبه‌جێ‌ كردنی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان و رۆڵی‌ لایه‌نه‌ كۆمه‌كبه‌خشه‌كان له‌م بواره‌دا، سه‌رباری‌ ره‌خساندنی‌ هه‌لی‌ زۆرتر بۆ هاوكاریی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ وڵاته‌كان، له‌وانه‌ ئه‌و هاوكارییه‌ی‌ كه‌ له‌ نێوان چه‌نده‌ها سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی‌ بابه‌تی‌ چاكسازی‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب له‌ ئارادا بوو.

سه‌رچاوه‌ و پەراوێزەکان:
الدكتور ابراهیم عبدالله‌ المگوف، التنسیق والتكامل بین مراكز البحپ العلمی فی دول مجلس التعاون (نیقوسیا- قبرص: دلمون للنشر، 1989)
سه‌باره‌ت به‌ پێناسه‌كردن و پۆلین كردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بنواڕه‌:
-weaver, R. kent, the Changing world of think tanks, political science and politics, September 1989, pp 563- 578.
هه‌روه‌ها:
-Mc Gann G., think tanks policy Advice in the United Statea (Philadelpia: foreign policy Research Institute, 2005) pp 4- 10.
ئه‌مه‌ له‌ نمونه‌ی‌ هاوكاریی‌ نێوان چه‌ند سه‌نته‌رێكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ و ئه‌مریكی‌ ده‌رباره‌ی‌ چاكسازیی‌ سیاسی‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب ده‌رده‌كه‌وێ‌.
-Ibrahim, Ezzat, Arab and Ameican think tanks: New possibilities for Cooperation? New engines for reform? (Washington D. C. The Brookings Institution, October 2004).
بۆ تاوتوێ‌ كردنی‌ به‌هاو بایه‌خی‌ هه‌ڵوێستی‌ ژماره‌یه‌ك زانای‌ كۆمه‌ڵناس ده‌رباره‌ی‌ ئه‌م بابه‌ته‌، بنواڕه‌:
الدكتوره‌ هدی‌ مجاهد، دور المراكز فی بحپ القچایا الاجتماعیه‌ و ترشید السیاسات، بحپ مقدم الی‌ المۆتمر السنوی السابع للمركز القومی للبحوپ الاجتماعیه‌ والجنائیه‌ فی مصر فی موچوع: البحپ الاجتماعی و الجنائی فی مصر خمسین عاما 1955- 2005، صص 1- 18.
هه‌روه‌ها بنواڕه‌:
Hjerppe, Reino, How the think- tanks can contribute to an effective policy making?, A Presentation in the International thing-tank forum arranged by the economic and social Research Institute (ERSI), Nogoya University Japan, May 2005.
سه‌باره‌ت به‌ نمونه‌ی‌ ئه‌و ئاڵنگارانه‌ بنواڕه‌:
نحو دور مۆپر لمراكز البحوپ والتفكیر فی صنع السیاسات فی مصر (القاهره‌: المركز الدولی للدراسات المستقبلیه‌ والاستراتیجیه‌، 2004).
هه‌روه‌ها بنواڕه‌:
Mc Gann, James G. op. cit., pp 22- 27.
Roberts, Brad; Stanton H. Brunett and Murray Weidenbaum, Think Tanks in a new world, The Washington Quarterly, Winter 1993, pp 169-182. –Xinhua, Wang, Trends towards globalization and a global think tank, Futures, April 1992, pp261-267.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئەمریكا: سزای زیاتر بەسەر ئێراندا دەسەپێنین

دوای ئەوەی ئێران رێژەی رێگەپێدراوی پیتاندنی تێپەڕاند و پیتاندنی یۆرانیۆمی ...