سەرەکی » ئاراستە » رەخنە لە هونەر و پێشنیاز بۆ گرووپی موزیکی لوڕ

رەخنە لە هونەر و پێشنیاز بۆ گرووپی موزیکی لوڕ

ماهیر ئەمین:
گۆرانی و موزیكی كوردی لە باشوردا كۆمەڵێك كێشە و گرفتی كۆن و نوێیی هەیە، كە ئاستەنگ بوون لەبەردەم بەرەوپێشچونیدا.
دەكرێت گرفتەكان بۆ سێ جۆر دابەش بكەین:-
. هونەرمەندان خۆیان/ بە گشتی تاكی كورد لەم بەشەدا، بە حوكمی كۆمەڵێك فاكتەری پەروەردەیی، كۆمەڵایەتی، فەرهەنگی، ئایینی، سیاسی، مێژوویی و جوگرافی، تاكێكی نابەرپرس و كەم چالاكەو (شوكرە بە بەشە كەمەكەی خۆی)، خەونی گەورە نابینێت، بۆیە هەوڵ وماندوبوون و شەونخونیەكانی بە قەد خەونە بچوكەكانیەتی، هونەرمەندانیش لەدایكبوی ئەم كەش و هەوایەن و وەك بەشێكی دانەبڕاو لە كۆمەڵگا، كەم و زۆر كەوتونەتە ژێر كاریگەریی ئەو فاكتەرانە و بە ڕوونی لە كاركردن و بەرهەمەكانیان ڕەنگی داوەتەوە. بەهرەكان تا ئێستاش عەفەوییانە لە مەیدانن و زانستی موزیك غیابێكی بەرچاوی هەیە لە كارە هونەرییەكاندا.
فەرهەنگی كۆمەڵگا/ ئەگەرچی لە (نائاگایی = لا وعی)دا هیچ كەسێك بێ گۆرانی و موزیك ناژی، بەڵام دەبێت ئەم هەستە لە ئاگایی (وعی) دا ببێتە فەرهەنگ و بە كۆمەڵصك ڕێسا و ڕێكەوتنی نەنوسراوی كۆمەڵایەتی مامەڵە لەگەڵ ئەم بوارە گرنگەی ژیاندا بكرێت و پێگەیەكی بەرزی كۆمەڵایەتی پێ بدرێت، كە بە داخەوە كورد بە گشتی و كوردی باشور بە تایبەتی ، زۆر هەژارە لەم فەرهەنگەدا و ئەمە بۆتە هۆی ئەوەی گۆرانی و موزیك لە چەقی ژیانی ڕۆژانەماندا نەبێت، بەڵكو لە پەراوێزدا بێت، ئەمە زەمینەی هونەركردنی بەرتەسك كردۆتەوە و هونەرمەندانی ساردكردۆتەوە لە هەوڵ و داهێنان و خەوبینین.
ئەحمەد بەرزنجی
پێش ئەوەی ئێمە باسی موزیك بكەین، ئەبێ باسی دەنگ و جۆرو شێوەو تایبەتمەندی دەنگی گەلەكەمان بكەین، چونكە هەر گەلەو تایبەتمەندی دەنگیی خۆی هەیە، ئێمە وەكو كورد تا ئێستا هیچ لێكۆڵینەوەیەكمان لەسەر دەنگی تەواوی كورد نەكردووە، كەواتە كە دەنگەكان هیچی بۆ نەكرابێت، موزیك لەكوێ و لەچیدا خۆی ئەبینێتەوە ؟
بۆ نمونە دەنگی كورد دەنگێكی تێروتەسەلو پاراوو فراوانە، ئەو موزیكەی كە تائێستا هەیەو هونەرمەندانی موزیكژەنی كورد كە لەسەر پەیژەی موزیكی گەلانی تر موزیكیان خوێندووەو تا ئێستاش دەبینین موزیكژەنی كورد دەڕواتە ئێران و توركیاو وڵاتانی عەرەبی بۆ ئەوەی فێری تەكنیك و تەكنەوازی موزیكی ئەو گەلانە ببێت، یان لەباشور لای خۆمان لەسەر موزیكی عەرەبی موزیك لەپەیمانگاو كۆلێژە هونەریەكاندا دەخوێنرێت، دەنگی كورد زۆر جیاوازترە لەدەنگی گەلانی تری ناوچەكە، هەرچەندە لەناوچەیەكیشدابین بەڵام هەر جیاوازی نێوان دەنگەكانمان ئاسمان و ڕێسمانە، بۆیە ئەبێ پێش موزیكو موزیكژەنی ئەبێ لێكۆڵینەوەو شیكاری وورد لەسەر دەنگی كورد بكرێت و ئەو تایبەتمەندیە شیرینو نازدارەی دەنگی كورد بەشێوەكی جوان و تەندروست و شیاو بەتواناكانی خۆی دابڕێژرێتو پۆڵێن بكرێت، ئێمە كێشەی سۆزە دەنگیەكانمان هەیە، كێشەی دەربڕینی فۆنەتیكمان هەیە لەدەنگەكاندا، كێشەی ئەندازەیی دەنگمان هەیە، كێشەی چریكەو ئەوجو سۆزو گوزارشتمان هەیە، كێشەی دەستپێك و سەربەندو ناوبەندو ئاڵۆزەوەندو ئەوجو دوابەندو هێنانەوەمان هەیە لە توانا دەنگییەكاندا لە مەقاماتی كوردیدا.
كە ئەڵێین مەقام یانی پەیژەكانی دەنگ، تواناكانی دەنگ، هەتا ئەو پەیژەو توانایە بەتەواوی و تەندروستی پۆڵێن نەكەین ناتوانین بڵێین موزیكی كوردی، چونكە ڕێك دەچێتە خانەی منداڵێكەوە هەتا لەدایك نەبێ ناكرێت ناوی لێبنێیت !

زۆر بەڕاشكاوانە ئەیڵێم، هەڵەیەكی زۆری ڕێزمانەوانی و فۆنەتیكی و ئەدای دەنگیی هەر لە ناوهێنانی مەقامەكانەوە هەتا وتنو تۆماركردنیشیاندا هەیە، كەدەبوو لەدوای مەقامبێژە كۆچكردووەكانەوە برەوی زیاتر بەمەقامو دەنگە ڕەسەنە بەتواناكانی گەلەكەمان بدرایەو دوای ئەوان زیاتر پەی بە توانا دەنگی و شیرینكاریە دەنگیەكان بدرایە، بەڵام بەداخەوە ئەوەش كەبە نیوەناچڵی هەبوو ئەویشیان شێواندووە، ئێست دەنگە شارەزاو بەتواناكان لەپەراوێزدان و كەس ناچێت بەلایانەوە، كەدەبوو ئەوانە وەكو سەروەتێكی نەتەوەیی و نیشتیمانی برەوی تەواویان پێبدرایە، دەبێ ناوە هەڵەكانی مەقامەكان پێش هەموو شتێك ڕاست بكرێتەوە، وەكو خاوكەر كەخۆی خاوكار ە لەڕاستیدا، ئای ئای دەستپێكی سەربەندی مەقامێكی گەورەو ڕەسەنی كوردیە كە دەكرێت بەناوی گۆشەئاوازی یەكەمی مەقامەكەوە ناوبنرێت نەك هەموو مەقامەكە بە ئای ئای، چونكە خودی مەقامەكە چەندین گۆشە لەخۆی دەگرێت، دەكرێت ئێمە گۆشە ئاوازیەكانی تری سەر بە مەقامی گەورەی بەیات لەهەمان مەقامدا جێگە بكەینەوەو مەقامەكە فراوانتر بكەین و بیكەینە یەكێك لەدەستگا موزیكیە دەوڵەمەندەكانی خۆمان هەر لەم مەقامەدا ئێمە ئەتوانین گۆشەئاوازەكانی سەحەر لەگەڵ هیجرانی كە لەسلێمانی ناویان ناوە مەقامی سەفەر كە لەڕاستیدا نە مەقامەو نەسەفەریشە بەڵكو تەنها گۆشەیەكە لەم مەقامەی كە من ئەڵێم ئەبێ ناوێكی بۆ دابنێین و بیكوردێنین و لەشووری ئێرانی و بەیاتی عەرەب و تورك جیای بكەینەوە، بەگشتی مەقامەكانمان دەبێ بەشێوەیەكی باشترو تەندروستتر بڵێینەوەو بنوسینەوە وەك لەوەی كەهەتا ئێستا هەر وەكو تووتی بەنادروستی و نیوەناتەواو دەوترێت و دەوترێتەوە، مەقامی خورشیدی ئەبێ فۆرمێكی فراوانتری بۆ دابنرێت، چونكە ئەوەی كەهەیەو تائێستا ئەوترێتەوە تەنها گۆشەئاوازە و نەبووە بەمەقام، كە خۆی لەبنەڕەتدا مەقامەو دەكرێت ببێتە جێگرەوەی چوارگای كوردی و ئەو گۆشە خورشیدیەش ببێتە گۆشەیەك لەچوارگای كوردی و ناوبەندو ئەوجو دوابەندی بۆ چێبكەین كە دەتوانین ئەوەش بكەین، هۆرەكان زیاتر برەویان پێبدرێت و شیكردنەوەیان لەسەر بكرێت، چونكە هۆرە جۆرە دەنگێكی تایبەت بەئێمەی كوردەو ڕێك لەقاسپەی كەوی سروشتەكەمانەوە سەرچاوەی گرتووەو گۆشەكانی سۆز و سۆزی دەروێشی و سیاچەمانە لەگەڵ لاوكە چیاییەكانی باكورو دوابەشە گۆشە بەیتەكانی خاوكاریش كەبەڕێژنە دەنگ دوایی دێت دەچێتە چوارچێوەی هۆرەوە، كەواتە ئێمە دەتوانین هۆرە زۆر زۆر دەوڵەمەندتر بكەین، چونكە هۆرە یەكێكە لەهەرەكۆنترین ئاوازەكان لەناوچەكەدا كە باس لەهەزاران ساڵ لەمەوپێشی لێدەكرێت، تایبەتمەندیی مەقامەكانی گەرمیان ئەبێ زۆر بەهۆشیارانەترەوە بووترێن و شیرینكاریە دەنگیەكانی ئەم مەقامانە زۆر ئەستەمە هونەرمەندانی تر بیڵێنەوە، بۆیە دەبێ موزیسیۆنی كورد بوێرانەو زیرەكانە كاری لەسەربكەن.

عادل محەمەد كەریم
گومانی تیانییە كە هونەری موزیكو گۆرانی ئەو هونەرە كاریگەرەیە كە بەردەوام تاكەكانی كۆمەڵ بە گوێرەی چێژی خودی تاكەكان لە هەموو دەمو ساتێكدا كە مرۆڤ تیای دەگوزەرێت بەبێ ویستی خۆی وەك پێویستییەكی بابەتی بە رۆحیا گوزەر دەكات واتە لەنەستیا مرۆڤ بێ ئەم هونەرە هەڵناكات .
نیتشە فەیلەسوف دەڵێت : (ژیان بە بێ هونەری موزیك …هەڵەیە)
حكومەتو دەسەڵاتەفەرمییەكانی ووڵاتانی خاوەن كیان، بە شێوەیەكی زۆر گرنگو بەبەرنامە دەڕواننە سەرجەم هونەرەكانو لە نێویشیاندا زۆر تایبەت هونەری موزیكو گۆرانی و بۆ گرنگی ئەم هونەرەش زۆر جار پەیوەستی دەكەن بە ئاسایشی نەتەوەییەوە (اڵامن القومی)، لەم روانگەیەوە بەرنامەی تۆكمەو تایبەتی بۆ دادەڕێژن،گرنگی بە هەموو ستایلەكانی ئەم هونەرە دەدەن هەر لە موزیكو گۆرانی فۆلكلۆری و موزیكی ئۆركێستراو موزیكی باو كلاسیكو نوێگەری وموزیكی بێگانەو بواری توێژینەوەی زانستی و سەرجەم بوارەكانی تری موزیك ) ناوەندە تایبەتەكانی بە بواری هونەری موزیكو گۆرانی هەر لە بەرێوەبەرێتی تایبەت بەم بوارەو تا ئاستی وەزارەت پەیوەندییەكی توندو تۆڵیان بە یەكدییەوە هەیەو بەردەوام كار دەكەن بۆ پێشخستنی خواستەكانیان و هونەرێك فەراهەم دەكەن كە راستەوخۆ موخاتەبەی گوێگران بكات و خواستی خەڵك پڕ بكەنەوە لەسەر بەرنامەیەكی تایبەت بە پێی ئەم بەرنامەیە كاتێ كە بەرهەمێكی هونەری دەزانرێت بە پێی خواستی ئاسایشی نەتەوەییەو دوور نییە لەو ڕێبازانەی زیان بە چێژی گشتی ناگەیەنێت ئەو دەم بازاڕ بۆ ئەو كارە هونەرییانە دەرەخسێننو یارمەتیو هاوكاری دەكرێن بە پێچەوانەشەوە ئاستەنگ بۆ پێچەوانەی ئەو كارانە دروست دەكرێنو رێ بە بڵاو بونەوەیان دەگیرێت لێرەوە ئەم چاودێرییە زۆر ئامانج دەپێكێت كە لێرەدا بواری ئەوەمان نییە كەئەو ئامانجانە بخەینەروو.
ئاستەنگەکان:
ئاستەنگە مەعنەوییەكان:
كاتێ هونەرمەندێك كارێكی هونەری ئەنجام دەدات نازانێ روو بكاتە كوێ بۆ سەرخستنی كارەكەی كە تەوایش دەبێت دوای بڵا وبونەوەی لەسەر ئاستی لایەنی پەیوەندی دار هیچ كەسێك رەقیب نییە بەسەرییەوە تا كارەكەی هەڵبسەنگێنێتو ئاگاداری بكاتەوە لە چاكی و خراپی كارەكەی تا ئەمیش بۆ كاری ئایندەی بزانێت چۆن هەنگاو بنێت زۆر جار كارەكە زۆر باشەو ئاستێكی هونەری بەرزی هەیەو كەم تا زۆر بۆ ماوەیەك دەچێتە ناو خەڵك ، بەڵام لەلایەن هیچ ناوەندێكی پەیوەندیدار ئافەرین ناكرێت و لێی ناپرسنەوە بۆیە هونەرمەندی كورد لەم سەردەمەدا بە مەفتون بونی بۆ هونەرەكەی ئەوەیە لە خوێنیاو لە دڵسۆزی بۆ خاكو نیشتیمانەكەی بەردەوامی بەهونەرەكەی دەدات.

ئاستەنگە مادییەكان:
جاری باباسی ئەو شوێنانەی كە هونەری تیا دەكرێت لە ستودیۆ هوڵی نمایشو ئامرازی دەنگ تۆماركردنو ئەندازیاری دەنگو زۆر شتی تر ئەو شوێنانەی كە باسمان كرد بە ئێستاشەوە ئەو ئاستەنگانە هەنو لە ناو هۆڵەكاندا كارمەندی پسپۆری تایبەت بە دەنگو روناكی نییەو هونەرمەندانی كوردستان كاتێ كە نمایشێك دەكات دەبێت بیر لە دیكۆر لە كورسی لە كەلو پەل گواستنەوەی ئامێرەكانی وەك بیانۆو زۆر شتی تر یان خەمی دەنگ كە ئەمە گرفتێكی گەورەیەو هەمیشە پێوەی دەناڵێنین لەناو ستودیۆكانیش تا ئێستا وەك پێویست ئامرازی گەرمكەرەوەو فێنكەرەوەی وەك پێویست تیادانییە بۆیە هونەرمەندی كورد هەمیشە لە هاوینانو لە هۆڵەكاندا بە دەست گەرماوە دەناڵێنێتو لە زستانو كاتی سەرماشدا بەدەست سەرماوە دەناڵێنێت.
ئەمەو جگە لە گرفتی نەبونی بازارێكی گەرم بۆ هونەرەكەیو نەسازدانی زەمینە سازی گونجاو بۆ بازاڕی هونەر لە گەڵ بونی ئەم هەموو كەناڵە راگەیاندنانەش كە بەداخەوە سەرجەمیان كەناڵی راگەیاندنی پروپاگەندەی رامیارینو كەمێكیان بەلای هونەرو هونەرمەنداندا دەچنو وەك پێویست تێچوی كارە هونەرییەكانو خەرجییان نادرێتەوە ،كەناڵەكان ئەوەندەی گوزارشت لە باسو تێڕوانینی ستراتیجی پارتەكەیان دەكەن ئەوەندە بەخەمی كاری هونەریو هونەرمەندانەوە نین!!
لەسەرو ئەم ئاستەنگانە ئاستەنگێكی تر كەبەرۆكی هونەرو هونەرمەندانی ئەم بوارە دەگرێتەوە ئەویش تێڕوانینی كۆمەڵی كوردەواری ئێستامانە بۆ هونەرو هونەرمەندان سەیر دەكەین تا ئێستا تاكی كورد بەگشتی ئامادەنییە بچێتە كۆنسیرتێك و بڕێك پارە بداتە ئاهەنگێك ئەمە لە رووی مادی لە ڕووی مەعنەویش بە گشتی بە ئاستێكی بەرز ناڕوانێتە كارە هونەرییەكان و وەك پێویستییەكی بابەتی گرنگ ناڕوانێتە كارە هونەرییەكان وەك زەرورەتێك بۆ تێركردنی بیرو هۆشی ناچنە كۆنسێرتەكان ئەوەندەی هەندێك جار دەبینین تەنها بۆ كات بەسەر بردنێكو هیچی تر ، واتە تایبەت بۆ كمارە هونەرییەكان ناچن .

دیاری قەرەداغی

ڕەخنەو نوسینە هونەرییەكان
نوسین لە بواری هونەریی میوزیكدا هێندەی خودی هونەرەكە گرنگ و پێداویستییە.
رەنگە كزی و دەستەپاچەیی رەخنە بە گشتی و بواری هونەر بە تایبەتی وایكردبێ گەورەترین و سەركیترین هۆكار بێت، لە كۆن و ئێستاشدا كە بەردەوام هەموومان بە باش و خراپەوە بەرهەمهێن بین ، بە جوان ناشرینەوە، جا نەك بە تەنهاش بەرهەمهێنی بەرهەمە هونەرییەكان، بەڵكو هاوشانی بەرهەمە هونەرییەكان درووستبونی نەوەیەك لە بیسەرو بینەری كەم حوكم و بێ ئاست و بێ چێژ، نەوەیەك كە بەردەوام بەرهەمی ئاست نزم بكاتە هاوڕێی خۆیی و بە زۆری بزانێت، لە بەرامبەریشدا درك بە جوانیی و بەرزیی داهێنانەكان نەكات.
ئەو دەمەی توانج لە داهێنانی هونەرمەندێك دەگیرێت و بە نامۆو سەمەرەی دەزانن لەوەوە نییە كەعەقڵی بیسەر و بینەرانی ئەو بەرهەمە هونەرییە لە ئاستێكی وەها باڵادایە كە دەستنیشانی كەلێن و هەڵەكانی كردبێ، یاخود تەحقیقی لە تان و پۆی رەهەندە هونەرییەكانی كردبێ، نەخێر رۆژانە بە دەیان و سەدان بەرهەمی گۆرانی و میوزیك بەرهەم دەهێنرێ لە بەرامەبەریشدا كەمترین شیكار و رەخنەو لێكۆڵینەوە دەكرێ و وەها ئەم دەرگایە خراوەتە سەر پشت ، كە لێوەی چۆن سەدان و هەزاران بەرهەمی هەمەچەشنەو فرە ئاست هاتونەتە پێش، لە گەڵیشدا دە هێندە گوێگرو بەرامبەری عەنتیكەی بۆ دروستبووە.
كەمی ئەم بوارە واتە (نوسین و رەخنەی هونەریی) لە كەمی زانستەوەیە، چونكە بۆ دانانی كتێبیك، بۆ وەڕگێرانێكی وتارێكی هونەریی و لێكۆڵینەوەیەكی شیكاری لەسەر بوارە جیاجیاكانی میوزیك، بە ئاگایی و زانست و مەعریفە گرنگن، هەموو ئەمانە دەتكەنە ئەوەی بوێرانە پەنجە بۆ بابەتەكان بەری.
ئەوە هەڵەیەكی كوشندەیە وا بزانین نوسینی كتێبێكی هونەریی بە تەنها كاری هونەرمەندێكی بوارەكە بێت جا میوزیكژەن یاخود گۆرانیبێژ بێت ، چونكە هەموو دەزانین و ناشبێت ئەوە لە بیر بكەین كە بوارەكە دەیان جۆرو ئاستی تێكەوتوە، بۆیە لەم كاتەدا نەك هەر نوسین دەبێتە وەزیفەی ئەمجۆرە كەسانە بەڵكو، رەنگە تا كۆتایی ژیانیشیان لە نێو بوارەكەدا نەتوانن دوو دێڕ بە زانستی و مەنتیقیانەی نوسین بنووسن لەسەر بچوكترین دیاردەی هونەریی، بۆیە لەم كاتەدا ئەو پرسیارە دروست دەبێت، ئایا رەوایە نوسین لە خەلكانێكی تری بە ئەزمون رۆشنبیر بسەنینەوە بە بیانوی ئەوەی كوڕی بوارە هونەرییەكە نین؟
قسەو راڤە و رەخنەی هونەریی، بەردەوام هۆشداریی و ئاگابوونەوەی تاكە وەبەرهەمێنەرەكانە لەو هەڵەو كەمو كورتیانەی بە قەسد و بێ قەسد لە بوارەكەدا دەكرێن و دەبینرێن.
پێشموانییە قسەكردن و ئاماژەو رەخنە و لێكۆڵینەوەی میوزیك تەنها و تەنها لەسەر دەستی بەكاربەركانی بەرێوە بچێت ، نەخێر ئەمە بە هیچ شێوەیەك ستاندارد نییە بگرە زۆرێك لە بیرمەندەكانی جیهان، وەك میوزیكار و هونەرمەندی بوارەكە دەرنەكەوتون كەچی چەندین كتێب و لێكۆڵینەوەو وتەی دیاریان لە بوارەكەدا هەبووە ، بۆ نمونە (ئادۆرنۆ) كەزۆر وابەستەی میوزیك بووە، هەر لەمنداڵییەوە خاوەنی چێژێكی هونەریی و میوزیكی بەرز بووە، خاوەنی دوو عیشق بووە، یەكێكیان بۆ میوزیك ئەویتر بۆ ئەدەب و فەلسەفە، عیشقی بۆ میوزیك بەسەر هەموویانەوە زاڵ بووە، زۆر خولیای بووەو چێژێكی ئیستاتیكی بەرزی لەئاوازو پارچە میوزیكییەكان وەرگرتووە، خۆشەویستی بۆ میوزیك وایلێكرد لێكۆڵینەوە لەدانانی میوزیك بكات جگە لەسۆسیۆلۆژیا و فەلسەفە، كاریگەریی گەورەی لەسەر نووسینە هونەرییو فەلسەفییەكانی، تیۆرەیەكی لەسۆسیۆلۆژیای موزیك داهێنا،
یان لای (كانت) وایە كە تەنەكان حوكمی جوانی دەدەن. و (نیتشە) بۆچونی بۆ هونەر ئەوەیە دەتوانێت ڕوبەڕوی پرسەكانی جیهان ببێتەوە، بۆیە لەمەوە هونەر هێزێكی زۆری هەیە..

قادرئەلیاسی
ئاوڕێک لە هونەری رەسەن
وشەی هونەر لە سونەری سانسکریتییەوە هاتووە کە «سو» بە واتای چاکە و «نەر» لە جێی ژن یان پیاو لێکدراوەتەوە. لە زمانی ئاوێستادا کە لە گەڵ زمانی کوردی یەکدەگرێتەوە، «سو» بووە بە «هو» و بە رێنووسی ئەمڕۆیی کراوە بە هونەر.
هونەر کۆمەڵێک بەرهەمی دەسکردی مرۆڤە کە بۆ شوێندانان لە سەر هەست و سۆز و هۆشی مرۆڤ ئافرێندراون. بە واتایەکیتر، هونەر گواستنەوەی خوڵقێنراوی چەمکەکانە و توانایی و لێزانی جوانییەکان دەنەخشێنێ. هونەر بە هەموو بەشەکانییەوە کەرەستەیەکی جوانکاریی و جوانیپەرستی مرۆڤە کە بە وشە و دەنگ و تابلۆ و رەنگ و بۆن، چێژ بە مرۆڤ دەبەخشێ.
هونەرمەند ئەو کەسەیە کە هونەر دەخوڵقێنێ. هونەرمەندی خاوەن جێگە و پێگەی هونەری، ئەگەر لەو شوێنەی دەژی، بتوانێ هونەرەکەی بکا بە پیشە و ژیانی بە داهاتی بەرهەمەکانی تێپەڕ بکا، ئیتر وەک فەرمانبەرێکی خاوەن پیشە، دەست لە سەر دڵی ئەرخایەنی دادەنێ و بەردەوام لە بیری خوڵقاندنی بەرهەمی نوێ و کاری تازەی هونەرییدا دەبێ. هونەری ئەم هونەرمەندە هەم گەشە دەکا و هەم دەبێتە پاڵدەی ژیانی دڵنیایی بۆ خاوەن بەهرەکە. ئەگەر هونەرمەندانی کورد، هونەرەکەیان بکەن بە پیشە و لە رێگای هونەرەکەییانەوە بژێوی ژیانی خۆیان دەستەبەر بکەن، ئیتر گلە و گازندە نامێنێ و ئەوەی جێی گلە و گازندە و پرتە و بۆڵە دەگرێتەوە، هونەرە. لە کەش و هەوایەکی ئەوتۆدا کە هونەر گرینگی خۆی پێدەدرێ و وەک کەرەستەیەکی جێگەی بایەخ، دەبێتە بەرهەمی کۆمەڵایەتی و سامانی هونەری کۆمەڵ، هونەرمەندانیش دەکەونە کێبەرکێ و هەر کام لە لای خۆیانەوە هەوڵ دەدەن، لەویتر پێشکەون و بەرهەمی باش و کۆمەڵپەسەن پێشکەش بکەن. بەرهەمی کۆمەڵپەسەن، ئەو بەرهەمەیە کە رەسەنایەتی هەبێ و پسپۆڕانی هونەری کوردی پەسندی بکەن.
بەم پێشەکییە دەگەینە هونەری کوردی و ئاوڕدانەوە لە هونەرمەندانی کورد. کورد تا ئێستا وەک نەتەوەیەکی بندەست، نە زمانەکەی بە شێوەیەکی گشتی ئازادە و نە لە کۆڕوکۆمەڵە نێونەتەوەییەکاندا جێی شیاوی خۆی دراوەتێ. بەم پێ و دانگە، «هونەری کوردی»ش کە بە وشەی کوردی بەیاندەکرێ، دەبێتە بەرهەمی زمانێکی لاوەکی و پشتگوێ خراو. لە ئێران بە مووزیکی محەلی(ناوچەیی و لۆکاڵی) پێناسە دەکرێ، لە تورکیە بە تەرەبمووزیک و لە عێراق و شوێنانی دیکە جێگەیەکی لەوە بەرزتری پێنابەخشن. بە کورتی، ئەوەی تا ئێستا لە هونەری کوردی ماوەتەوە یان خراوەتە سەری، لە روانگەی دەسەڵاتدارانی داگیرکەری کوردستانەوە شتێکی نافەرمی و نایاساییە. لەو روانگەیەوە بەرهەمی نایاسایی لە چوارچێوەی یاسا و رێسای داسەپێنراو نە تەنیا رێی گەشەکردن و پەلهاویشتنی پێنادرێ، بەڵکوو پێشیشی پێدەگیرێ. هونەری کوردی لانیکەم لە ٢٠٠ ساڵی رابردووەوە تا ئەمڕۆ لە چوارچێوەیەکی ئەوتۆدا گەشەی کردووە. بۆیە ئەوەی هونەرمەندی کورد بەرهەمی هێناوە، شتێکی لاوەکی بووە کە لە دەرەوەی ژیانی رۆژانە و لە بەر دڵی خۆی و دواتر بۆ پاراستنی وشە و مانەوەی هونەری کوردی کردوویەتی.
هونەرمەندانی کورد هەتا هەنووکە هیچ کەسێکی بە هونەر نەژیاوە. زۆربەی تووشی ئازار و راوەدوونان بووە. لەباتی ئەوەی پاداش وەرگرێ، سزا دراوە. ئەگەر بەراوردێک لە نێوان ژیانی هونەرمەند و پێشمەرگەدا بکەین، زۆر لە یەک دەچن. هەر دوویان لە روانگەی دەسەڵاتدارانەوە یاساشکێنن، بەرهەمی هەر دوو دژی ئامانجی داگیرکەرە. خەباتی پێشمەرگە ئازادی گەل دەستەبەر دەکا، واتە دەسەڵاتی داگیرکەر بەرەبەرە لادەبا و سەرەنجام دەسەڵاتی نەتەوەیی لە جێی ئەو دادەنێ. هونەرمەندیش بە ئافراندنی بەرهەمە هونەرییەکانی بە داگیرکەر دەبێژێ: کورد خاوەنی زمان و پەیڤ و هونەری خۆیەتی و بە گشت شێوازێکی هونەرییەوە بوونی نەتەوەیی خۆی دەپارێزێ. بۆیە ئەرکی ئەم دوو توێژە لە کۆمەڵی کوردەواری هەم دژاوارە و هەم پیرۆزە. بە خۆڕایی نەوتراوە کاری هونەری ژمارەیەک لە هونەرمەندان، پێشمەرگانەیە. چوونکە هەر دوو بەرگری لە توانەوەی کورد و هەستی کوردایەتی دەکەن.
هەڵوێستی هەرێمی کوردستان بەرامبەر بە هونەر
کاتێک هەرێمی کوردستان وەک بەرهەمی خەباتی گەل و پێشمەرگە دامەزرا، ئەرکی هونەر بۆ رازاندنەوەی ئەو دەسەڵاتە نەتەوەییە قورستر بوو. لە لایەک هونەرمەندانی کورد بە گەشبینییەوە قۆڵی هونەرییان لێهەڵماڵی و بە دڵخۆشییەوە دەستیان کرد بە خوڵقاندن و ئافراندنی بەرهەمی نوێ. لە لایەکی دیکەشەوە، چاوەڕوان بوون، جێگە و پێگەی خۆیان وەرگرن و تەنیا خەمیان ئەو کێبەرکێ تەندروستە بێ کە دەبووە هۆی بەرهەمهێنانی بەرهەمی نوێ.
لە کۆتایی ئەم نووسیەنەدا، وێڕای پیرۆزبایی لە دەیەمین ساڵوەگەڕی دامەزرانی گروپی لوڕ، هیوادارم دەسەڵاتی کوردی کاری هونەرمەندان بە سامانی نەتەوەیی و هونەرمەندان و خاوەنبەهرەکانی ئەو گەلە بە کردەوە بە سەر بکاتەوە و جێگە و پێگەی شیاویان بۆ مسۆگەر بکا.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شه‌هید لوقمان بێریاتی‌

شه‌هید لوقمان عه‌بدولڕه‌حمان ئه‌حمه‌د ئیسماعیل له‌ خانه‌واده‌یه‌كی‌ كوردپه‌روه‌رو دڵسۆزی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌مان ...