سەرەکی » دۆسێ » له‌ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتیدا

نه‌خشی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌

له‌ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتیدا

دكتۆر سامی‌ خه‌زنه‌دار
دكتۆر تارق ئه‌سعه‌د*

لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ له‌ گرنگترین چالاكییه‌كانی‌ مێشكی‌ مرۆڤه‌ و ئاشكراشه‌ كه‌ پێشكه‌وتنی‌ گه‌لان و په‌ره‌سه‌ندنی‌ شارستانێتی‌ ده‌وه‌ستێته‌ سه‌ر راده‌ی‌ بایه‌خدانی‌ ئه‌و گه‌لانه‌ به‌ زانست. لێره‌وه‌ ئه‌م بایه‌خی‌ لێكۆڵنه‌وه‌ی‌ زانستی‌ پێویستی‌ به‌وه‌یه‌ كه‌ بایه‌خ به‌ داموده‌وزگا و ئامرازه‌كانی‌ پێشكه‌وتنی‌ زانستی‌ بدرێ‌ وه‌ك زانكۆكان و سه‌نته‌ره‌كانی‌ توێژینه‌وه‌، چ حكومی‌ بن چ تایبه‌ت بن، ئه‌ویش له‌و دیده‌وه‌ كه‌ ئه‌و داموده‌زگایانه‌ رۆڵێكی‌ بنچینه‌ییان هه‌یه‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیار و داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تاندا.
له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا مه‌به‌ستمانه‌ بچینه‌ سه‌ر شه‌ن و كه‌و كردنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو توێژینه‌وه‌ (Think Tanks) له‌ بواری‌ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستیدا له‌ روی‌ تیۆریكییه‌وه‌ وه‌ك چوارچێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌. لێره‌دا له‌ كاتی‌ توێژینه‌وه‌كه‌دا نه‌ختێكی‌ زێده‌تر بایه‌خ به‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب ده‌ده‌ین و له‌م رووه‌وه‌ له‌ گۆشه‌ نیگای‌ سۆسیۆلۆژیاوه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ له‌م رۆڵه‌ ده‌كۆڵینه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ گۆشه‌ نیگای‌ زانسته‌ سیاسییه‌كان و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌كییه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت.
ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ چه‌نده‌ها نوسینی‌ رۆژئاوایی‌ سه‌باره‌ت به‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و بیرو رۆڵیان له‌ كۆمه‌ڵگادا به‌سه‌ر كردۆته‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ تۆژه‌ر له‌ هه‌مان كاتدا سودی‌ له‌ ئه‌زمونی‌ كرده‌یی‌ خۆی‌ له‌م بواره‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ ئه‌زمونی‌ كاركردنه‌ له‌ بواری‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و پرۆژه‌ زانستییه‌كان بۆ ماوه‌ی‌ زێده‌تر له‌ پانزه‌ ساڵ‌. هه‌روه‌ها تۆژه‌ر له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا چۆته‌ سه‌ر به‌راوردكردنی‌ رۆڵ‌ و ئه‌ركه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب به‌ گشتی‌ له‌گه‌ڵ‌ رۆڵ‌ و ئه‌ركه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌ رۆژئاواییه‌كان به‌ مه‌به‌ستی‌ ناسینی‌ گه‌وهه‌ری‌ رۆڵ‌ و ئه‌ركه‌كان و شێوه‌ی‌ كاركردنیان له‌سه‌ر پرۆسه‌ی‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ یان دروستكردنی‌ بڕیاری‌.
له‌ كۆتاییدا لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ شیكردنه‌وه‌یه‌كی‌ سه‌باره‌ت به‌ گرنگترین به‌ربه‌ست و ئاڵنگاره‌كانی‌ به‌رده‌م كارایی‌ و رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا.


پوخته‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌
لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ له‌ باڵاترین چالاكییه‌كانی‌ هزری‌ مرۆڤه‌ چونكه‌ كارێكی‌ سیستماتیكیی‌ به‌رهه‌مێكی‌ ئه‌ندێشه‌ییه‌ كه‌ ئامانجه‌كه‌ی‌ دروست كردنی‌ ژیان و وه‌دی‌ هێنانی‌ په‌ره‌سه‌ندن و پێشكه‌وتن و ئاوه‌دانی‌ و هێنانه‌ كایه‌ی‌ ئاینده‌یه‌كی‌ باشتره‌. ئاشكراشه‌ كه‌ پێشكه‌وتن و بوژانه‌وه‌ی‌ شارستانی‌ به‌نده‌ به‌ چه‌ند فاكته‌رێك كه‌ گرنگترینیان بایه‌خدانه‌ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و سودمه‌ندبون له‌و لێكۆڵینه‌وانه‌. له‌ ئاكامدا گرنگیی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ پێویستی‌ به‌ بایه‌خدانه‌ به‌ داموده‌زگاكان و ئامرازه‌كانی‌ پێشكه‌وتنه‌كه‌، له‌ سه‌روی‌ هه‌مویانه‌وه‌ زانكۆكان و سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌، چ حكومی‌ بن چ تایبه‌ت، ئه‌ویش له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ كه‌ ئه‌و ناوه‌نده‌ زانستییانه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ بنچینه‌یین بۆ به‌رهه‌می‌ مه‌عریفه‌ت كه‌ شتێكی‌ زۆر پێویسته‌ بۆ په‌ره‌سه‌ندن و بنیاتنانی‌ كۆمه‌ڵگاكانی‌ مرۆڤ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ شارستانییانه‌. دیاره‌ ئه‌مڕۆ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بونه‌ته‌ دیارده‌یه‌كی‌ جیهانی‌ و هۆكارێكی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیارو داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تان، به‌تایبه‌تی‌ له‌ جیهانی‌ رۆژئاوا. هه‌روه‌ها ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ بونه‌ته‌ یه‌كێ‌ له‌ دیارده‌ بنچینه‌ییه‌كانی‌ گۆڕانی‌ شارستانی‌ و به‌رهه‌می‌ فیكری‌ و توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌.
ئامانجی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ بواری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستیدا له‌ ڕوی‌ تیۆریكییه‌وه‌ وه‌ك چوارچێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌. به‌ڵام لێره‌ بایه‌خێكی‌ زۆر به‌ ژینگه‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ دراوه‌. جگه‌ له‌وه‌، توێژینه‌وه‌كه‌ كاری‌ بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ شیكردنه‌وه‌یه‌ك بۆ گرنگترین له‌مپه‌ره‌كانی‌ به‌رده‌م كاری‌ سه‌نته‌ره‌كان پێشكه‌ش بكات له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب. به‌ڵام ئێمه‌ له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا، كاتێك ده‌چینه‌ سه‌ر مشتوماڵ‌ كردنی‌ ئه‌م رۆڵه‌، هه‌م له‌ گۆشه‌ نیگای‌ زانستی‌ كۆمه‌ڵناسییه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ لێی‌ ده‌كۆڵینه‌وه‌ هه‌م له‌ گۆشه‌ نیگای‌ زانستی‌ سیاسه‌ت و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌كییه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت.
به‌ر له‌وه‌ی‌ بچینه‌ ناو جغزی‌ بابه‌ته‌كه‌، به‌ پێویستی‌ ده‌زانین هه‌ندێ‌ له‌ چه‌مكه‌ بنچینه‌ییه‌كان شی‌ بكه‌ینه‌وه‌ وه‌ك چه‌مكه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌، توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌، دروست كردنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان، دروستكه‌رانی‌ بڕیار.
چه‌مك و مانای‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌
هه‌رچه‌ند كاتێك ناوی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌ دێت، مه‌سه‌له‌كه‌ زۆر به‌ ئاسایی‌ وه‌رده‌گیرێت و ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ دێته‌ پێش كه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ هیچ كێشه‌یه‌كی‌ تێدا نیه‌، به‌ڵام كاتێك هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ین ناوه‌ڕۆك و چه‌مكی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ دیاری‌ بكه‌ین، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ به‌رده‌وامی‌ چه‌مكێكی‌ به‌ربڵاوو ته‌ماویی‌ پڕ ورده‌كاری‌ و دورنمای‌ هه‌مه‌جۆرین. دواجاریش، پێویستمان به‌وه‌ ده‌بێت كه‌ بزانین مه‌به‌ست له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ چیه‌و چه‌مكه‌كه‌ چ شێوه‌و سروشتێكی‌ هه‌یه‌.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌ Think Tanks به‌ گوته‌ی‌ لێكۆڵیار ویاردا Wiarda چه‌ند ناوه‌ندێكن بۆ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و فێركردن، به‌ڵام زانكۆ و كۆلێج نین، هه‌روه‌ك خوێندكاریشیان نیه‌، به‌ڵام ده‌كرێ‌ فێرخوازی‌ مه‌شقپێكراویان هه‌بێ‌. ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ كۆرسی‌ خوێندنیان نیه‌ به‌ڵام زۆر ۆرك شۆپ و خولی‌ مه‌شق و سمینار ساز ده‌كه‌ن، ئه‌ركه‌كه‌شیان ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ زانیاریی‌ ساده‌و ساكار و سه‌رپێیی‌ له‌ هه‌موو بواره‌كان پێشكه‌ش بكه‌ن، به‌ڵكو به‌ شێوه‌یه‌كی‌ زۆر قوڵ‌ (Preeminently) ده‌چنه‌ بنج و بناوانی‌ پرسه‌ بنچینه‌ییه‌كانی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان. هه‌روه‌ها سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ ره‌فتاری‌ ده‌زگا زانستییه‌كانی‌ تر ره‌فتاری‌ ناكه‌ن چونكه‌ سه‌نته‌ره‌كان بودجه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ پێشكه‌ش ناكه‌ن و له‌ بری‌ ئه‌مه‌ خۆیان هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن بودجه‌ بۆ توێژینه‌وه‌كانیان له‌ دامه‌زراوه‌ كۆمه‌كبه‌خشه‌كان و سه‌رچاوه‌كانی‌ تر دابین بكه‌ن. هه‌ر به‌و پێودانگه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كۆمپانیای‌ بازرگانی‌ نین، هه‌رچه‌ند خاوه‌ن به‌رهه‌میشن و به‌رهه‌مه‌كه‌یان لێكۆڵینه‌وه‌كانه‌، سه‌ره‌نجام وا داده‌ندرێن كه‌ دامه‌زراوه‌ی‌ قازانج نه‌ویستن. هه‌روه‌ها سه‌نته‌ره‌كان له‌ گروپی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان Interst Groups ناچن چونكه‌ گروپی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان بۆ ئامانجی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كار ناكه‌ن به‌ڵكو هه‌وڵی‌ دروست كردنی‌ فشار ده‌ده‌ن، له‌ كاتێكدا ئه‌ركی‌ سه‌نته‌ره‌كان شرۆڤه‌ و توێژینه‌وه‌یه‌، به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌ندێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ جاروبار هه‌وڵی‌ دروست كردنی‌ فشار ده‌ده‌ن. كورتییه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ رێكخراوی‌ توێژینه‌وه‌ن و ئامانجه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌یان ده‌سته‌به‌ركردنی‌ توێژینه‌وه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ كه‌یس و سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت یان كۆمه‌ڵگا و هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن كاریگه‌رو به‌شدار بن له‌ مه‌سه‌له‌ و گفتوگۆ گشتییه‌كان و سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان.
پرۆژه‌ی‌ جیهانیی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌ پێناسه‌یه‌كی‌ بۆ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌یه‌: ئه‌و دامه‌زراوانه‌ن كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ دروستكه‌رانی‌ بڕیار ئاماده‌ ده‌كه‌ن و سه‌باره‌ت به‌ پرسه‌ ناوخۆیی‌ و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هه‌ندێ‌ راسپارده‌ی‌ دیاریكراوی‌ پێشكه‌ش ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیارو هاووڵاتییان بتوانن سیاسه‌ت سه‌باره‌ت به‌ هه‌ندێ‌ له‌ پرسه‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ دابڕێژن و ده‌شێ‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ سه‌ر به‌ حزبه‌ سیاسییه‌كان بن یان لایه‌نه‌ حكومییه‌كان یان گروپه‌كانی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ یان كۆمپانیا تایبه‌ته‌كان و هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ سه‌نته‌ری‌ ناحكومی‌ و سه‌ربه‌خۆ بن. زۆر جاریش ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ وه‌ك پردێك وان له‌ نێوان ئه‌كادیمیسته‌كان و گروپی‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان و دروست كردنی‌ بڕیار. زۆر جاریش ئامانجی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ خزمه‌تكردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌كانه‌ له‌و گۆشه‌ نیگایه‌وه‌ كه‌ لایه‌نێكی‌ سه‌ربه‌خۆن و لێكۆڵینه‌وه‌كانیان به‌ زمانێكی‌ ساده‌ و به‌ به‌ڵگه‌و دیكۆمێنته‌وه‌ ئاماده‌ ده‌كه‌ن و ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ش به‌ ئاسانی‌ ده‌گه‌نه‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیارو رای‌ گشتی‌.
هه‌رچه‌ند پێناسه‌كانی‌ پێشوو هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن چه‌مكێكی‌ فراوان و گشتگیر پێشكه‌ش بكه‌ن به‌ڵام كڕۆكی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ بنچینه‌یی‌ به‌ به‌راوردكردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ یاخود به‌ دیاریكردنی‌ جیاوازییه‌كانیان دیاری‌ ده‌كه‌ن و كه‌متر ده‌چنه‌ سه‌ر تاوتوێ‌ كردنی‌ سروشت و كڕۆكی‌ خودی‌ سه‌نته‌ره‌كان.


ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌مجۆره‌ سه‌یری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌كات كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ناوه‌ندی‌ به‌رهه‌م هێنان و به‌ڕێوه‌بردنی‌ مه‌عریفه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ن و له‌ بوارو چه‌ند پرسێكی‌ دیاریكراوی‌ زانستی‌ یان فیكری‌ پسپۆرن و له‌ خزمه‌تی‌ په‌ره‌پێدان و چاككردن و دروست كردنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان یاخود هه‌وڵی‌ پوخت كردنی‌ بڕیاره‌كان یان دروست كردنی‌ تێڕوانینێكی‌ ئاینده‌یی‌ بۆ كۆمه‌ڵگا و ده‌وڵه‌ت ده‌ده‌ن. ئه‌م چه‌مكه‌ ته‌واوی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌ چ سه‌ر به‌ حكومه‌ت بن چ سه‌ربه‌خۆ بن. جیاوازیی‌ سه‌ره‌كیی‌ سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ لێره‌دا ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردن و ده‌سه‌ڵاتدا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ فه‌رمی‌ فه‌رمان له‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ حكومی‌ وه‌رناگرن و ته‌نها ملكه‌چی‌ یاساو رێكاره‌ رێكخه‌ره‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ مۆڵه‌ت و كاروباری‌ ئه‌م چه‌شنه‌ دامه‌زراوانه‌ن، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ دارایی‌ سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كان په‌یوه‌ندیی‌ به‌ حكومه‌ته‌وه‌ نیه‌ و هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵاتی‌ بودجه‌و دارایی‌ گشتیی‌ ده‌وڵه‌تی‌ له‌سه‌ر نیه‌. به‌م واتایه‌، سه‌نته‌ره‌كان ده‌شێ‌ به‌ دوای‌ قازانجدا بگه‌ڕێن و سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ تایبه‌ت بن و هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ ناحكومی‌ و قازانج نه‌ویست بن. ئێمه‌ له‌م په‌یپه‌ره‌دا هه‌ندێ‌ جار ده‌سته‌واژه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ گوزارشت كردن له‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر به‌كار ده‌هێنین.
چه‌مكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و په‌یوه‌ندیی‌
به‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌وه‌
ئامانجی‌ ئه‌م په‌یپه‌ره‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ چه‌مك و گرنگی‌ و رۆڵی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ نیه‌، به‌ڵكو ئامانجه‌كه‌ی‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ چه‌مكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و په‌یوه‌ندیی‌ به‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیره‌وه‌یه‌. بۆیه‌ لێره‌دا به‌ پێویستی‌ ده‌زانین چه‌مكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ دیاری‌ بكه‌ن و پاشان بچینه‌ سه‌ر تاوتوێ‌ كردنی‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌.
له‌ لای‌ هه‌ندێ‌ كه‌س لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ ئاوا پێناسه‌ كراوه‌ «هۆكارێكه‌ لێكۆڵیار بۆ زانین و به‌دوادواچون به‌ وردی‌ و به‌شێوه‌یه‌كی‌ میتۆدكارانه‌ به‌كاری‌ ده‌هێنێت به‌ مه‌به‌ستی‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ زانیاری‌ یان په‌یوه‌ندیی‌ نوێ‌، هه‌روه‌ها بۆ په‌ره‌پێدان یان راستكردنه‌وه‌ یان ساغكردنه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌كانی‌ به‌رده‌ست و له‌م وردبونه‌وه‌و توێژینه‌وه‌ ورده‌دا هه‌نگاوه‌كانی‌ میتۆدی‌ زانستی‌ به‌كار دێنێ‌ و ئه‌و رێوشوێن و ئامرازانه‌ هه‌ڵده‌بژێرێ‌ كه‌ بۆ لێ‌ وردبونه‌وه‌ و كۆكردنه‌وه‌ی‌ داتاكان پێویستن» . لێره‌دا ده‌توانین پرۆسه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ به‌مجۆره‌ پوخت بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ «پرۆسه‌ی‌ رێكخستنی‌ شت و چه‌مك و سیمبوله‌كانه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ گشتاندن Genera Lization»
ئێمه‌ له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا رامان وایه‌ كه‌ چه‌مكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ كۆششی‌ مرۆڤه‌، واته‌ كۆششه‌ هزرییه‌كه‌ی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ بنچینه‌یی‌ و جه‌سته‌ییه‌كه‌ی‌ وه‌ك فاكته‌رێكی‌ ته‌واوكه‌ر، به‌چه‌شنێكی‌ سیستماتیك و زانستی‌ بۆ به‌رهه‌م هێنان یان به‌ڕێوه‌بردنی‌ مه‌عریفه‌ت یان رێكخستن و تۆكمه‌كردنی‌ شێوه‌ی‌ پراكتیزه‌ كردنی‌ كه‌ له‌ دروست كردن و داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگادا یان له‌ دروست كردنی‌ بڕیاره‌ جێ‌ متمانه‌دا له‌ ته‌واوی‌ بواره‌كانی‌ مه‌عریفه‌تدا خۆی‌ ده‌نوێنێ‌. لێره‌دا سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌بنه‌ بنه‌مایه‌كی‌ بنچینه‌یی‌ بۆ ئاماده‌كردنی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ پێویست بۆ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت یان ده‌ركردنی‌ بڕیاری‌ گونجاو و باش به‌پێی‌ ئه‌و بژارده‌و پێدراوو نۆڕینانه‌ی‌ كه‌ ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ ده‌یخه‌نه‌ به‌ر ده‌ست. به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، زۆربه‌ی‌ توێژینه‌وه‌كان ده‌رباره‌ی‌ ستانداره‌كانی‌ داهێنان، گرنگیی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌به‌نه‌ ناوجه‌رگه‌ی‌ پرۆسه‌ی‌ په‌ره‌پێدان و خولی‌ به‌رهه‌م هێنان.
له‌ نێو ئه‌ده‌بیاتی‌ بواری‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان و كارگێڕی‌ و زانسته‌ سیاسییه‌كاندا ژماره‌یه‌كی‌ ئێجگار زۆری‌ پێناسه‌ سه‌باره‌ت به‌ واژه‌و چه‌مكی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ Public Policy هه‌یه‌. ئێمه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ی‌ زۆر به‌ لامانه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاماژه‌ به‌ چه‌مكی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ بده‌ین كه‌ زۆر په‌یوه‌ندیی‌ به‌ ره‌وتی‌ كرده‌ییه‌وه‌ هه‌یه‌ نه‌ك ره‌وتی‌ تیۆریكاری‌ یان مشتومڕی‌ ئه‌كادیمی‌. له‌به‌ر رۆشنایی‌ ئه‌م نۆڕینه‌، یه‌كێ‌ له‌ چه‌مكه‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ كه‌ هه‌ندێ‌ له‌ تۆژه‌ران ئاماژه‌یان پێداوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ ره‌وتێكی‌ كرده‌یی‌ به‌مه‌به‌سته‌ له‌ لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ یان له‌ لایه‌ن یه‌كێ‌ له‌ دامه‌زراوه‌كانی‌ حكومه‌ت بۆ پێشكه‌ش چاره‌سه‌ر بۆ كێشه‌یه‌كی‌ دیاریكراو كه‌ جێی‌ بایه‌خ پێدانێكی‌ گشتییه‌. ئه‌م ره‌وته‌ كرده‌ییه‌ ده‌بێ‌ به‌ شێوه‌ی‌ یاسا یان لێدوانی‌ گشتی‌ یان سیستم یان رێسای‌ رێكخراو به‌رجه‌سته‌ ببێت، یاخود به‌ شێوه‌ی‌ بڕیار و بژارده‌ی‌ ئه‌لته‌رناتیڤ خۆی‌ بنوێنێ‌. له‌به‌ر رۆشنایی‌ ئه‌م ره‌وته‌ كرده‌ییه‌ی‌ چه‌مكی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌، سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان كه‌ به‌رنامه‌ی‌ كاری‌ حكومه‌تن به‌رهه‌می‌ پرۆسه‌ی‌ ده‌ركردنی‌ بڕیاری‌ سیاسی‌ یان كارگێڕیی‌ تێكهه‌ڵكێش و ئاڵۆزن. لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ رون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ به‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ دروستكردنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتییه‌وه‌ Public Policy Making به‌ستراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌و ره‌وته‌یه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن كاری‌ تێ‌ بكه‌ن. ئه‌م رۆڵه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كان، ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا لێی‌ ده‌كۆڵێته‌وه‌ و هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن له‌ بواری‌ دروست كردنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتیدا تاوتوێی‌ بكه‌ین.
له‌ سه‌رێكی‌ دیكه‌وه‌، كاتێك باسی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار ده‌ده‌ین، مه‌به‌ستمان ته‌نها سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان نیه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ستمان گه‌وره‌ به‌رپرسان و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی‌ باڵایه‌ چ له‌ كه‌رتی‌ حكومه‌تدا چ له‌ كه‌رتی‌ تایبه‌تدا، هه‌وه‌ك ئه‌مه‌ هه‌ر دروستكه‌رێكی‌ بڕیار له‌ بواره‌ تایبه‌ته‌كه‌ی‌ خۆی‌ ده‌گرێته‌وه‌.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ پته‌و بكرێ‌ و ده‌وڵه‌ت په‌ره‌ پێ‌ بدرێ‌، پێویسته‌ ده‌وڵه‌ت پابه‌ندی‌ ئه‌وه‌ بێت كه‌ داموده‌زگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و سه‌نته‌ری‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ حكومه‌ت دابمه‌زرێنێ‌ یاخود ده‌رفه‌ت بۆ پێكهێنانی‌ سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ تایبه‌ت بره‌خسێنێ‌ و ده‌بێ‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ پسپۆر بن له‌ بوارێكی‌ تایبه‌تدا بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانن به‌شدار بن له‌ پرۆسه‌ی‌ په‌ره‌پێدان و دانانی‌ ستراتیج و سیاسه‌تی‌ گشتی‌ له‌ هه‌موو بواره‌كاندا، هه‌روه‌ها بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانن ئه‌و سیاسه‌ته‌ هه‌ڵ‌ بسه‌نگێنن و ئه‌نجامه‌كانیان ده‌رخه‌ن. جگه‌ له‌وه‌، شه‌ریكایه‌تیی‌ نێوان هه‌ردوو كه‌رتی‌ حكومی‌ و تایبه‌ت له‌سه‌ر ئاستی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ كه‌ به‌ هۆی‌ سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ‌، پێویستییه‌كی‌ ستراتیجییه‌ بۆ په‌ره‌پێدانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و په‌یوه‌ندیی‌ به‌ پرۆسه‌ی‌ په‌ره‌پێدانی‌ ئابوری‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ته‌كنه‌لۆژی‌ و بواره‌كانی‌ تره‌وه‌.

جۆره‌كانی‌ سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌
له‌گه‌ڵ‌ زۆربونی‌ شاره‌زایی‌ و پسپۆری‌ له‌ هه‌موو بواره‌كانی‌ ژیانداو به‌پێی‌ پێداویستییه‌كانی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ جۆری‌ جیاوازیان لێ‌ كه‌وتۆته‌وه‌. ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا به‌ لای‌ ئێمه‌دا گرنگه‌، ده‌ستنیشان كردنی‌ جۆره‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ گوێره‌ی‌ پسپۆرییه‌ زانستییه‌كان نیه‌ چونكه‌ هه‌مه‌جۆری‌ شتێكی‌ ئاساییه‌و له‌گه‌ڵ‌ بونی‌ پسپۆریی‌ جیاواز له‌ بواره‌ زانستییه‌كاندا هه‌مه‌جۆری‌ په‌یدا ده‌بێ‌. به‌ڵام ئێمه‌ لێره‌ به‌وه‌وه‌ خۆمان سه‌رقاڵ‌ ده‌كه‌ین كه‌ جۆره‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ دیاری‌ بكه‌ین به‌ چه‌شنێك كه‌ جیاوازیی‌ نێوانیان ده‌ر بخه‌ین، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هاتو له‌ یه‌ك بواری‌ زانستیشدا كار بكه‌ن.
جگه‌ له‌وه‌، فره‌یی‌ و زۆریی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌وه‌ستێته‌ سه‌ر جیاوازیی‌ ئه‌و پێوانه‌ و بنچینانه‌ی‌ كه‌ له‌ كاتی‌ پۆلێن كردنیاندا ده‌كرێن به‌ بنه‌ما. ئیتر وا له‌وه‌ی‌ دادێ‌ جۆره‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ دیاری‌ ده‌كه‌ین و جۆری‌ ئه‌و پێوه‌رانه‌ش دیاری‌ ده‌كه‌ین كه‌ له‌ پۆلین كردنیان كردومانه‌ به‌ بنه‌ما.
ئاراسته‌یه‌ك هه‌یه‌ به‌پێی‌ «ئاراسته‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌» ی‌ نێوان ستافی‌ باڵاو پرۆسه‌ی‌ بڕیاردان یان به‌پێی‌ دیسپلینی‌ ئیداری‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ جیهاندا پۆلێن ده‌كات. ئه‌م جۆره‌ پۆلێن كردنه‌ دوو جۆر ده‌گرێته‌وه‌:
-جۆری‌ یه‌كه‌م: ئاراسته‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ «له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌» (Top Down). ئه‌م جۆره‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ گوێره‌ی‌ لایه‌نی‌ دامه‌زرێنه‌ر یان لایه‌نی‌ كۆمه‌كبه‌خش پۆلێن ده‌كات. لێره‌دا لایه‌نی‌ دامه‌زرێنه‌ر یان لایه‌نی‌ كۆمه‌كبه‌خش به‌ ده‌سته‌ باڵاكه‌ داده‌ندرێت و له‌ ئه‌نجامدا ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ راپۆرت و توێژینه‌وه‌كانیان پێشكه‌ش به‌و لایه‌نه‌ باڵایه‌ ده‌كه‌ن كه‌ رۆڵی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ ده‌بینێت یاخود هه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌ باڵایه‌یه‌ كه‌ داوای‌ راپۆرت و توێژینه‌وه‌كانی‌ كردووه‌. جا لێره‌دا ئه‌گه‌ر لایه‌نه‌ باڵاكه‌ لایه‌نێكی‌ حكومی‌ بێت، ئه‌وا راپۆرت و توێژینه‌وه‌كانی‌ بۆ لایه‌نێكی‌ حكومی‌ به‌رز ده‌كرێته‌وه‌، یاخود ده‌شێ‌ ئه‌و لایه‌نه‌ حكومییه‌ خۆی‌ داوای‌ ئه‌و راپۆرت و توێژینه‌وانه‌ی‌ كردبێ‌. ئینجا ئه‌گه‌ر لایه‌نه‌ باڵاكه‌ كه‌ دامه‌زرێنه‌ره‌ یاخود كۆمه‌كبه‌خشه‌، سه‌ركردایه‌تییه‌كی‌ حزبیی‌ سیاسی‌ بێ‌، ئه‌وا راپۆرت و توێژینه‌وه‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ بۆ سه‌ركردایه‌تیی‌ حزب به‌رز ده‌كرێته‌وه‌، ئیتر مه‌سه‌له‌كه‌ به‌مجۆره‌ به‌رده‌وام ده‌بێت.
-جۆری‌ دووه‌م: ئاراسته‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ «له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌». ئه‌م جۆره‌ زیاتر له‌ ئه‌مریكا و ئه‌وروپا زۆره‌ و تێیدا سه‌نته‌ره‌كان پشت ئه‌ستورن به‌ كۆمه‌ك و یارمه‌تیی‌ لایه‌نی‌ دیكه‌، به‌تایبه‌تی‌ رێكخراوه‌كانی‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ كه‌ زۆریان به‌ شێوه‌ی‌ پرنسیپی‌ له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ دامه‌زراون، هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ سه‌نته‌ره‌كان له‌ دابین كردنی‌ بودجه‌دا پشت به‌ كۆمپانیا تایبه‌ته‌ گه‌وره‌كان ببه‌ستن، هه‌روه‌ها له‌وانه‌یه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ پشت ئه‌ستور بن به‌و كۆمه‌كه‌ی‌ كه‌ له‌ دامه‌زراوه‌ خێرومه‌نده‌كان وه‌ری‌ ده‌گرن و به‌و كۆمه‌كه‌ خه‌رجیی‌ توێژینه‌وه‌ و پرۆگرامه‌ زانستییه‌كانی‌ بواره‌كانی‌ په‌ره‌پێدان و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و فێركاری‌ و بواره‌كانی‌ دیكه‌ دابین ده‌كه‌ن.
له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌، ئاراسته‌یه‌كی‌ تر له‌ پرۆسه‌ی‌ پۆلێن كردندا هه‌یه‌ كه‌ تێیدا چه‌شنه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ پێ‌ دیاری‌ ده‌كرێت، ئه‌ویش ئاراسته‌یه‌كه‌ له‌ پۆلێنكردندا پشت به‌م پێوه‌رانه‌ی‌ خواره‌وه‌ ده‌به‌سترێ‌:
یه‌كه‌م: پێوه‌ری‌ دیاریكردنی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ دارایی‌ و ده‌سه‌ڵاتی‌ باڵای‌
بڕیارده‌ر (Affiliation)
له‌م پێوه‌ره‌دا سروشتی‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ دیاری‌ ده‌كرێ‌، هه‌روه‌ها ئه‌و لایه‌نه‌ باڵایه‌ش ده‌ستنیشان ده‌كرێ‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ پێوه‌ی‌ به‌ستراوه‌.
به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌م پێوه‌ره‌، ده‌كرێ‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌م چه‌شنه‌ی‌ خواره‌وه‌ پۆلێن بكرێن:
1-سه‌نته‌ره‌ حكومییه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌:
ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌نته‌رانه‌ سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ حكومه‌تن، ئه‌ویش له‌ روی‌:
-دیاری كردنی‌ ستافی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ له‌ لایه‌ن ده‌زگایه‌كی‌ حكومییه‌وه‌ وه‌ك وه‌زاره‌ت، دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ حكومیی‌ سه‌ربه‌خۆ، دیوانی‌ شاهانه‌ و هی‌ تر.
-دیاری‌ كردنی‌ بوارو چالاكییه‌ زانستییه‌كانییه‌وه‌ كه‌ زۆربه‌ی‌ جار په‌یوه‌ستن به‌ سیاسه‌ت و خواسته‌كانی‌ حكومه‌ته‌وه‌ یاخود په‌یوه‌ستن به‌ پێداویستییه‌كانی‌ دروستكه‌ری‌ بڕیاره‌وه‌ زیاتر له‌وه‌ی‌ كه‌ په‌یوه‌ست بن به‌ پێداویستییه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستییه‌وه‌ یاخود په‌یوه‌ست بن به‌ مه‌رجه‌ دیاریكراوه‌كانی‌ په‌ره‌پێدانه‌وه‌.
-په‌یوه‌ستبونی‌ بیرۆكراسیی‌ بڕیاره‌كه‌یه‌وه‌ به‌و لایه‌نه‌ حكومییه‌ی‌ كه‌ پێوه‌ی‌ به‌ستراوه‌.
-په‌یوه‌ستبونی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ داراییه‌كه‌ی‌ به‌ حكومه‌ته‌وه‌.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، یه‌كێ‌ له‌ لایه‌نه‌ چاكه‌كانی‌ ئه‌م جۆره‌ سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌می‌ بودجه‌ی‌ نیه‌، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ‌ حكومه‌تدا هه‌یه‌ و له‌ نزیكه‌وه‌ شاره‌زای‌ پێداویستییه‌كانی‌ دروستكه‌ری‌ بڕیارن، دواجاریش ئه‌مه‌ رۆڵی‌ ده‌بێ‌ له‌ زیادكردنی‌ كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ و پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیار. به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ردا ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌نته‌ره‌ حكومییانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ سێ‌ كه‌موكوڕیی‌ بنه‌ڕه‌تییان هه‌یه‌:
له‌ بواری‌ توێژینه‌وه‌دا سه‌ربه‌خۆییه‌كی‌ لاوازیان هه‌یه‌، چ له‌سه‌ر ئاستی‌ ئه‌جینداكانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ چ له‌سه‌ر ئاستی‌ ئازادیی‌ توێژینه‌وه‌.
-بڕیار و پرۆژه‌كانی‌ له‌ بواری‌ لێكۆڵینه‌وه‌دا له‌ ژێر كاریگه‌ریی‌ بیرۆكراسیی‌ حكومی‌ و ئاڵۆزییه‌كانی‌ ئه‌و بیرۆكراسییه‌ دان و به‌ ده‌م گیروگرفته‌كانی‌ ده‌زگای‌ بیرۆكراتی‌ حكومه‌ته‌وه‌ ده‌ناڵێنن، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی‌ كه‌متر، به‌تایبه‌تی‌ سه‌باره‌ت به‌ خه‌رجی كه‌ ئه‌مه‌ش زۆربه‌ی‌ جار گاریگه‌ریی‌ ده‌بێ‌ له‌سه‌ر كه‌موكوڕییه‌كه‌ی‌ تر كه‌ ئه‌مه‌ی‌ خواره‌وه‌یه‌:
-ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌نته‌رانه‌ زۆربه‌ی‌ جار ناتوانن ببن به‌ ژینگه‌یه‌كی‌ به‌رهه‌مهێنه‌ر بۆ داهێنانی‌ بیرۆكه‌ی‌ تازه‌ پێك بێنن، یاخود لانی‌ كه‌م زه‌حمه‌ته‌ بتوانن ئه‌و بیروڕاو پرۆژه‌ تازانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ قبوڵ‌ بكه‌ن كه‌ دروستكه‌ری‌ بڕیار ره‌زامه‌ندییان له‌سه‌ر نیشان نادا، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر زۆر بۆ په‌ره‌پێدانیش به‌ كه‌ڵك بن.
-زۆربه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ و به‌رهه‌می‌ زانستییه‌كانی‌ بڵاو ناكرێنه‌وه‌ یاخود به‌ئاسانی‌ ناخرێنه‌ به‌رده‌ستی‌ توێژه‌ره‌كان، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ بڕیاردان له‌سه‌ر ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ بیرۆكراسیی‌ لایه‌نه‌ باڵاكانه‌وه‌ هه‌یه‌.
2-سه‌نته‌ره‌ ئه‌كادیمییه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌:
ره‌نگه‌ له‌ هه‌وه‌ڵ‌ جاردا ئه‌و بیره‌ به‌ خه‌یاڵدا بێت كه‌ ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌نته‌رانه‌ سه‌ر به‌ زانكۆكانن به‌ڵام له‌ راستیدا مه‌رج نیه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ وا بێت. مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌ ئه‌كادیمییه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ن كه‌ پشت به‌ ئه‌كادیمیسته‌كان و میتۆده‌ ئه‌كادیمیه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ ده‌به‌ستن و له‌ رێوشوێنی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ به‌رهه‌مه‌ زانستییه‌كاندا په‌یڕه‌وی‌ له‌ میكانیزمه‌ زانستییه‌كان ده‌كه‌ن. ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ پرۆسه‌ی‌ فێركاری‌ و وانه‌وتنه‌وه‌وه‌ نیه‌ و ده‌شێ‌ هه‌ندێكیان سه‌ربه‌خۆ بن و سه‌ر به‌ هیچ لایه‌نێك نه‌بن چ ئه‌و لایه‌نه‌ زانكۆ بێ‌ یان زانكۆ نه‌بێ‌، هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ هه‌ندێكیان سه‌ر به‌ زانكۆیه‌كی‌ دیاریكراو بن، له‌وانه‌ په‌یمانگای‌ برووكنگز له‌ ئه‌مریكا، سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجی‌ و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان (CSIS) له‌ واشنتن و په‌یمانگای‌ نێوده‌وڵه‌تیی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان (IISS) له‌ شاری‌ له‌نده‌ن له‌ بریتانیا كه‌ هه‌مویان سه‌ربه‌خۆن.
ئه‌م چه‌شنه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و پرسه‌ گرنگانه‌ ده‌كۆڵێته‌وه‌ كه‌ بایه‌خیان بۆ كۆمه‌ڵگا و ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌. زۆربه‌ی‌ جاریش بودجه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ دارایی‌ دابین ده‌كرێت كه‌ هه‌ندێكی‌ داموده‌زگای‌ نێوده‌وڵه‌تین و هه‌ندێكی‌ تری‌ داموده‌زگای‌ كۆمه‌كبه‌خشن كه‌ دارایی‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ دابین ده‌كه‌ن، هه‌ندێكی‌ تریش پرۆژه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستیی‌ سه‌ر به‌ حكومه‌تن یاخود كۆمپانیای‌ گه‌وره‌ن یاخود كارناس و بزنسمانن كه‌ كۆمه‌ك ده‌به‌خشن به‌ڵام هیچ مه‌رج به‌رامبه‌ر به‌م كۆمه‌كه‌ دانانێن.
ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ خۆیان به‌رنامه‌ بۆ چالاكییه‌كانیان و بۆ پرۆژه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ داده‌نێن و له‌م كاره‌دا به‌رنامه‌كه‌ به‌ چه‌شنێك داده‌نێن كه‌ له‌گه‌ڵ‌ مه‌رجه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ بابه‌تییانه‌ بگونجێن.
هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ تا ئه‌ندازه‌یه‌كی‌ زۆر سه‌ربه‌خۆیی‌ زانستییانه‌ی‌ خۆیان هه‌یه‌ و دوریشن له‌ حه‌زو ئاره‌زووه‌كانی‌ حكومه‌ت به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ردا هه‌وڵدانیان بۆ ئه‌وه‌ی‌ ببن به‌ فاكته‌رێكی‌ كارا له‌ پرۆسه‌ی‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ حكومه‌تدا له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێ‌ جار كار بكاته‌ سه‌ر بابه‌ت و ئه‌جینداكانی‌ توێژینه‌وه‌كانیان، هه‌رچه‌ند ده‌شێ‌ ئه‌مه‌ به‌ قه‌واره‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ نه‌بێ‌. زۆربه‌ی‌ جار ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌نته‌ره‌ ئه‌كادیمییانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كار له‌سه‌ر ئه‌و گرفت و كێشه‌ گه‌رم و گوڕانه‌ ناكات كه‌ كۆمه‌ڵگا و ده‌وڵه‌تیان پێ‌ سه‌رقاڵه‌، به‌ڵكو كار بۆ دابین كردنی‌ شیكردنه‌وه‌یه‌كی‌ قوڵ‌ ده‌كه‌ن بۆ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت یان بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌كانی‌ ئاینده‌ یان سیاسه‌ته‌ دور مه‌وداكان و له‌م رووه‌ پێشنیاره‌كانی‌ خۆیان پێشكه‌ش ده‌كه‌ن.
3-سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌:
ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌نته‌رانه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ له‌ روی‌ ئیداری‌ و قانونییه‌وه‌ سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ حكومی‌ نین به‌ڵكو سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ تایبه‌تن یان كه‌رتی‌ قازانجی‌ گشتی‌ یان رێكخراوه‌ قازانج نه‌ویسته‌كانی‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌. بۆیه‌ ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌كرێن به‌ دوو به‌شه‌وه‌:
یه‌كه‌م: سه‌نته‌ره‌ ناحكومییه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و سه‌نته‌ره‌كانی‌ قازانجی‌ گشتی‌:
ئه‌م جۆره‌ سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی‌ فه‌رمی‌، ئیداری و داراییدا به‌ كه‌رتی‌ حكومییه‌وه‌ نه‌به‌ستراونه‌ته‌وه‌ و له‌ هه‌مان كاتیشدا به‌ یه‌كجاری‌ سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ تایبه‌ت نین و هه‌وڵی‌ وه‌ده‌ست هێنانی‌ قازانجیش ناده‌ن. هه‌روه‌ها له‌ ڕوی‌ ئیداری‌ و قانونی‌ و داراییه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆن. دواجاریش له‌ چه‌ند رویه‌كه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆن وه‌ك:
-سه‌رچاوه‌ی‌ دارایی‌، چونكه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ سود له‌ پرۆژه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌كانی‌ خۆیان وه‌رده‌گرن و داهاتی‌ پێ‌ په‌یدا ده‌كه‌ن، ئه‌ویش به‌پێی‌ گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ‌ ئه‌و دامه‌زراوانه‌ی‌ كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانیان ده‌كڕن و ده‌شێ‌ لایه‌نه‌كانی‌ حكومی‌ بن یان بزنسمان یان ده‌سته‌ی‌ ناحكومیی‌ پشتیوانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و هی‌ تر.
-هه‌روه‌ها ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ دانانی‌ به‌رنامه‌كانیان و بابه‌ته‌ جێبایه‌خه‌كانیاندا سه‌ربه‌خۆن.
3-هه‌روه‌ها له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستیدا پابه‌ندن به‌ پێوه‌ره‌ زانستی‌ و ئه‌كادیمییه‌كان.
4-جگه‌ له‌وه‌، لێكۆڵینه‌وه‌كانیان بۆ تاوتوێ‌ كردنی‌ كێشه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا و ده‌وڵه‌ت یان بۆ گیروگرقته‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ته‌رخان ده‌كه‌ن.
له‌سه‌ر ئاستی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌نته‌ره‌ نمونه‌ی‌ هه‌یه‌ له‌وانه‌ په‌یمانگای‌ برووكنگز له‌ ئه‌مریكا و په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ و ستراتیجییه‌كان (CSIS) و له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ یه‌كێتیی‌ عه‌ره‌ب له‌ به‌یروت.
دووه‌م- سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ تایبه‌ت:
ئه‌م چه‌شنه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ تایبه‌ته‌ و مه‌به‌ست لێیان خزمه‌ت كردنی‌ كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانه‌ كه‌ له‌ پشت دامه‌زراندنی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌وه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ توێژینه‌وه‌یان بۆ بكه‌ن، بۆیه‌ ئه‌و كۆمپانیا زه‌به‌لاحانه‌ بودجه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ دابین ده‌كه‌ن و ئه‌جێندای‌ سه‌نته‌ره‌كانیش له‌ خزمه‌تی‌ ئه‌و كۆمپانیا زه‌به‌لاحانه‌ دایه‌، یاخود ده‌شێ‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ تایبه‌ت بن به‌ڵام په‌یوه‌ندییان به‌ كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانه‌وه‌ نه‌بێت. به‌م پێیه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ داراییدا سه‌ربه‌خۆن، هه‌روه‌ها له‌ به‌رنامه‌ و ئه‌جێنداكاندا. ئه‌م جۆره‌ سه‌نته‌رانه‌ له‌ رێی‌ ئه‌و پرۆژانه‌ی‌ توێژینه‌وه‌وه‌ كه‌ به‌ گرێبه‌ست بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ كه‌رتی‌ گشتی‌ له‌وانه‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ و وه‌زاره‌تی‌ ناوخۆ یان بۆ كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كان ئه‌نجامی‌ ده‌ده‌ن، داهات بۆ خۆیان په‌یدا ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها ده‌توانن له‌ ڕێی‌ كاركردنی‌ زانستی‌ و توێژینه‌وه‌وه‌ له‌ ده‌وڵه‌تاندا داهات بۆ خۆیان په‌یدا بكه‌ن و زۆر جار ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ داهاتی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ له‌ هه‌ندێ‌ لایه‌نی‌ ئه‌وروپایی‌ یان ئه‌مریكایی‌، به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌نجامدانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ هه‌ژاره‌كان، وه‌رده‌گرن. ئه‌م دیارده‌یه‌ زۆر به‌ روونی‌ له‌ هه‌ندێ‌ له‌ وڵاتانی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب هه‌ستی‌ پێ‌ ده‌كرێ‌ له‌وانه‌، بۆ نمونه‌، میسر، ئوردون، لوبنان، مه‌غریب و وڵاتی‌ تر. هه‌ندێ‌ جار وه‌رگرتنی‌ داهاتی‌ له‌م جۆره‌ بۆته‌ مایه‌ی‌ به‌ گومان كه‌وتن له‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ هه‌ندێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ توێژینه‌وه‌.
سێیه‌م- پۆلێن كردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌پێی‌ ئاراسته‌ی‌ سیاسی‌ و ئایدیۆلۆژی‌:
هه‌ندی‌ كه‌س سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ گوێره‌ی‌ ئاراسته‌ی‌ سیاسی‌ و ئایدیۆلۆژییان یاخود به‌پێی‌ سروشتی‌ په‌یوه‌ندیی‌ حزبییان پۆلێن ده‌كات. له‌ ده‌وڵه‌تانی‌ رۆژئاوادا ده‌كرێ‌ ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ به‌سه‌ر چه‌ند جۆرێكدا دابه‌ش بكرێن:
-سه‌نته‌ره‌ به‌ ئاراسته‌ لیبراله‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌.
-سه‌نته‌ره‌ به‌ ئاراسته‌ پارێزگاره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ (ناسیۆنالیست، ئاینی‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌) یان به‌ ئاراسته‌ ئایدیۆلۆژیست وه‌ك دامه‌زراوه‌ی‌ هێریتاگ Heritage Fonudation كه‌ سه‌ر به‌ ره‌وتی‌ پارێزگاره‌ تازه‌كانی‌ ئه‌مریكایه‌ یان ده‌زگاكانی‌ سه‌ر به‌ ره‌وتی‌ راستڕه‌و له‌ ئه‌وروپا.
-سه‌نته‌ره‌ به‌ ئاراسته‌ چه‌په‌كان یان به‌ ئاراسته‌ سۆسیالیسته‌كان: ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌شێ‌ له‌ روی‌ دارایی‌ و به‌ڕێوه‌بردنه‌وه‌ سه‌ر به‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان بن چ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات دان چ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ به‌ره‌ی‌ ئۆپۆزیسیۆنن، هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ له‌روی‌ به‌ڕێوه‌بردن و داراییه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆ بن به‌ڵام له‌ لایه‌ن هه‌ندێ‌ رێكخراوه‌وه‌ كۆمه‌ك بكرێن كه‌ له‌ روی‌ ئایدیۆلۆژیا و تێڕوانینی‌ سیاسییه‌وه‌ هاوشێوه‌یانن.
له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب، ره‌وتی‌ زاڵ‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌پێی‌ ئایدیۆلۆژیا یان تێڕوانینی‌ سیاسی‌ به‌سه‌ر ئه‌م چه‌ند جۆره‌دا دابه‌ش بكرێن:
-سه‌نته‌ره‌ به‌ ئاراسته‌ لیبراله‌كانی‌ توێژینه‌وه‌.
-سه‌نته‌ره‌ به‌ئاراسته‌ چه‌پ یان سۆسیالیست یان ناسیۆنالیسته‌كانی‌ توێژینه‌وه‌.
-سه‌نته‌ره‌ به‌ ئاراسته‌ ئیسلامییه‌كان.
-سه‌نته‌ره‌ سه‌ربه‌خۆكانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ دورن له‌ ئایدیۆلۆژیا و سیاسه‌ت، واته‌ بۆیاخێكی‌ سه‌رتاپا ئه‌كادیمییان هه‌یه‌.
-سه‌نته‌ره‌ به‌ ئاراسته‌ نیشتمانییه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ (به‌ مانای‌ هه‌ماهه‌نگ له‌گه‌ڵ‌ راو تێڕوانینی‌ فه‌رمیی‌ ده‌وڵه‌ت یان حكومه‌ت).
سێیه‌م- پۆلێن كردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ گوێره‌ی‌ پێوه‌ری‌ سه‌ربه‌خۆیی‌:
پرۆگرامی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر و كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نیی‌ زانكۆی‌ بنسلڤانیا له‌ ئه‌مریكا بۆ پۆلێن كردنی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ له‌ بواری‌ سیاسه‌تی‌ گشتیدا كار ده‌كه‌ن، پێوه‌ری‌ گرێدراوی‌ و سه‌ربه‌خۆیی‌ به‌م چه‌شنه‌ی‌ خواره‌وه‌ به‌كار ده‌هێنێ‌:
-سه‌نته‌ره‌ سه‌ربه‌خۆكانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌Autonomous and independent: واته‌ بونی‌ ئاستێكی‌ به‌رزی‌ سه‌ربه‌خۆ له‌ سه‌نته‌ره‌كه‌دا و ملكه‌چ نه‌كردنی‌ بۆ هیچ لایه‌نێك چ ئه‌و لایه‌نه‌ گروپی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ بێ‌ چ كۆمه‌كبه‌خش بێ‌، سه‌باری‌ بونی‌ ئۆتۆنۆمی‌ له‌ رووی‌ چالاكی‌ و پرۆگرامه‌وه‌ و هه‌روه‌ها له‌ روی‌ ئه‌و داراییه‌وه‌ كه‌ له‌ حكومه‌تی‌ وه‌رده‌گرێ‌.
-سه‌نته‌ره‌ نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆكانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ Quasi independent: ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ن كه‌ سه‌ر به‌ حكومه‌ت نین به‌ڵام گروپه‌كانی‌ خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی‌ له‌وانه‌ سه‌ندیكاكان یان كۆمه‌كبه‌خشه‌كان یان ده‌سته‌كانی‌ تر زۆرترین بڕی‌ بودجه‌ بۆ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ دابین ده‌كه‌ن كه‌ دیاره‌ ئه‌مه‌ش به‌ رونی‌ كار ده‌كاته‌ سه‌ر چالاكی‌ و به‌رنامه‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌.
-سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ زانكۆكانی‌ University Affiliated: ئه‌مه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ بایه‌خ به‌ توێژینه‌وه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ ده‌ده‌ن و سه‌ر به‌ زانكۆیه‌كی‌ دیاریكراون.
-سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ حزبه‌ سیاسییه‌كان: ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ن كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ فه‌رمی‌ سه‌ر به‌ حزبه‌ سیاسییه‌كانن چه‌شنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ پارتی‌ پارتی‌ دیموكرات و پارتی‌ كۆماری‌ له‌ ئه‌مریكا.
سه‌نته‌ره‌ حكومییه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ Government Affiliated: ئه‌مانه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ن كه‌ حكومه‌ت بودجه‌یان به‌ ته‌واوی‌ بۆ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، ئه‌ویش به‌ شێوه‌ی‌ گرێبه‌ست یان كۆمه‌ك به‌ڵام ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌شێكی‌ په‌یكه‌ربه‌ندیی‌ حكومه‌ت پێك ناهێنن.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، هه‌مه‌جۆریی‌ پۆلێن و چه‌شنه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌ جۆراوجۆره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌وه‌ستێته‌ سه‌ر سروشتی‌ پێوه‌ره‌كان و ئه‌و بنه‌مایانه‌ی‌ كه‌ پۆلین كردنه‌كه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن. ئه‌و پێوه‌رانه‌ ده‌روازه‌یه‌كن بۆ گه‌یشتن به‌ ئه‌نجامه‌كان. دواجار، گۆڕانی‌ ئه‌و ده‌روازانه‌، واته‌ گۆڕانی‌ ئه‌و پێوه‌رانه‌، ئاكامی‌ جیاوازیان لێ‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ جیاواز هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌كرێ‌. زۆربه‌ی‌ جار ئه‌م فره‌ییه‌ی‌ پۆلین كردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ خاڵێكی‌ لاوازی‌ و سه‌رلێشێواندن ناژمێردرێ‌، به‌ڵكو خودی‌ تۆژه‌ره‌كان سودی‌ لێ‌ وه‌رده‌گرن و به‌پێی‌ پێداویستییه‌كانی‌ خۆیان مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌كه‌ن.

په‌یدابون و په‌ره‌سه‌ندنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌
سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگاكان و په‌یوه‌ندیی‌ نێوده‌وڵه‌تیدا به‌ رێژه‌ دیارده‌یه‌كی‌ تازه‌یه‌ و سه‌ره‌تای‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ بۆ قۆناغی‌ پێش یه‌كه‌مین جه‌نگی‌ جیهان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. ئه‌وسا سه‌نته‌ره‌كان وه‌ك سه‌كۆ وا بون بۆ گفتوگۆ و تاوتوێ‌ كردن یان بۆ شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و مه‌سه‌له‌ گه‌رم و گوڕ و بنه‌ڕه‌تییانه‌ بون كه‌ كۆمه‌ڵ‌ یان دروستكه‌رانی‌ بڕیاران سه‌رقاڵ‌ كردبوو.
ده‌ستپێكی‌ به‌رایی‌ دامه‌زراندنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ قۆناغی‌ ده‌یه‌ی‌ دووه‌م و سێیه‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ تێیدا چه‌ند سه‌نته‌رێكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا په‌یدا بووه‌، وه‌ك په‌یمانگای‌ كارینگی‌ بۆ ئاشتیی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ له‌ ساڵی‌ 1910، په‌یمانگای‌ برووكنگز له‌ ساڵی‌ 1916، په‌یمانگای‌ هووڤه‌ر له‌ ساڵی‌ 1918، دامه‌زراوه‌ی‌ سه‌ده‌ Century Foundation له‌ ساڵی‌ 1919، ئه‌نجومه‌نی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ ساڵی‌ 1919، ئه‌نجومه‌نی‌ په‌یوه‌ندییه‌كان ده‌ره‌وه‌ له‌ ساڵی‌ 1921، ئۆفیسی‌ نیشتمانیی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئابوری‌ له‌ ساڵی‌ 1920 و چه‌ند سه‌نته‌ری‌ دیكه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌.
هه‌روه‌ها له‌ بریتانیا په‌یمانگای‌ شاهانه‌ی‌ كاروباری‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ له‌ ساڵی‌ 1920 دامه‌زراو په‌یمانگای‌ فه‌ره‌نسایی‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌ فه‌ره‌نسا و ئه‌كادیمیای‌ ئه‌ڵمانیایی‌ بۆ ئاشتی‌ له‌ ساڵی‌ 1931. جگه‌ له‌وه‌، ده‌بینین ژماره‌یه‌ك سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ دیكه‌ تایبه‌ت به‌ كاروباری‌ راپرسی‌ په‌یدا بووه‌ وه‌ك په‌یمانگای‌ گالووپ كه‌ ساڵی‌ 1920 له‌ ئه‌مریكا دامه‌زراوه‌. ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ تێبینی‌ ده‌كرێ‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ نه‌یانتوانیوه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ راسته‌خۆ كار بكه‌نه‌ سه‌ر دروستكه‌رانی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان و ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌و چاوه‌ سه‌یر كراون كه‌ دامه‌زراوه‌ی‌ ئه‌كادیمیی‌ تیۆریكین و هیچ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر سیاسه‌ته‌ نیشتمانی‌ و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان نیه‌، هه‌رچه‌ند هه‌موو ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ جیهانی‌ چوست و چالاكی‌ سیاسه‌ت به‌ چاوی‌ رێزه‌وه‌ ته‌ماشا كراون، هه‌رچه‌ند به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ناڕاسته‌وخۆ كاریگه‌رییان هه‌بووه‌، ئه‌ویش له‌ رێی‌ گه‌ڵاڵه‌ كردنی‌ تێڕوانینه‌كانی‌ رای‌ گشتییه‌وه‌ زۆرتر له‌وه‌ی‌ كه‌ كار بكه‌نه‌ سه‌ر دروستكه‌رانی‌ سیاسه‌ت. به‌ڵام له‌ قۆناغی‌ پاش جه‌نگی‌ سارددا، سه‌نته‌ره‌كانی‌ به‌ لای‌ ئه‌وه‌دا هه‌نگاویان هه‌ڵهێنا كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانیاندا بایه‌خ به‌ پرسه‌ ئاڵۆزو سه‌ره‌كییه‌كان بده‌ن. بۆیه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و سه‌نته‌ره‌كانی‌ راپرسی‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراتییه‌كاندا وایان لێ‌ هات كه‌ بتوانن به‌ روونی‌ كار بكه‌نه‌ سه‌ر دروستكه‌رانی‌ بڕیار و رۆڵیان هه‌بێ‌ له‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان چ له‌سه‌ر ئاستی‌ نیشتمانی‌ چ له‌سه‌ر ئاستی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌تان.
له‌ قۆناغی‌ پاش دووه‌مین جه‌نگی‌ جیهاندا له‌ ساڵانی‌ چله‌كان و په‌نجاكان و شه‌سته‌كان، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌م له‌ روی‌ ژماره‌وه‌ هه‌م له‌ روی‌ بڵاوبونه‌وه‌یان به‌ سه‌رتاسه‌ری‌ جیهاندا زۆر گه‌شه‌یان كرد. گرنگترین ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ له‌و قۆناغه‌دا په‌یدا بوون ئه‌مانه‌ن: په‌یمانگای‌ نێوده‌وڵه‌تیی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان (IISS) له‌ له‌نده‌ن له‌ ساڵی‌ 1958، په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست له‌ ئه‌مریكا له‌ ساڵی‌ 1948، په‌یمانگای‌ ئینته‌رپرایز بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ (AEI) له‌ ساڵی‌ 1943، دامه‌زراوه‌ی‌ راند له‌ ساڵی‌ 1952 كه‌ بایه‌خ به‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان و كاروباری‌ به‌رگریی‌ عه‌سكه‌ری‌ ده‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت، سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ چاره‌سه‌ری‌ ململانێكان له‌ ساڵی‌ 1959 له‌ زانكۆی‌ میچیگان، په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئاشتیی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ (PRIO) له‌ ساڵی‌ 1959 له‌ ئۆسلۆ له‌ نه‌رویژ، په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئاشتی‌ (SIRRI) له‌ ساڵی‌ 1966 له‌ سوید و ژماره‌یه‌ك سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ تر له‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپییه‌كانی‌ وه‌ك هۆڵاند، فه‌ره‌نسا، ئیتالیا و چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی‌ تر.
له‌ قۆناغی‌ حه‌فتاكانه‌وه‌ تا سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیست و یه‌ك، ئه‌م جۆره‌ سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكی‌ جیهان په‌یدا بون و كاریگه‌رییان زیادی‌ كردو ئه‌و بوارانه‌ش كه‌ ئه‌وان لێیان كۆڵیوه‌ته‌وه‌ زۆر په‌ره‌ی‌ سه‌ند، ته‌نانه‌ت له‌ یه‌ك بواری‌ زانستیشدا. هه‌ر بۆ نمونه‌، له‌ بواری‌ زانستی‌ سیاسه‌ت و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا چه‌ندان سه‌نته‌ری‌ پسپۆری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ په‌یدا بوون، هه‌ندێكیان تایبه‌ت بون به‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئاشتی‌ و ململانێ‌، هه‌ندێكی‌ تریان تایبه‌ت بون به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كاروباری‌ ئاسایش و ستراتیج و هه‌ندێكی‌ دیكه‌یان پسپۆر بون له‌ رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تیی‌ مرۆڤانه‌، هه‌ندێكیشیان شاره‌زا بون له‌ كاروباری‌ ده‌ره‌كی‌. له‌ هه‌مان كاتدا بواره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ش فره‌ بون وه‌ك بواره‌كانی‌ ئابوری‌، دارایی‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌، كۆچ، دانیشتوان و بواره‌كانی‌ تر.
هه‌ر له‌و قۆناغه‌دا ژماره‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زۆر په‌ره‌ی‌ سه‌ند و به‌پێی‌ پرۆژه‌ی‌ ئیندێكسه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ 6448 سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ پسپۆر له‌ بواری‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان له‌ 9 بواری‌ لێكۆڵینه‌وه‌دا. سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌ به‌م جۆره‌ به‌سه‌ر جیهاندا دابه‌ش بون:

له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب، په‌یدابون و په‌ره‌سه‌ندنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ بنچینه‌یی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵانی‌ په‌نجاكان له‌ میسر كه‌ تێیدا سه‌نته‌ری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ساڵی‌ 1956 له‌ قاهیره‌ دامه‌زراوه‌ و پاشان له‌ ساڵی‌ 1968 دا سه‌نته‌ری‌ ئه‌هرام بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ سیاسی‌ و ستراتیجییه‌كان دامه‌زرا. ئه‌م دوو سه‌نته‌ره‌ هه‌ردوكیان سه‌ر به‌ حكومه‌تن. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی‌ 1952 دا په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ دامه‌زرا كه‌ په‌یمانگایه‌كی‌ سه‌ر به‌ رێكخراوی‌ ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كانه‌ و دواتر وه‌رچه‌رخایه‌ سه‌ر وانه‌وتنه‌وه‌ و كاری‌ زانكۆیی‌ له‌بری‌ خۆخه‌ریك كردن به‌ توێژینه‌وه‌. له‌سه‌ر ئاستی‌ سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌، سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ یه‌كێتیی‌ عه‌ره‌ب كه‌ له‌ ساڵی‌ 1975 له‌ به‌یروت وه‌ك دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ ئه‌كادیمی‌ و زانستخوازی‌ قازانج نه‌ویست دامه‌زراوه‌ و له‌ چالاكیی‌ توێژینه‌وه‌دا جه‌خت ده‌كاته‌ سه‌ر هه‌موو مه‌سه‌له‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌ جێبایه‌خی‌ كۆمه‌ڵگای‌ عه‌ره‌بن.
پاشان له‌ ده‌یه‌ی‌ هه‌شتاكان به‌ دواوه‌ تا دووماهیی‌ ده‌یه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ دیارده‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كاندا بڵاو بۆوه‌. هه‌رچه‌ند ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تادا په‌یوه‌ندیی‌ به‌ زانكۆكان و هه‌ندێ‌ لایه‌نی‌ حكومییه‌وه‌ هه‌بوو، به‌ڵام دواتر چه‌ند سه‌نته‌رێكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ پسپۆر بون له‌ بواره‌كانی‌ سیاسه‌ت، ئابوری‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ته‌نانه‌ت له‌ بواره‌كانی‌ ئه‌ندازیاری‌ و ته‌كنه‌لۆژیاش پسپۆر بون، سه‌ری‌ ده‌رهێنا. پاشانیش له‌ كاتێكی‌ دره‌نگدا هه‌ندێ‌ سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ بواری‌ پزیشكی‌ په‌یدا بون.
به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، له‌گه‌ڵ‌ بڵاوبونه‌وه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و فره‌ چالاكییان و زیادبونی‌ جموجوڵی‌ زانستییانه‌یان و جێگیربونی‌ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ زۆر ده‌وڵه‌تی‌ عه‌ره‌بیدا، دیارده‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌جیهانی‌ عه‌ره‌ب خۆی‌ سه‌پاند به‌ڵام دیارده‌یه‌ هێشتا دیارده‌یه‌كی‌ تازه‌یه‌ و پێویستی‌ به‌ ده‌ستگرتن و پشتیوانییه‌.

رۆڵ‌ و گرنگیی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌بڕیاردان و
داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كاندا
له‌زۆربه‌ی‌ زۆری‌ وڵاتانی‌ جیهان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ و له‌ ئه‌مریكا و ئه‌وروپا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ رۆڵێكی‌ سه‌ره‌كییان هه‌یه‌ له‌ به‌رهه‌م هێنانی‌ مه‌عریفه‌ت و توێژینه‌وه‌ی‌ زانستیدا، هه‌ر ئه‌و سه‌نته‌رانه‌شن كه‌ ده‌ستیان هه‌یه‌ له‌ ئاراسته‌كردن و داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتیی‌ ده‌وڵه‌تاندا له‌ هه‌موو بواره‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئابوری‌ فێركاری‌ و بواره‌كانی‌ تر، سه‌رباری‌ ژیرانه‌كردنی‌ پرۆسه‌ی‌ ده‌ركردنی‌ بڕیار و زۆر جار به‌رپرسه‌كان و دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ هه‌ندێ‌ بایه‌تی‌ دیاریكراودا له‌به‌ر رۆشنایی‌ ئه‌نجامی‌ توێژینه‌وه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بڕیار ده‌ده‌ن.
رۆڵ‌ و كاریگه‌ریی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ وڵاتانی‌ رۆژئاوا به‌ گشتی‌ و ئه‌مریكا به‌تایبه‌تی‌، له‌ پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیار و داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كاندا به‌ راده‌یه‌كی‌ زۆر جیاوازه‌ له‌ رۆڵ‌ و كاریگه‌ریی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ وڵاتانی‌ جیهانی‌ سێیه‌م، له‌وانه‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌.
هه‌روه‌ها جیاوازی‌ هه‌یه‌ له‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ زانكۆكان و سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ په‌یڕه‌وی‌ رێبازی‌ ئه‌كادیمیی‌ زانستییانه‌ی‌ گرێنه‌دراو به‌ زانكۆكان. ئه‌مه‌ش دواتر به‌ رونی‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ‌. به‌ڵام ئێمه‌ لێره‌دا ده‌چینه‌ سه‌ر باسكردنی‌ رۆڵ‌ و گرنگی‌ و كاریگه‌ریی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ و پاشان بابه‌ته‌كه‌ ده‌گوێزینه‌وه‌ سه‌ر باس كردنی‌ ئه‌م رۆڵه‌ له‌ وڵاتانی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب به‌تایبه‌تی‌.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا و ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ ده‌وڵه‌تانی‌ جیهانی‌ پێشكه‌وتوو بونه‌ته‌ به‌شێكی‌ جێگیری‌ ستراكچه‌ری‌ سیاسی‌ تا ئه‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كان تێیدا بونه‌ته‌ به‌شێكی‌ ئۆرگانیكی‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ دروستكردنی‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌.
هه‌ندێ‌ له‌ توێژه‌ره‌كان ئه‌ركه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌مجۆره‌ی‌ خواره‌وه‌ دیاری‌ ده‌كه‌ن:
1-ئاماده‌كردنی‌ توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و گرفتانه‌ی‌ كه‌ به‌رۆكی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانیان گرتووه‌.
2-پێشكه‌ش كردنی‌ پێشنیارو راسپارده‌و ئامۆژگاری‌ ده‌رباره‌ی‌ پێشهاته‌ به‌په‌له‌كان.
3-هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ به‌رنامه‌كانی‌ حكومه‌ت.
4-شرۆڤه‌كردن و ئاراسته‌كردنی‌ ده‌ستپێشخه‌ری‌ و سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت بۆ میدیاكان و تێگه‌یاندنی‌ هاووڵاتییه‌كانی‌ له‌ هۆكانی‌ بڕیاره‌كان بۆ ئه‌وه‌ی‌ هاووڵاتییان ئاسانتر لێیان تێ‌ بگه‌ن.
5-دابین كردنی‌ زاناو پسپۆر و شاره‌زایی‌ پێویست بۆ حكومه‌ت بۆ ئاماده‌كردنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان.
پرۆژه‌ی‌ ئیندێكسه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر ئه‌رك و رۆڵه‌ بنچینه‌ییه‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌م شێوه‌یه‌ دیاری‌ ده‌كا كه‌ سه‌ركرده‌كان و دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ده‌وڵه‌تانی‌ جیهان پێویستیان به‌م سه‌نته‌رانه‌ هه‌یه‌ ئه‌ویش له‌به‌ر ئه‌م هۆیانه‌ی‌ خواره‌وه‌:
1-پێویستیی‌ سه‌ركرده‌كان به‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆ سه‌باره‌ت به‌ هه‌ندێ‌ بابه‌تی‌ دیاریكراو كه‌ ده‌شێ‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ بۆیان دابین بكه‌ن.
2-یارمه‌تیدانی‌ حكومه‌ته‌كان بۆ ئاماده‌كردنی‌ پێكهاته‌ و ئه‌جینداو توخمه‌كانی‌ سیاسه‌ته‌ په‌یڕه‌وكراوه‌كان.
3-دروست كردنی‌ پرد له‌ نێوان مه‌عریفه‌ت و پراكتیك.
سروشتی‌ ئه‌م ئه‌ركانه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ گرنگیی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ كاركردنه‌ سه‌ر پرۆسه‌ی‌ بڕیاردان و كاركردنه‌ سه‌ر خودی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار، هه‌روه‌ها به‌شداری‌ له‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كاندا. به‌ مانایه‌كی‌ دیكه‌، ئه‌م رۆڵه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ رۆڵی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ یان مه‌عریفه‌ت، ئه‌ویش له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌شێكن له‌ دامه‌زراوه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و به‌رهه‌م هێنانی‌ مه‌عریفه‌ت.
تۆژه‌رێك ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا مۆدێرنه‌كان و له‌ ده‌وڵه‌ته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا په‌یوه‌ندییه‌كی‌ رون له‌ نێوان پرۆسه‌ی‌ په‌ره‌پێدان و لێكۆڵینه‌وه‌ زانستی‌ و پراكتیكییه‌كاندا هه‌یه‌ له‌وانه‌ راپرسی‌ و توێژینه‌وه‌ مه‌یدانییه‌كان. ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ بۆ ده‌وڵه‌ته‌ گه‌شه‌كردووه‌كانیش پێویسته‌، ئه‌ویش بۆ وه‌دی‌ هێنانی‌ چه‌رده‌یه‌ك ئامانج له‌وانه‌:
1-ئاشكراكردنی‌ ئه‌و بوارانه‌ی‌ كه‌ بۆ په‌ره‌پێدانی‌ كۆمه‌ڵگا له‌ پێش بواره‌كانی‌ تره‌وه‌ن و دیاریكردنی‌ ئاسانترین و خێراترین رێوشوێن بۆ به‌دیهێنانی‌ په‌ره‌پێدان له‌ رێی‌ به‌كارهێنانی‌ داهاتی‌ خۆماڵییه‌وه‌.
2-گه‌شه‌پێدانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستیی‌ خۆماڵی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گونجاو له‌گه‌ڵ‌ پێداویستییه‌كانی‌ ژینگه‌ی‌ لۆكال و به‌كارهێنانی‌ داهاتی‌ خۆماڵییه‌وه‌.
2-گه‌شه‌پێدانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستیی‌ خۆماڵی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گونجاو له‌گه‌ڵ‌ پێداویستییه‌كانی‌ ژینگه‌ی‌ لۆكال و به‌كارهێنانی‌ داهاتی‌ خۆماڵی‌.
3-تۆكمه‌كردن و ژیرانه‌كردنی‌ پرۆسه‌ی‌ بڕیاردان.
هه‌روه‌ها تۆژه‌ره‌كه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ بۆ وه‌دی‌ هێنانی‌ ئه‌و ئامانجانه‌ چه‌ندان سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ دامه‌زراون چ حكومی‌ بن چ زانكۆیی‌ چ تایبه‌ت. ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ش رۆڵێكی‌ گرنگیان هه‌بوه‌و هه‌یه‌، نه‌ك هه‌ر له‌ پێشخستنی‌ زانست و ته‌كنیك و میكانیزمه‌كانی‌ پیشه‌سازیدا، به‌ڵكو هه‌روه‌ها له‌ پێشخستنی‌ سیستمه‌كانی‌ فێركاری‌ و سیاسه‌ته‌ ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا و تیشكیان خستۆته‌ سه‌ر له‌بارترین رێوشوێن بۆ سودمه‌ندبون له‌ داهاته‌كان، ئه‌ویش به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ به‌رهه‌م هێنان و كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ به‌فیڕۆدان. هه‌روه‌ها ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌شدار بون له‌ راكێشانی‌ سه‌رنج به‌ لای‌ یه‌كێ‌ له‌و گیروگرفت و ته‌نگژانه‌ی‌ كه‌ هاتونه‌ته‌ به‌ر رێی‌ پرۆسه‌ی‌ په‌ره‌پێدانی‌ خۆماڵی‌ و نێوده‌وڵه‌تی‌ و چه‌نده‌ها رێوشوێنیان بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌كان پێشنیار كردووه‌. له‌به‌ر رۆشنایی‌ ئه‌م شیكردنه‌وه‌یه‌، ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا پێشكه‌وتووه‌كاندا رۆڵێكی‌ لاوه‌كی‌ نیه‌ به‌ڵكو رۆڵێكی‌ سه‌ره‌كییه‌ له‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌كان و پوخت كردنی‌ پرۆسه‌ی‌ بڕیاردان چونكه‌ دامه‌زراندنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ رۆڵیان له‌م دوو بواره‌دا زیاتر ده‌كا.
ئاشكراشه‌ كه‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار یان گه‌وره‌ به‌رپرسان كاتی‌ پێویستیان نیه‌ و پسپۆریش نین له‌ هه‌ندێ‌ له‌و بوارو كه‌یسانه‌ی‌ كه‌ پێویستیان به‌ بڕیار و داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتییه‌ چ ئابوری‌ بێ‌ چ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ چ سیاسی‌ و چ ئه‌منی‌. بۆیه‌ زۆربه‌ی‌ كات سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ ئه‌وان توێژینه‌وه‌ ده‌كه‌ن. هاوارد ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ بنچینه‌یی‌ له‌ پێناوی‌ حكومه‌تدا بیر ده‌كه‌نه‌وه‌و پسپۆرانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بیرۆكه‌ی‌ تازه‌و تێڕوانینی‌ داهێنه‌رانه‌ له‌ رێی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانه‌وه‌ پێشكه‌ش ده‌كه‌ن و به‌رنامه‌ بۆ چاكتركردنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان داده‌نێن. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ كاتێك رای‌ جیاواز یان ململانێ‌ له‌ ناو بیرۆكراسیی‌ حكومه‌ت سه‌باره‌ت به‌ دانانی‌ سیاسه‌تێكی‌ دیاریكراو دێته‌ ئاراوه‌، یان كاتێك چه‌ند لایه‌نێك له‌ ناو حكومه‌ت به‌شدار ده‌بن له‌ دانانی‌ سیاسه‌تێكی‌ دیاریكراو له‌ بوارێكی‌ دیاریكراوداو ئه‌و لایه‌نانه‌ هاوده‌نگ و هاوهه‌ڵوێست نابن، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ رۆڵی‌ ئاشته‌وایی‌ و سازان ده‌گێڕن و هه‌ڵوێست و تێڕوانینه‌ جیاوازه‌كان لێك نزیك ده‌كه‌نه‌وه‌ و سیاسه‌تێك له‌سه‌ر بنه‌مای‌ سازان داده‌نێن.
له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ خزمه‌تگوزاریی‌ راوێژكارانه‌ پێشكه‌ش به‌ كه‌رتی‌ حكومه‌ت و ده‌زگاكانی‌ ده‌كه‌ن له‌ چه‌نده‌ها مه‌سه‌له‌ كه‌ پێویستیان به‌ شاره‌زایی‌ و پسپۆری‌ و بڕیاری‌ خێرا هه‌یه‌ چونكه‌ زۆربه‌ی‌ كات سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ ژماره‌یه‌ك پسپۆریان هه‌یه‌ كه‌ شاره‌زایی‌ باشیان له‌ چه‌نده‌ها بوار هه‌یه‌ و سه‌نته‌ره‌كان ده‌توانن به‌خێرایی‌ په‌یوه‌ندییان پێوه‌ بكه‌ن و داوایان لێ‌ بكه‌ن لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ خێرا پێشكه‌ش بكه‌ن یان راوێژیان پێ‌ بكه‌ن، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌سه‌نته‌ره‌كان ده‌توانن له‌كاتی‌ پێویستدا داتای‌ پێویست بۆ دروستكه‌رانی‌ بڕیارو لێپرسراوان دابین بكه‌ن. به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، ئه‌و خزمه‌تگوزارییه‌ راوێژكارییه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ پێشكه‌شیان ده‌كه‌ن، به‌ چه‌ند شێوه‌یه‌ك ده‌بێ‌ له‌وانه‌:
1-راسپاردنی‌ كه‌سانێكی‌ پسپۆر به‌ ئاماده‌كردنی‌ راپۆرت چڕوپڕ و كورت بۆ دروستكه‌رانی‌ بڕیار و سه‌ركرده‌ به‌رزه‌كان سه‌باره‌ت به‌ هه‌ندێ‌ مه‌سه‌له‌ی‌ دیاریكراو.
2-راسپاردنی‌ پسپۆران به‌ پێداچونه‌وه‌ و پوخته‌كردنی‌ ئه‌و راپۆرته‌ تایبه‌ت و ناوخۆییانه‌ی‌ كه‌ بۆ سه‌ركردایه‌تیی‌ باڵا ئاماده‌ ده‌كرێن و تایبه‌تن به‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی‌ كه‌ سه‌ركرده‌كان سه‌ردانیان ده‌كه‌ن و دیاریكردنی‌ بابه‌ته‌كانی‌ مایه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و باسكردن.
3-راسپاردنی‌ ژماره‌یه‌ك تیمی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ چه‌ند پرسێكی‌ هه‌ستیار و مایه‌ی‌ مشتومڕ.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتیی‌، رۆڵی‌ راوێژكارانه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كان په‌یوه‌ندییان به‌ هه‌ندێ‌ مه‌سه‌له‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌ك دیاریكردنی‌ كێشه‌و ته‌نگژه‌كان و شیكردنه‌وه‌یان و پێشنیاركردنی‌ هه‌ندێ‌ رێگه‌چاره‌ و سیاسه‌تی‌ گونجاو بۆ شێوه‌ی‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیاندا. زۆربه‌ی‌ جار، ئه‌مه‌ ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ره‌هه‌ندێكی‌ خێراو گه‌رم و گوڕیان هه‌یه‌.
یه‌كێ‌ له‌و رۆڵه‌ تازانه‌ی‌ كه‌ ئه‌مڕۆ هه‌ندێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌یگێڕن دپلۆماتكاریی‌ ئه‌كادیمییه‌ Academic Diplomacy وه‌ك ناردنی‌ هه‌ندێ‌ له‌ پسپۆر و ئه‌كادیمیسته‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ لایه‌ن وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ و ده‌زگا ئه‌منییه‌كانه‌وه‌ بۆ ئاشكراكردنی‌ ئه‌گه‌ر و ده‌رفه‌تی‌ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ری‌ هه‌ندێ‌ كێشه‌ یان بۆ به‌شداری‌ كردن له‌ناوبژیوانی‌ یان دانوستان سه‌باره‌ت به‌ هه‌ندێ‌ قه‌یرانی‌ سیاسیی‌ دیاریكراو كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌شێ‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ فه‌رمی‌ و نا فه‌رمی‌ یان به‌ئاشكرا یان به‌شێوه‌یه‌كی‌ هاوته‌ریب second Track به‌ڕێوه‌ بچێت، بۆ نمونه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ قۆناغی‌ نهێنیی‌ پێش هێنانه‌ ئارای‌ رێككه‌وتننامه‌ی‌ ئۆسلۆ هاتۆته‌ دی‌ كه‌ تێیدا تید لارسۆن سه‌رۆكی‌ په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئاشتی‌ له‌ ئۆسلۆ (PRIO) پرۆسه‌ی‌ دانوستانی‌ له‌ نێوان فه‌له‌ستینییه‌كان و ئیسرائیلییه‌كان له‌ نه‌رویژ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ نهێنی‌ به‌ڕێوه‌ برد، یاخود وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌ندێ‌ جار پسپۆره‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كان راسپێردرێن بۆ به‌شداری‌ كردنی‌ له‌هه‌ندێ‌ كۆنگره‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بۆ ده‌ست دانان له‌سه‌ر تازه‌ترین زانیاری‌ و تێڕوانینی‌ سیاسی‌ یان بۆ دروست كردنی‌ په‌یوه‌ندی‌.
هه‌روه‌ها یه‌كێ‌ له‌ رۆڵه‌ تایبه‌ته‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پسپۆره‌كانی‌ خۆی‌ راسپێرێ‌ یاوه‌ری‌ گه‌وره‌ لێپرسراوان و شانده‌ فه‌رمییه‌ حكومییه‌كان بن له‌ سه‌ردانه‌ فه‌رمییه‌كانیان بۆ وڵاتان وه‌ك راوێژكاری‌ پسپۆر له‌ هه‌ندێ‌ بابه‌تی‌ دیاریكراوی‌ مایه‌ی‌ مشتومڕ.
سه‌رباری‌ هه‌موو ئه‌مانه‌، هه‌ندێ‌ جار ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ وه‌ك ده‌رگایه‌كی‌ كراوه‌ن له‌ نێوان دپلۆماتكاره‌كان و لێپرسراوه‌كان و پۆسته‌ باڵاكانی‌ ده‌وڵه‌ت و نێوان پسپۆران و كاركه‌رانی‌ ناو ئه‌و سه‌نته‌رانه‌، ئه‌مه‌ش له‌ رووی‌ ده‌ستاوده‌ست كردنی‌ پۆسته‌كانه‌وه‌ چونكه‌ زۆر جار هه‌ندێ‌ له‌ پسپۆرانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ پۆستی‌ حكومیی‌ باڵا وه‌ك وه‌زیر یان راوێژكاری‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ سیاسی‌ یان باڵیۆز یان دپلۆماتكار و پۆستی‌ له‌م جۆره‌ كاندید ده‌كرێن. هه‌روه‌ها به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، كاتێك لێپرسراوه‌كان خانه‌نشین ده‌كرێن، زۆریان روو له‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌كه‌ن و له‌وێ‌ وه‌ك پسپۆر یان لێكۆڵیار له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی‌ باڵا یان له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باوه‌ڕمه‌نداندا كار ده‌كه‌ن و سه‌رپه‌رشتیی‌ سیاسه‌ت و پرۆگرام و چالاكییه‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌كه‌ن.
زۆر جار حكومه‌ت یان هه‌ندێ‌ له‌ لێپرسراوانی‌ حكومه‌ت پشت به‌ هه‌ندێ‌ له‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌به‌ستن كه‌ له‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیاره‌وه‌ نزیكن یان پشت به‌هه‌ندێ‌ له‌ پسپۆران و لێكۆڵیاره‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ ده‌به‌ستن و داوایان لێ‌ ده‌كه‌ن چاوپێكه‌وتنی‌ میدیایی‌ ساز بكه‌ن و له‌و چاوپێكه‌وتنانه‌ هه‌ندێ‌ په‌یامی‌ سیاسیی‌ به‌په‌له‌ بگه‌یه‌نن یان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ناڕاسته‌وخۆ ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێ‌ كاری‌ دپلۆماتكارانه‌ بكه‌ن و په‌یامی‌ دیاریكراو بده‌ن به‌ هه‌ندێ‌ مه‌سه‌له‌ جێی‌ مشتومڕ و قه‌یرانی‌ سیاسی‌.
هه‌روه‌ها یه‌كێكی‌ تر له‌ رۆڵه‌كانی‌ سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ هه‌ندێ‌ جار وه‌ك «كه‌ناڵێكی‌ په‌یوه‌ندیی‌» ناڕاسته‌وخۆ یان نافه‌رمی‌ له‌ نێوان كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كان و گه‌وره‌ لێپرسراوان خۆیان ده‌نوێنن، به‌تایبه‌تی‌ له‌ نێوان كه‌سایه‌تییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا، ئه‌وه‌ش بۆ ناسینی‌ بیروڕا و بۆچونی‌ سیاسییان و شێوه‌ی‌ بیركردنه‌وه‌یان یاخود بۆ ئاشكراكردنی‌ ئاراسته‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی‌ ناو بواری‌ هه‌ندێ‌ پرسی‌ ئابوری‌ و سیاسی‌، ئه‌ویش له‌ رێی‌ به‌شداری‌ كردن له‌ چالاكییه‌ زانستییه‌ هاوبه‌شه‌كان یان له‌ رێی‌ بانگهێشت كردنی‌ ئه‌و كه‌سایه‌تی‌ و به‌رپرسانه‌ بۆ به‌شداری‌ كردن له‌و كۆنگره‌ و كۆڕو سیمینارانه‌ی‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سازیان ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها له‌ رێی‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ فراوانه‌وه‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ پێكیان هێناوه‌.
جگه‌ له‌وه‌، ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ توانای‌ ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ به‌دواداچون بۆ تازه‌ترین توێژینه‌وه‌ بكه‌ن و بڵاوكراوه‌ و راپۆرته‌كانی‌ دام و ده‌زگا و سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ وڵاتانی‌ وه‌رگێڕن، به‌تایبه‌تی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی‌ كه‌ جێبایه‌خی‌ تایبه‌تن. به‌ مانایه‌كی‌ دیكه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ گرنگی‌ زانیارین بۆ به‌رپرسان و سه‌ركرده‌كانی‌ پایه‌به‌رز و مایه‌ی‌ پێناساندنی‌ راو بۆچونه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ته‌كانی‌ ترن سه‌باره‌ت به‌ كاروباری‌ نێوده‌وڵه‌تی‌.
هه‌روه‌ها سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ رێی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانیانه‌وه‌ رۆڵێكی‌ گرنگیان له‌ پێشبینی‌ كردنی‌ روداوه‌كاندا هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌ سایه‌ی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ زانستی‌ ئاینده‌ناسی Futuristic له‌ جیهانی‌ رۆژئاوادا، به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌مڕۆ ئه‌نجامه‌كانی‌ ئاینده‌ناسی‌ بونه‌ته‌ یه‌كێ‌ له‌ پێداویستییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ پلاندانانی‌ ستراتیجی‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا. به‌ڵام ئه‌م جۆره‌ توێژینه‌وه‌یه‌ی‌ ئاینده‌ناسی‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب هێشتا پشت ئه‌ستوره‌ به‌ پێشبینی‌ و راو بۆچون و هه‌ڵسه‌نگاندن و تێڕوانینه‌كانی‌ لێكۆڵیاران زیاتر له‌وه‌ی‌ كه‌ پشت ئه‌ستور بێت به‌ بنچینه‌كانی‌ زانستی‌ ئاینده‌ناسی‌ كه‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا زۆر به‌ سستی‌ گه‌شه‌ ده‌كات.
دواجار، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ رێی‌ پسپۆر و زاناكانیانه‌وه‌ كار بۆ «ژیرانه‌كردنی‌» پرۆسه‌ی‌ ده‌ركردنی‌ بڕیار ده‌كه‌ن و له‌ ئاكامدا به‌شدار ده‌بن له‌ راستكردنه‌وه‌ یان كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌گه‌ری‌ هه‌ڵه‌كردن و مه‌ترسییه‌كان و ئه‌گه‌ری‌ ده‌ركردنی‌ بڕیاری‌ چه‌وت و رۆڵیان هه‌یه‌ له‌ سازكردنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان و پلانی‌ باش و دابین كردنی‌ تێڕوانینی‌ زانستی‌ و داهێنه‌رانه‌ له‌ ده‌وڵه‌تدا.
لێره‌دا ده‌شێ‌ سودبه‌خش بێت به‌راورد بكه‌ین له‌ نێوان رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌كادیمییه‌كانی‌ سه‌ر به‌ زانكۆكان و سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ به‌پێی‌ میتۆدی‌ ئه‌كادیمی‌ كار ده‌كه‌ن به‌ڵام سه‌ر به‌ هیچ لایه‌نێكی‌ حكومی‌ یان فه‌رمی‌ نین، چ ئه‌و لایه‌نه‌ زانكۆ یان هه‌ر شتێكی‌ دیكه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆ كار ده‌كه‌ن. ئه‌و به‌راوردكردنه‌ ئه‌وه‌ی‌ لێ‌ ده‌بینرێ‌ كه‌ شێوه‌ی‌ جیاوازییه‌كانی‌ نێوان رۆڵی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌و هۆكانی‌ جیاوازیی‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر دروستكه‌ری‌ بڕیارو له‌سه‌ر داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتیی‌ ده‌وڵه‌ت. ده‌ر بخات. گرنگترین جیاوازییه‌كانی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كان له‌ نێوان ئه‌م دوو جۆره‌ سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌دا ئه‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌ن:
1-سه‌نته‌ره‌ ئه‌كادیمییه‌كانی‌ زانكۆ زۆرتر مه‌یلی‌ هێنانه‌ دیی‌ مه‌عریفه‌یه‌كی‌ تیۆریكییانه‌ی‌ هه‌یه‌ یاخود زۆرتر به‌ لای‌ تیۆریزه‌یشن دا داده‌شكێنن، بۆیه‌ له‌ واقیعی‌ سیاسی‌ دور ده‌كه‌ونه‌وه‌، له‌ كاتێكدا دروستكه‌ری‌ بڕیار یان دارێژه‌ری‌ سیاسه‌ت مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ واقیعی‌ سیاسیدا ده‌كات، به‌ڵام سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ سه‌ر به‌ زانكۆكان نین مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ واقیعی‌ سیاسی‌ ده‌كه‌ن و هه‌وڵی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ ده‌ده‌ن.
2-سه‌نته‌ره‌ ئه‌كادیمییه‌كانی‌ زانكۆ هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن هه‌ندێ‌ مۆدێل بدۆزنه‌وه‌ یان په‌ره‌ پێ‌ بده‌ن یاخود هه‌ندێ‌ تیۆری‌ و رێسای‌ گشتی‌ بۆ ره‌فتاره‌كان بدۆزنه‌وه‌، چ ئه‌و ره‌فتاره‌ سیاسی‌ بێ‌ چ ئابوری‌، وه‌ك مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ‌ تیۆرییه‌كانی‌ ململانێ‌ له‌وانه‌ تیۆریی‌ بێبه‌شبونی‌ رێژه‌یی‌ یان تیۆریی‌ پاشكۆیی‌ بۆ شرۆڤه‌كردنی‌ ره‌فتارێكی‌ دیاریكراوی‌ پڕ ململانێ‌. به‌ڵام دروستكه‌ری‌ بڕیار نه‌ كاتی‌ بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ‌ تیۆرییه‌كان هه‌یه‌ نه‌ ئاره‌زوو چونكه‌ ئه‌و شرۆڤه‌یه‌كی‌ راسته‌وخۆو رونی‌ ده‌وێ‌ چ له‌ كرده‌وه‌كاندا چ له‌ هه‌نگاوه‌كاندا بۆ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ روداوو قه‌یران و ململانێ‌ سیاسییه‌كان.
3-سه‌نته‌ره‌ ئه‌كادیمییه‌كانی‌ زانكۆ زۆربه‌ی‌ جار بانگه‌شه‌ بۆ تێڕوانینه‌ پڕبه‌هاو ئه‌خلاقییه‌كان ده‌كات و ئه‌وه‌ی‌ گه‌ره‌كه‌ كه‌ ده‌بێ‌ ببێ‌ كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ كرده‌وه‌ ئه‌و شته‌ نیه‌ كه‌ زۆرێك له‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار ده‌یانه‌وێ‌، به‌تایبه‌تی‌ سه‌باره‌ت به‌ كاروباری‌ سیاسیی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، له‌ كاتێكدا سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ تێگه‌یشتنێكی‌ باشتریان بۆ ئه‌م ریالیزمه‌ كرده‌ییه‌ی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار هه‌یه‌. دواجار، ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ توێژینه‌وه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گونجاو له‌گه‌ڵ‌ ئه‌م رێبازه‌دا ئاماده‌ ده‌كه‌ن بۆ دروستكه‌ری‌ بڕیار سودیان لێ‌ وه‌ربگرێت.
4-زۆربه‌ی‌ جار سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ زانكۆكان به‌ قه‌د ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پێویسته‌، ئاگاداری‌ كۆت و به‌ند و گێرمه‌ و كێشه‌ بیرۆكراتییه‌كان و ناوه‌نده‌كانی‌ ده‌سه‌ڵات و گرفته‌كانی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار و داڕێژه‌رانی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان نین، بۆیه‌ ئه‌م مه‌سه‌لانه‌ فه‌رامۆش ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ چه‌ندان ئاڵۆزی‌ و گیروگرفتی‌ ئیداری‌ كه‌ دروستكه‌ری‌ بڕیار یان داڕێژه‌رانی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان حه‌ز ناكه‌ن مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن. له‌ به‌رامبه‌ردا، زۆر جار سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زۆر بایه‌خ به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌ده‌ن و هه‌وڵیش ده‌ده‌ن ورده‌كارییه‌كانی‌ بزانن چ له‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار چ له‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ تره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ تێڕوانینه‌كانیان سه‌ركه‌توو بن و بیروڕاو پرۆژه‌كانیان له‌ لای‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار په‌سندكراو بن و به‌م پێیه‌ ئه‌و راسپارده‌ و پێشنیار و تێڕوانینانه‌ پێشكه‌ش ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ له‌به‌رچاو ده‌گرن.
رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب
له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌هه‌ندێ‌ رووه‌وه‌ له‌گه‌ڵ‌ هه‌ندێ‌ له‌ رۆڵ‌ و نه‌خشی‌ دیاری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ جیهانی‌ رۆژئاوا یه‌ك ناگرنه‌وه‌ و هه‌ندێ‌ جار رۆڵێكی‌ ته‌واو جیاوازیان هه‌یه‌. سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئه‌و كاریگه‌ی‌ و رۆڵه‌یان نیه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ جیهانی‌ رۆژئاوا له‌ بواری‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كاندا هه‌یانه‌، هه‌روه‌ها كاریگه‌رییه‌كی‌ زۆریان له‌سه‌ر دروستكه‌رانی‌ بڕیار نیه‌ و به‌ قه‌د سه‌نته‌ره‌ رۆژئاواییه‌كان له‌ خزمه‌تی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ نین. به‌ڵام ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ش له‌به‌رچاو بێت كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب له‌ گه‌شه‌كردن دان هه‌م له‌ روی‌ ژماره‌وه‌ هه‌م له‌ روی‌ كارایی‌ و كاریگه‌رییه‌وه‌ به‌ڵام ئه‌م گه‌شه‌كردنه‌ هێشتا نه‌گه‌یشتۆته‌ ئاستێكی‌ پێشكه‌وتوو. سه‌رۆكێكی‌ پێشوی‌ یه‌كێ‌ له‌ كۆماره‌ عه‌ره‌بییه‌كان كه‌ زێده‌تر له‌ ده‌ ساڵ‌ له‌مه‌وبه‌ر سه‌رۆك بوو، له‌م باره‌یه‌وه‌ وتویه‌ «ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ ئه‌و سه‌رۆك بوو، هیچ به‌هایه‌كی‌ نه‌ بۆ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ نه‌ بۆ لێكۆڵیاره‌كان داده‌نا و پێی‌ وابوو لێپرسراو باشتر ئه‌ركه‌كانی‌ خۆی‌ تێده‌گا چونكه‌ ئه‌و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ رۆژانه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌و ئه‌ركانه‌دا ده‌ژی‌، له‌ كاتێكدا لێكۆڵیار ته‌نها له‌ دانانی‌ تیۆریزه‌و ریزكردنی‌ وشه‌و وته‌كان و ئاڵۆزكردنی‌ بیروڕاكان شاره‌زایه‌… به‌ڵام دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌رچوو، په‌ی‌ به‌ گرنگیی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ برد و كه‌وته‌ بانگه‌شه‌كردن بۆ ئه‌م بۆچونه‌ له‌ لای‌ هاوه‌ڵه‌كانی‌ كه‌ هێشتا له‌ پێگه‌ی‌ بڕیاردان دان له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا».
له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب زۆربه‌یان سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ حكومین یان سه‌ر به‌ زانكۆكانن، له‌ كاتێكدا سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ كه‌رتی‌ تایبه‌ته‌وه‌یه‌، تازه‌ سه‌ریان ده‌رهێناوه‌ و تازه‌ هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن رۆڵ‌ و كاریگه‌رییان هه‌بێت به‌ڵام له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا گرنگترین ئه‌م رۆڵانه‌ی‌ خواره‌وه‌یه‌:

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

گەشتی کوردستانی نوێ بۆ وڵاتی چین و ماچین

دووەم گەشتم بۆ وڵاتی چین ئەردەڵان عەبدوڵڵا ماوەی 12 ساڵە ...