سەرەکی » کەلتوور » حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا،خەباتگێڕێكی كۆڵنەدەر

حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا،خەباتگێڕێكی كۆڵنەدەر

خەلیل عەبدوڵڵا

وەتەن گیان‌و سەرو ماڵم فیدای تۆ
وەگیانی من كەوێ‌ دەرد‌و بەڵای تۆ
لەپێناوت دەنێم سەر تا بزانی
من رۆڵەیەكی ئازاو بەوەفای تۆ

هێمن

پێشەكی

زۆر جار لەكتێب‌و رۆژنامەو گۆڤارەكاندا، ناوی حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغام ئەهاتە پێش چاو،كە وەك كەسایەتییەكی نیشتمانی‌و نەتەوەیی لەنیوەی یەكەمی سەدەی بیستدا لەبوارەكانی سیاسی‌و كارگێڕی‌و پەرلەمانی‌و كۆمەڵایەتیدا خزمەتی كردووە‌و لەو قۆناغەدا ئامادەبوون‌و رۆڵی دیارو درەوشاوەی هەبووە. بەڵام ئەوەی تێبینم كرد سەرباری ئەو هەموو كارو چالاكی‌و خزمەتەی پێشكەش بەگەل‌و نیشتمانەكەی كردووە، تیشك نەخراوەتە ژیان‌و كارەكانی‌و وەك سەربازێكی ون ماوەتەوە، هیچی ئەوتۆی لەسەر نەنوسراوە‌و لێكۆڵینەوەی لەسەر نەكراوە، بۆیە بەپێویستم زانی تیشك بخەمە سەر ژیان‌و كارو خزمەتەكانی ئەم كەسایەتییە ناودارەی شاری سلێمانی‌و كوردستان، بۆ ئەوەی خوێنەران بەگشتی‌و نەوەی تازە بەتایبەتی بیناسن.
یەكەم: ژیاننامەی حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا
حەمە ئاغا كوڕی ئەوڕەحمان ئاغا كوڕی عەبدوڵڵا ئاغا كوڕی عەزیز ئاغا كوڕی مەحمود ئاغای مەسرەف بووە، لەبنەماڵەی بابان‌و ئاغاكانی مەسرەفن، كە بنەماڵەیەكی دیاری حوكمڕانی بابان بوون، باپیرە گەورەی (مەحمود ئاغای مەسەرەف) سەرۆك وەزیران بووە لەسەردەمی بابانیەكاندا.
حەمە ئاغا ساڵی 1887 لەشاری سلێمانی لەدایك بووە‌و لەئامێزی خانەوادەیەكی ناوداردا پەروەردە بووە.
كەسێكی دەوڵەمەند‌و خاوەن موڵك‌و زەوی‌و زار بووە لەشاری سلێمانی‌و دەوروبەری.پێگەیەكی بەهێزی كۆمەڵایەتی هەبووە، دیوەخانەكەی شوێنی كۆبوونەوەی كەسایەتییە دیارەكانی شار‌و كوردستان‌و عیراق‌و چین‌و توێژە جیا جیاكان‌و شاعیران‌و نووسەران بووە.
حەمە ئاغا كەسایەتییەكی نیشتمانپەوەرو خەباتگێڕیش بووە‌و یەكێك بووە لە هاوكار‌و پشتیوانە بەهێزەكانی شێخ مەحموودی نەمر.
لەهەموو قۆناغە جیا جیاكان‌و تا كۆچی دوایی بەسەربەرزییەوە لەبەرەی گەل‌و نیشتمانەكەیدا بووە.
دووەم: ئەندامی ئەنجومەنی شار
ساڵی 1918 كە ئینگلیزەكان هاتنە شاری سلێمانی، شێخ مەحموودی نەمریان كردە حوكمداری شاری سلێمانی‌و دەوروبەری. لەدەورانی یەكەمی حوكمڕانیدا،شێخ مەحموود بۆ بەرێوەبردنی كاروباری شاری سلێمانی، بەرەزامەندی ئینگلیزەكان ئەنجومەنێكی بەڕێوەبردنی بەسەرۆكایەتی سەیدی عومەر بەرزنجی پێكهێنا، یەكێك لەئەندامەكانی ئەو ئەنجومەنە، حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا بوو.
ئەندامەكانی دیكە ئەمانە بوون( ئەحمەد بەگی فەتاح بەگ،سەید كەریم سەید ئەحمەد، ساڵح زەكی بەگی ساحیبقڕان، حەمە بەگی قادر پاشا،ئەحمەد خواجە).
سێیەم: وەزیر لەكابینەی دووەمی حكومەتی شێخ
رۆژی 10ی تشرینی یەكەمی ساڵی 1922 لەكابینەی دووەمی حكومەتەكەی شێخ مەحمووددا، حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا، لەبەر شارەزایی‌و لێهاتوویی، بەوەزیری نافیعە دانرا.
ئەمەش ناوی تەواوی ئەندامانی كابینەی حكومەتە:
1-شێخ قادری حەفید: سەرۆك وەزیران‌و سوپاسالاری كوردستان
2- شێخ حەمە غەریب: رەئیسی داخلییە
3- عەبدولكەریمی عەلەكە: رەئیسی مالیە
4-مستەفا پاشا یاموڵكی: رەئیسی مەعاریف
5-ئەحمەد بەگی فەتاح بەگ:رەئیسی گومرگ
6-حەمەئاغای ئەوڕەحمان ئاغا: رەئیسی نافیعە
7- سەید ئەحمەد بەرزنجی:رەئیسی ئەمنییەتی عمومی
8- میر لیوا سدیق ئەلقادری موفەتیشی عمومی حكومەتی كوردستان.
سەرەتای ساڵی 1923 لەسەر راسپاردەی شێخ مەحموودی نەمر بەئەندامی وەفدی دانوستانكاری كورد بۆ گفتوگۆ كردن لەگەڵ كاربەدەستانی ئینگلیز لەبەغدا دانرا.
چوارەم: كۆمەڵەی زانستیی كوردان
نیسانی 1926 كۆمەڵەیەك بەناوی (كۆمەڵەی زانستی كوردان) دامەزرا‌و مۆڵەتی رەسمی لەوەزارەتی ناوخۆی عیراق وەرگرت.
ئامانج لەدامەزراندنی ئەم كۆمەڵەیە بڵاوكردنەوەی زانست‌و زانیاری‌و رۆشنبیری‌وخوێندەواری‌و فێركردن بووە.
حەمە ئاغا ئەندامی ئەم كۆمەڵەیە بووە‌و لەرێی ئەم كۆمەڵەیەوە خزمەتی كردووە.
ئەمەش ناوی سەرۆك‌و ئەندامانی دەستەی بەڕێوەبردنی كۆمەڵەی زانستی كوردانە، كە شەوی 13ی نیسانی 1926 لە فەرمانگەی شارەوانی بە رێكەوتن دەستنیشان كران.
1-ئەحمەد بەگ تۆفیق بەگ-پارێزگار: سەرۆك
2-جەمال بەگی بابان: جێگری سەرۆك
3-شێخ مستەفا قەرەداغی:ئەندام
4-حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا: ئەندام
5-عیزەت بەگی وەسمان پاشا: ئەندام
غەفور ئاغا: ئەندام
6-رەمزی ئەفەندی:ئەندام
7-فایق بەگ: ژمێریار
8-رەفیق ئەفەندی:پارێزەر
پێنجەم: ئەندامی هەیئەی وەتەنییە
لەدوای شكستی جوڵانەوەی شێخ مەحموود، پیاوە ناودارەكانی سلێمانی كۆمەڵەیەكیان بەناوی هەیئەی وەتەنییە دامەزراند بۆ داواكردنی مافەكانی گەلی بەشێوازی مەدەنی‌و ئاشیتخوازانە.
حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا ئەندامی ئەو هەیئەتە بوو، زۆربەی كۆبوونەوەكانی ئەو هەیئەتە لەماڵی حەمە ئاغا‌و عەزمی بەگی بابان ئەنجام دران.لەبەر ئەوەی عەزمی بەگ لەهەموویان بەتەمەنتر بووە كردبوویان بەسەرۆكی ئەو هەیئەتە.
مەعروف جیاوك لە بارەی ئەو هەیئەتەوە نوسیویەتی:( جەمعیەتێك لەسلێمانی پێكهات بۆ داواكردنی سەربەستی‌و سەربەخۆیی، دامەزرێنەرەكانی وەك لەبیرم بێ‌ ئەمانە بوون( حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا،شێخ قادری حەفید، محەمەد ساڵح بەگ،تۆفیق قەزاز، رەمزی فەتاح، عیزەت مەدفەعی، عەزمی بەگی بابان، عیزەت بەگی عوسمان پاشا، ئەوڕەحمانی ئەحمەد پاشا، فایەق بەگی بابان،شێخ محەمەدی گوڵانی،رەشید نەجیب). ئەم هەیئەتە بڕوای بە بەكارهێنانی توندو تیژی نەبووە. وەك عیزەت بەگی جاف لەكۆبوونەوە لەگەڵ وەكیلی مەندوبی سامی بەریتانی‌و وەكیلی سەرۆك وەزیرانی عیراق لەسلێمانی وتبووی(ئەمجارە سیلاح‌و تفەنگمان قەڵەم‌و موڕاجەعاتە)!.
شەشەم: هاتنی وەكیلی مەندوبی سامی‌و سەرۆك وەزیران بۆ سلێمانی
حەمە ئاغا لەهەموو قۆناغەكاندا دڵسۆزیی گەلەكەی بووە‌و بەشێوازی جیا جیا بەرگری لەمافەكانی گەلی كوردستان كردووە، یەكێك بووە رێبەرانی جوڵانەوەی ناڕەزایی‌و ئەندامی دەستەی وەتەنییە بووە. لەكاتی هاتنی مەندوبی سامی بەریتانیا‌و سەرۆك وەزیرانی عیراق بۆ سلێمانی‌و كۆبوونەوەیان لەگەڵ سەرۆكی فەرمانگەكان‌و ئەشراف‌و سەرۆك هۆزەكان‌و نوێنەرانی شار لە10ی ئابی 1930دا،لەدیوانی پارێزگا كۆبوونەوە، لەدوای ئەوەی كە وەكیلی سەرۆك وەزیران‌و وەكیلی مەندوبی سامی بەیاننامەی خۆیان خوێندۆتەوە، حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا وەك كەسایەتییەكی دیار‌و ناوداری شار یەكەم كەس قسەی كردووە وتوویەتی: ئامادەبوان كە نوێنەرایەتی لیوای سلێمانی‌و بەشێك لە لیوای كەركوك ئەكەن بەگشتی،(رەمزی ئەفەندی)یان تەوكیل كردووە كە وەڵامی بەیاننامەكانی مەندوبی سامی‌و سەرۆك وەزیران بداتەوە‌و داوای مافەكانی میللەت بكات.
دوای وەڵام‌و داواكانی رەمزی ئەفەندی، حەمە ئاغا موداخەلەی كرد بوو، گوتبوی: (ئێمەكوردین‌و كوردستان عیبارەت نییە هەر لەسلێمانی،لەزاخۆوە هەتا خانەقین هەموو كوردەوارییە‌و نایانەوێ‌ لەگەڵ عیراقدا بژین، حكومەتێكی سەر بەخۆی كوردیمان ئەوێ‌ لەژێر ئینتدابدا، ئەگەر ئینگلیزیش نامانداتێ‌، موڕاجەعەت بە عەسبەتولئومەم ئەكەین).
لەدرێژەی قسەكانیدا حەمە ئاغا رووی كردبووە وەكیلی سەرۆك وەزیران‌و وتبوی: (فەخامەتتان زۆر چاك ئەزانن كە حەیسییاتی میللی بەجۆرێك چۆتە مێشكی عونسری كورد‌و عەرەبەوە، هیچ هێزێك نییە مەحوی بكاتەوە، لەسەر ئەو بنەمایە ئیمكانی ژیانێكی هاوبەش لەنێوان عەرەب‌و كوردا نیە‌و هیچیان سوود لەیەكتری وەرناگرن، بۆ هەردوولا واچاكە كوردستانێك لەژێر ئینتدابی عوسبەتولئومەمدا هەبێ‌، چونكە ئەم ئینتدابە بەجۆرێك عەرەبەكان ئیستفادەیان لێكرد كە ئەوەتا لەماوەی 9ساڵدا دەستبەرداری حكومەتی ئینگلتەرە ئەبن).
حەمە ئاغا رووشی كردۆتە وەكیلی مەندوبی سامی وتویەتی:( ئەم دەنگی كوردایەتیە وەك جەنابتان ئەفەرموون تایبەت بەدۆڵی سلێمانی نییە، هەولێر‌و كەركوك لەژێر تەزیقی مەئمورینی عەرەبدان، ئەگەر بانگ بكرێنە ئێرە مەعلووم ئەبێ‌ كە هەموو ئامانجمان یەكە).
لەكۆتایی قسەكانیدا حەمە ئاغا وتبووی: (هەموو ئەزانین كە فەخامەتی سەرۆك وەزیران شەخسییەتێكی نیشتمانپەروەرە‌و بۆ ئامانجی نیشتمانی زۆر هەوڵی داوە، لەسەر ئەو بنەمایە ئەبێ‌ تەقدیری ئێمەش بكات‌و حەقمان بداتێ‌، بۆ حەقێكی مەشروعی وەتەنی‌و میللی تێئەكۆشین).
هەر لەو كۆبوونەوەیەدا عیزەت بەگ قسەی كردووە‌و داوای حكومەتی سەربەخۆی كوردی كردووە‌و وتویەتی: ئەمجارە سیلاحمان قەڵەم‌و موڕاجەعاتە).
نەوشیروان مستەفا بەو دەستەواژە مێژووییەی عیزەت بەگ سەرسام بووە، هەر بۆیەش كتێبێكی كەلەسەر ئەو قۆناغە مێژووییە نووسیوێتی ناوناوە (كوردستانی عیراق، سەردەمی قەڵەم‌و موڕاجەعات).
هەر لەو كۆبوونەوەیەدا شێخ قادر‌و مەجید ئەفەندی‌و میرزا تۆفیق قسەیان كردووە‌و داكۆكیان لەمافەكانی گەلی كورد كردووە.
لەدوای ئەوەی كە ئینگلیز‌و حكومەتی عیراق ، داخوازییەكانی نوێنەرانی كوردیان لەبەرچاو نەگرت، ناڕەزاییەكانی خەڵكی سلێمانی زیادی كرد‌و لەرۆژی 6ی ئەیلولی 1930دا لەبەر دەركی سەرای سلێمانی خۆپیشاندانیان ئەنجامدا، كەچەندین شەهید‌و برینداری لێكەوتەوە‌و چەندین كەس دەستگیر كران، حەمە ئاغا‌و ژمارەیەك لەهاوڕێكانی بەتۆمەتی سەرپەرشتیكردنی ئەو خۆپیشاندانە دەستگیر كران‌و چەند مانگێك لەزیندان مانەوە.كە ئەمانە بوون(شێخ قادری حەفید، میرزا تۆفیق، رەمزی ئەفەندی، عەزمی بەگی بابان، عیزەت بەگی جاف، حەمە ئاغا، ئەوڕەحمان ئاغای ئەحمەد پاشا، محەمەد ساڵح بەگ، مەجید ئەفەندی، فایەق بەگی بابان، شێخ محەمەدی گوڵانی). زۆربەی ئەمانە ئەندامی هەیئەی وەتەنیە بوون.
حەوتەم: ئەندامێتی ئەنجومەنی نوێنەران
حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغا وەك پاڵێوراوی لیوای سلێمانی، رۆژی 20ی شوباتی 1937 بەشداری هەڵبژاردنی خولی حەوتەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقی كردووە‌و لە‌و هەڵبژاردنەدا خۆی‌و پێنج پاڵێوراوی تر سەركەوتنیان بەدەستهێناوە‌و بوونەتە ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران كە ئەمانە بوون(میرزا توفیق قەزاز، حەمەی ئەوڕەحمان ئاغا، سەبری عەلی ئاغا، شێخ جەلال، حامد جاف، محەمەد ساڵح محەمەد عەلی).
حەمە ئاغا ئەندامێكی چالاك‌و دڵسۆزی پەرلەمان بووە‌و سەرسەختانە داكۆكی لەمافەكانی شاری سلێمانی‌و گەلی كورد كردووە.
هەشتەم:دوا رۆژەكانی تەمەن‌وسووربوون لەسەر هەڵویستەكانی
حەمە ئاغا تا دوا رۆژەكانی ژیانی‌و ماڵئاوایی كردنی، لەسەر هەڵوێستە نیشتمانییەكانی بەردەوام بووە.
عەلی كەمال بەگی هاوڕێی لە یاداشتەكانیدا ئاماژە بەهەڵوێستەكانی دەكات‌و بەنیشتمانپەروەرێكی جوامێر وەسفی دەكات، باسی ئەوە دەكات لەناوەڕاستی ساڵی 1960دا خەڵك بەگشتی‌و خەڵكی كوردستان بەتایبەتی لەرژێمی عەبدولكەریم قاسم‌و هەڵوێستەكانی بەرامبەر بەكورد بێزار بوو بوون، ئەوەش وایكرد لەحكومەتی ئەو سەردەمە كە مەزبەتەی مەدح‌و ستایش بۆ عەبدولكەریم قاسم بە كەسایەتییە ناودارەكانی كورد ئیمزا بكەن، بۆ ئەو مەبەستە داوا لە حەمە ئاغای عەبدولڕەحمان ئاغاش كرا كە ئەو مەزبەتەیە ئیمزا بكات، بەڵام حەمە ئاغا ئەو داوایەی رەتكردەوە، بەهۆی ئەوەوە خرایە زیندانەوە، لەزیندان وەك رێزێك بۆ كەسایەتیی حەمە ئاغا قەرەویڵەیان بۆ دانابوو كە لەسەر بنوێ، بەڵام ئەو وەك عەلی كەمال بەگ باسی ئەكات، ئامادە نەبوو لەسەر قەرەوێڵە بنوێ‌، بەڵكو بۆ ماوەی زیاتر لەسێ‌ مانگ زیندان لەسەر زەوییەكە نوست، ئەوەش بووە هۆی ئەوەی كە تووشی نەخۆشییەكی ترسناك ببێ‌، دوای ئازاد بوونی پزیشكەكان رێنماییان كرد بۆ چارەسەری خێرا بچێتە لەندەنی پایتەختی بەریتانیا، سەرەتای ساڵی 1962 بۆ چارەسەر چوو بۆ بەریتانیا‌و گەڕایەوە.
رۆژی 8ی ئابی 1962كۆچی دوایی كرد‌و چووە ریزی نەمرانی نیشتمانەوە‌و لەگردی سەیوانی شاری سلێمانی بەخاك سپێردرا.
دروودی رێز‌و وەفا‌و ئەمەكداری بۆ گیانی پاكی حەمە ئاغای ئەوڕەحمان ئاغای كەسایەتیی نیشتمانی‌و خەباتگێڕی كۆڵنەدەر.

سەرچاوەكان:
1-نەوشیروان مستەفا- بەدەم رێگاوە گوڵچنین (قوتابخانەكانی رۆژنامەوانیی كوردی‌و سەردەمی قەڵەم‌و موراجەعات) -كتێبی دووەم، بەرگی دووەم2013.
2- جمال بابان –مذكرات علی كمال عبدالرحمن- بغداد 2001.
3-جمال بابان، أعلام الكرد- الجز‌ء الاول، مطبعة آراس، اربیل 2012.
4- سالار عبدالكریم- دور نواب السلیمانیة في المجلس النیابي العراقي 1945 -1958 – اربیل 2008.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ناسیۆنالیزمی کوردی: رەگوڕیشەکانی چین؟

ژێگەر حەسەن زانکۆی ئۆنتاریۆی رۆژئاوا- کەنەدا لە ئینگلیزییەوە: محەمەد حەمەساڵح ...