سەرەکی » راپۆرت » سەرە قەڵەمێك لە شۆڕش و خەباتی (عالی ملا باس)

سەرە قەڵەمێك لە شۆڕش و خەباتی (عالی ملا باس)

عالی ملا باس – ناسراو بە عەلی ئاغای بوران

رێناس عەلی

ساڵی 1952 لە كوێستانی باڵەكایەتی، گوندی (بوران) لە ناو مالێكی هەژار، لەبنەماڵەیەكی دەوڵەمەند لە سەروەری كوردایەتی و نیشتیمان پەروەری چاوی بەدنیا هەڵیێناوە لەتەمەنی (13)ساڵی بەیاوەری دایك وباوكی لەو سنورە دەگوازنەوە وەلزێ سەر بە ناحیەی قەسرێی باڵەكایەتی سەركەش.
• لە تەمەنی 18 ساڵیدا دەچێتە ناو پرۆسەی هاوسەرگیری لەگەڵ خاتوو (مێر عەبدوڵڵا حسین) لە دایك بووی هەمان دەڤەری باڵەكایەتی.
• وێڕایی هەگبەی پڕ لەسەروەری و نیشتمان پەروەری توانیویەتی شەش ڕۆلەی بەسود بۆ كۆمەڵگای كوردەواری پێشكەش بكات، یەكێك لە كۆڕەكانی بەناوی (محەمەد) لەدایكبووی ناو زیندانی بەعسیە فاشستەكانەو دوای ساڵانێكی زۆری پێشمەرگایەتی شەهید بووە.

• منداڵەكانی عەلی ئاغا
• محەمەد لە زیندانی ئه‌بووغرێب لە دایك بووە، دوای ساڵانێكی پێشمەرگایەتی ساڵی 1997 شەهید بووە.
• نەجمەدین، ڕێباز، ڕێناس، نێرگز، دەرباز، هەریەكەیان لەبن تاشە بەردێك یان داربەنێك، لە لوتكەی كێوێكی كوێستان یان دەربەدەری و ئاوارەیی لە دایك بوون. چ قەدەرێكە لە چارەنوسی گەلێكی چل ملیونی لە جیاتی نەخۆشخانەی منداڵ بوون و چاودێری پزیشكی خانمان… ڕۆڵەی كوردی دڵسۆز و بەسۆز لە ئەشكەوت و سەرماو سەهۆڵە و لە ژێر تاوێری چیادا، یا غوربەت و ئاوارەیدا لە دایك بیت و چارەنوست دیار نەبێ..
چ قەدەرێكە لە جیاتی سەمفۆنیاو ئاوازی خۆش…. بەزرمبەی ناپاڵم و دەنگی قێزەونی فرۆكەو بۆنی كیمیایی هۆزەبانی بەدنیا هاتن بن… چ قەدەرێكە … چ قەدەرێك…!
دڵسۆزی و سادەیی
عالی اغا كەسێك بووە هەمیشە خەمی گشتی خستۆتە پێش بەرژەوەندیە تایبەتیەكانی خۆی، باوەڕی بەوە بووە كە دەبێ مرۆڤ لە پێناو سود و خۆشبەختی كەسانی تردا ئامادەی قوربانیدان بێت. هەر ئەو باوەڕەش وای لێكردبوو كە هەرگیز دانەبڕێ لە هاوڕێ و هاوسەنگەران و كەس و كاری شەهیدان. هەرگیز ڕۆژێك لە ڕۆژان هێڵێكی جیاكراوەی دروست نەكرد لە نێوان خۆی و خەڵكیدا. ئەو باوەڕی بەوە بووە كە دەبێ مرۆڤ بە سادەیی بژی و هەنگاوەكانی ڕەنگدانەوەی ئەو سادەییە بێت. ئەوەش وایكردبوو كە خەڵكی وەكو شۆڕشگێڕێكی بەوەفا ببینن. شۆڕشگێڕێك كە لە ناخیدا ڕۆحی سادەیی گەشەی كردووە و كردار و گوفتارەكانیشی ڕەنگدانەوەی ئەو سادەییە بوون.
هەرگیز ئەو وتانەی ئەوم بیرناچێتەوە كە دەربارەی ئەوكەسانە دەیكرد كە ڕۆژگار وایلێكردن لابدەن لە بنچینەوهێڵە گشتیەكانی شۆڕش. بۆ نمونە: دەیگوت،»ئێمە ئەگەرچی نەتوانین هاوكاری ماددی پێشكەش بە منداڵ و كەس و كاری شەهیدان بكەین، ئەتوانین سەردانیان بكەین و هانیان بدەین كە بخوێنن بۆ ئەوەی لە داهاتودا ببن بە كەسی خاوەن بڕوانامەو لەسەر دەستی خۆیان بژین». ئەو بڕوایەش وایلێكردبوو كە ئەگەرچی نەخۆشی وهەڵكشانی تەمەن زۆر ماندوویان كردبوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەرگیز ماندوو نەدەبوو لەسەردان و بەسەركردنەوەی هاوسەنگەر و خانەوادەی شەهیداندا.

كۆڵنەدان و قوربانیدان
ئەو لە كاتێكدا پەیوەندی بە شۆڕشەوە كردو چەكی پێشمەرگایەتی كردە شان، تەمەنی تەنیا 17ساڵان بوو واتە لە ساڵی 1969. ئەوكات بۆ زۆربەی خەڵكی ڕووبەڕووبونەوەی حكومەتی عێراقی جگە لە سەركەشی و كارێكی بێ بەرهەم هیچی تر نەبوو. بەڵام، ئەو لەگەل چەند هەڤاڵێكی تری كەئێستاش هەندێكیان لەژیانداماوون، بێ گوێدانە هیچ كۆسپ و چەڵەمەیەك ڕووبەڕووی مەحاڵ وەستانەوە.
بەهۆی شۆڕشەوە باجی زۆری داوە، بەڵام هەرگیز ئەوە نەبۆتە هۆكارێك بۆ ئەوەی واز لە شۆڕش بهێنێت و لە ژێر چەتری دەسەڵاتی دوژمناندا ژیان بەسەر ببات. بە پێچەوانە ئەم كۆسپ و تەگەرانەی هاتونەتە ڕێگای بەهۆی كاركردن بۆ سەرخستنی نیشتیمانەكەی، باوەڕی بەرخۆدان و كۆڵنەدانی تێدا بەهێزتر كردووە. بۆ نمونە، لە كاتێكدا بەعسیەكان گەیشتنە ئەو بڕوایەی كە ناتوانن ناچاری بكەن كە دەست لە خەبات هەڵبگرێت، دەستیان كرد بە ئازاردانی ئەندامانی تری بنەماڵەو گوند نشینانی وەڵزێ.
لە ساڵی 1976 خانەوادەكەی دوورخراونەتەوە(نەفی كران) بۆ باشوری عێراق بۆ پارێزگای دیوانییە، قەزای همزە، ناحیەی شنافیە بۆ ماوەی ساڵێك. حكومەت لەوەشیاندا سەركەوتوو نەبوو كە ناچاری بكەن بگەڕێتەوە و دەست لە خەبات هەڵگرێ، بۆیە تەنیا دوای ساڵێك، خیزانەكەی دووبارە لە لایەن بەعسیەكان دەست بەسەر دەكرێن و دوور دەخرێنەوە بۆ شاری كوت. لە شاری كوت، خێزانەکەی لە ئەبو غرێب دەستبەسەر دەكرێ و لەوێ شەهید محەمەدی كوری لە دایك دەبێ دوور لە سۆزی باوكی. دوای ساڵێك هاوەڵەكانی تری بە لێبوردنی گشتی ئازاد دەكرێن و دەگەڕێنەوە كوردستان. هەر دوای گەیشتنەوەی بە كوردستان، لە سەر داوای عالی اغا دەچێتە شاخ و شان بە شانی ئەو دەست دەكاتە خەباتی پێشمەرگانە. هەردووكیان پێكەوە تا ڕاپەڕینی گەلەكەمان بەردەوام بوون لە ناوچە ئازاد كراوەكان و دواتریش ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

ڕۆحی بەرپرسیارەتی
ئەو یەكێك بووە لەو كەسانەی كە هەمیشە ئامادە بووە شانی بداتە بەر بەرپرسیارێتی و ئەركی خۆی بەزیادەوە جێبەجێ بكات. بەهۆی متمانەی شۆڕش و هەڤاڵەكانی، چەندین پلەی وەرگرتووە. هەر لە دەستنیشانكردنی وەكو ئامرهەرێمی 7 ی باڵەك، ئەمەش بۆئەو كاریزمایی و بیركردنەوەی ستراتیژی و سەربازی ئەودەگەریتەوە. هەر ئەوەش وایكردووە كە هێزەكانی پێشمەرگە لە زۆربەی ئەو ڕووبەڕووبونەوانەی كە عالیاغای بوران سەرپەرشتی كردوون، سەركەوتنی زۆر گەورەیان بە دەست هێناوە.
عەلی ئاغا و پێشمەرگایەتی- لە زمانی خۆیەوە…
لە مانگی 8ی 1969 بۆیەكەم جار لەگەڵ كۆمەلێك لە هاوڵاتیان و گەنجانی باڵەكایەتی بووینە پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول لە سنوری ناوچەی (باڵەك)ی پارتی دێموكراتی كوردستان، دوای ماوەیەك لە و سنورە سەید سەلیم بوو بەسەر لق، بارەگای لق لە قەسرێ بوو، وەدوای ماوەیەك هەر لە سنوری باڵەكایەتی بەمەبەستی كۆكردنەوەو ڕێكخستنی گەنجان و هاوڵاتیان بەگشتی بە پێك هاتەی هێزی پێشمەرگەدا – تەشكیلەی هێزی كارۆخ كرا. بارەگای لە گەڵاڵە دانرا بەسەر پەرشتی عەبدوڵڵا ئاغای پشدەری… دواتر بەیان نامەی 11ی ئازاری 1970 دەرچوو لە سالی 1972 بارەگای هێز گوازرایەوە بۆ بنەكاوە لە بناری هەندرێن ی ئاكۆیان… لەساڵی 1974 بووینە هێزی باڵەك…..
بەداخەوە ڕژێمی بەعس پێشێلی ڕێكەوتنی ئازاری 1970 ی كرد لە بەهاری 1974 شەڕ دەستی پێكردەوە لەگەڵ ڕژێمی داگیركەری بەعس… وە لە شەڕێكی نابەرامبەردا كە ڕژێمی فاشی داگیركەری عێراق بە هێزێكی پڕ لە پێداویستی شەڕ و تانك و زرێپۆش پەلاماری داین… ئێمەش بەسەر پەرشتی شەهیدی فەرماندە سەید سەلیم .. كەوتینە ناوەڕاستی دوژمن.. وەپشتمان چۆڵ كرابوو، كەوتینە ناوەڕاستی دوژمن و لەهەموو لایەكەوە پەلامار دەدراین، لەبەر ئەو هۆیە ئەوانەی ئاگاداری شەڕەكە بوون و خەڵكی سنورەكە بەگشتی وایان دەزانی ئەو هێزەی ئێمە كەلەگەڵ سەید سەلیم بووین هەمووی تێداچووە، بەڵام توانرا دەربازببین و خۆمان بگەیەنینەوە شارۆچكەی ڕواندووز.
سەید سەلیم زۆر تووڕە بوو كەوا بەرزایەكانی ئەو سنورە كەوتبوونە دەستی ڕژێمی عێراق، بۆیە بڕیاری دا پەلاماری ئەو شوێنانە بدرێنەوە. وتی هەركەسێ لە خۆی ڕانابینێ بابەشداری نەكات، ئێوە زۆر ماندوون.
بەڵام تێكڕای ئەو لقە پێشمەرگەیەی سەید سەلیم بەرپرسی بوو ئامادەیی خۆیان دەربڕی، وەكو مامۆستا هەژار موكریانی لە كتێبی چێشتی مجێور دەلێـت (پێشمەرگە بەبێ كراس و سینگی ڕووتەوە پەلاماری ڕژێمی دەدا).
دوای شەڕێكی قوڕس توانرا لەماوەی چوار سەعاتدا تەواوی ئەو شوێنانەی دووژمن داگیری كردبوون دەستیان بەسەردا بگیرێتەوە، سەركەوتنێكی گەورە تۆمار بكرێت.
ڕژێم زۆر هەوڵی دایەوە یەك بەدوای یەك دەیان هێرشی ئەنجام دا ، بەڵام بەورەی هێزی پێشمەرگە گیان نەویستووەكان تێك دەشكا.
عەلی ئاغا دەڵێت، ماوەی چەند مانگێك لە دارە قەسپ و ئەشكەوتی مناران بووین، لەو شەرانەدا و بەردەوامی شەڕو پەلاماری دووژمن بۆ سەرمان، كوژراوێكی زۆر كەوتبۆوە بەر دەستی هێزی پیشمەرگە، تەنها ئەوانەی لە ژێر دەستی هێزی پێشمەرگەدا بوون زیاتر لە 500 پێنج سەد ئەفسەر و سەرباز بوون، لەسەرووی چوارسەد چەكی جۆراوجۆر دەستەكەوتی هێزی پیشمەرگە بوو.
بەڵام بۆنی كوژراوانی ڕژێم هەراسانی كردبووین، بۆیە داوا لە فەرماندەی هێزەكە عەبدوڵڵا ئاغای پشدەری كرا، كە هەر چۆنێك بێت ئامێرو كەرەسە بنێرێت بۆ شاردنەوەو داپۆشینی تەرمی كوژراوانی رژێم، لەو كاتەدا (فرنسۆ هەریری) لەبارەگای هێز لەلای عەبدوڵڵا ئاغا دەبێت، داواكاریەكەی ئێمە ڕەتكرایەوە بە هەواڵنێرەكەیان وتبوو با پیشمەرگەكان خۆیان تەرمەكان بشارنەوەو ژیر خاكیان بكەن، هیچ ماندووبوون و وەزعی پێشمەرگەكانیان لەبەرچاو نەگرتبوو، لە كاتێكدا بەردەوام لەشەڕ دابووین‌و بەرەنگاری دووژمن دەبووینەوە، وەڵامی عەبدوڵڵا ئاغای پشدەر بووە هۆی نیگەرانی سەید سەلیم لە شاخ‌و ڕۆیشتە خوارەوە بۆ بارەگای هێز، كەوا نیگەرانی و ماندووبوون و هیلاكی پیشمەرگە باس بكات‌و هۆكاری نەناردنی كەل و پەلی شاردنەوە یا ژێر خاك كردنی تەرمەكان دەبێ چی بێت، بەڵام سەید سەلیم دەست گیركراو نێردرایە زیندانی (حەلان) لە حاجی ئۆمەران، دوای من بانگهێشتی بارەگای هێزكرام‌و ناردیانم بۆ هەمان زیندان لای سەید سەلیم، دوایی سەرلقێكی تریان نارد بۆ شوێنی ئێمە بەناوی (مەجید)، دوای ئەوەی ئێمە چەند مانگێگ بەرگریمان كرد لەو چیاو دۆڵ‌و سنورە.
دوژمن بەردەوام لە شكان دابوو، بەڵام دوای ئێمە بەچەند ڕۆژێك هێزی پێشمەرگە لەو سنورە شكاو بوو بە هۆی لەدەست دانی سنورێكی بەرفراوان. من‌و شەهید سەید سەلیم لە زیندانی (حلان) دابووین (ادریس بارزانی) دیار بوو دوای شكستی هێزی پیشمەرگە، بەپەلە خۆی گەیاندە لامان لە زیندان پێیگوتین ئێوە ئازادن‌و بگەڕێنەوە شوێنی خۆتان. شەهید سەید سەلیم سەرەتا قبوڵی نەكرد لە زیندان بێتە دەرەوە، دەیەویست ڕاستیەكان و هۆكارەكان ئاشكرابن، بەڵام دوایی كەبیستی هێزی پێشمەرگە نەیتوانیووە بەرگری لەو سنورە بكات، قبولی كردو بەپەلە گەڕاینەوە لقی خۆمان، بۆمان دەركەوت ڕژێم زۆر پێشڕەوی كردووەو لە پەلاماری زیاتر دایە، بە گەیشتنمان بۆ لق پیشمەرگە ئامادەكراو بەرەنگاری هێزی ڕژێم بووینەوە، ئەوسا بەرزایی چیای (زۆزك)، كە شوێنێكی ستراتیجە، كەوتبۆ دەستی ڕژێمی حكومەتی عێراق، ئێمەش بێ وەستان لە گردكۆ و كۆسپی سپی، خوارووی سەرتیز پەلاماری ڕژێمی دایەوە و شەڕ زۆر توند بوو، وەری پێشمەرگە بەگەڕاندنەوەی شەهید سەید سەلیم زۆر بەرز بۆوە، بەشێوەیەك بەرەنگاری ئەو هێزە زەبەلاحە بووین پێشمەرگە هەمووی ئامادەیی مردن بوو نەك داگیركەران بگەنە شوێنی ژێر دەستمان.
پێشمەرگە و كادری دڵسۆزی هێزەكانی تر كەوا پەرتەوازەی شكست بووبوون، دەهاتنە لای ئێمەو بەشداری بەرەنگار بوونەوەیان دەكرد بەرامبەر هێزی حكومەتی عێراق، دوای ڕۆژێك شەهید سلیم بانگهێشتی (حاجی ئۆمەران) كرا، پێی ڕادەگەیەنن، كەوا شۆش كۆتایی هاتووە…!!!، نابێت هیچی تر شەڕ بكات ئەوە فەرمانی سەركردایەتی شۆڕشە شەهید سیدسلیم قبولی ناكات دەڵێ ئەو پێشمەرگانەش لێم قبوڵ ناكەن بۆیە تا هەموومان شەهید دەبین شەڕ دەكەین، پێی ڕادەگەیەنن شۆرش ناتوانێت هیچ یارمەتی وپشتیوانی دابین بكات سەید سەلیم وەڵام دەداتەوە و دەڵێ (ئێوە چەند ئامێرێكی سادەتان بۆ شاردنەوەی تەرمی دووژمن بۆ دابین نەكردین تا ئێستا چەند یارمەتی دەر بوون، لەمە و دواش هەرئەوەندە دەتوانن) زۆر هەوڵ دەدەن لەگەڵ سەید سەلیم دواجار پێك دێن بەمەرجی ئەوەی شەهید سەید سەلیم شەڕ ڕابگرێت دەبێ مەفرەزەی پارتیزانی دروست ببن و بنێردرێنە سنوری خواكوڕك و ەبەشێكی تری بنێردرێنە سنوری سورین. بۆ ناو نوس كردنی پارتی زانەكان تەنها كوڕە هەژارەكان ئامادەبوون بمێنەوە هەژار موكریانی لە كتێبی چێشتی مجێور ئاماژەی پێی كردووە، (تەنها كوڕە هەژارەكان ئامادەیی شۆرش بوون بەبی كراسی و سنگ رووتی پەلاماری داگیركەری عێراقیان دەدایەوە، بەڵام هەرزوو بەرپرس و باخەڵ گەرمەكان خۆیان گەیاندە كاباڕەكانی شارەكانی ئیران)…!!
بەڵام پێك هێنانی هێزی پارتیزانی جێبەجێ نەكرا سەدان هەزار كەس ڕۆیشتن بۆ ئیران و ئاوارەبوون شۆڕش كۆتایی هات.. بێ ئومێدی و شكستی گەورە بەسەر گەلی كوردستان و نەتەوەی كورد هات. نەمدەتوانی قەناعەت بە خۆم بكەم نە بڕۆم ئاوارەیی و تەسلیم ببم و بچمەوە ماڵی خۆم وەكو هەزارانی تر لە بێچاری تفەنگەكانیان دانا.
بۆ دەبێ شۆڕشێك هەزاران خۆبەخشی گیان فیدای پیشمەرگەی هەبێت وا بەئاسانی هەرەس بهێنی..!!!
ئەوەندە كاریگەر بوو لەسەرم لام وایە ئەگەر ئەوەندە گەنج نەبوومایە تووشی (جەڵتە)ی دڵ دەبووم.
بێچار دوای چەند ڕۆژێك قبوڵم كرد بچمەوە ماڵەوە و لە گۆشەی ژورێكدا بەردەوام لێكدانەوەی بۆ بكەم بۆ وامان بەسەرهات…!!! كارەساتێكی وا گەورە، چۆن دەبێ لە كاتێكدا هەموو میللەت ئامادەیی قوربانی بێت بۆئەوەی لەچاودێری رژێمی بەعس دووربن مالەكەمان گواسترایەوە بۆ گوندی وەلزەی بناری چیای شیخ ناصرلە ناحیەی قسرێ، بەڵام نەمدەتوانی شكست قبوڵ بكەم، بۆیە هەر بە ئومێدەوە بیرم دەكردەوە كاتێكی بیرم لە ورەی هێزی پیشمەرگە و ئەو خەڵكە خۆبەخشە دەكردەوە، كاتێك بەڵێنی لاوانی هەراو نەداری كوردم دەبینی چۆن پێویستە بە خاكەوە ورەم بەرز دەبۆوە، نەمدەتوانی شكست قبوڵ بكەم كارەساتی واگەورە بۆ گەلێكی وا نیشتمان پەروەر نابێت.
لەلایەكی ترەوە كە دەم بینی میللەت بەگشتی وا لەماتەم دایە هەرەس شۆڕشێكی واگەورە بەهۆی ڕێكەوتنی شومی (جزائر) و لەلایەكی تر ڕێكەوتنی شای ئێران و سەركردایەتی ئەو سای شۆرشی كورد!!!، بەراستی زۆر سەخت بوو هەموو كات لە بیركردنەوەی پێكهێنانەوەو پیداكردنی چەك بووم بەمەبەستی جارێكی تر بەرەنگاری ڕژێم و حكومەتی عێراق ببینەوە، بەڵام بێ دەنگی و ماتەمینی باڵی بەسەر كۆمەڵگادا كێشابوو، ڕژێم كارێكی كردبوو لە ڕێگەی سیخوڕو دەزگا داپلۆسێنەرەكانیەوە.. بێ دەنگی و ترس و تۆقاندن تەواو باڵی كێشابوو بەسەر گەلی كوردستاندا.. لە ڕۆژانێكی سەخت دابووین،ته‌نانه‌ت ڕژێمی به‌عسیش پێی وابو جارێكی دیكە شۆڕشی كوردستان سەرهەڵناداتەوە هەتا صدام حسێن وتبوی « كەی دارخورما لە سەرچیاكانی كوردستان ڕوا، ئەو كات كورد دەتوانێت دوو تفەنگ بنێرێتەوە چیاكان»، صدام و ڕژێمەكەی هێندە سەرمەستی سەركەوتن بون، هێندە لە خۆبایی بون، پێیان وابو ڕواندنی دارخورما لە كوێستان و چیا سەركەشەكانی كوردستان چەندە ئەستەم و مەحاڵ بو لەو دەمەدا، هەستانەوەو هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشیش هێندە مەحاڵ و ئەستەمە.
هه‌ڵسه‌نگاندن و باوه‌ڕكردن زۆر زه‌حمه‌ت بوو به‌ كه‌سه‌كان هه‌ر چه‌نده‌ سنوره‌كه‌ی ئێمه‌ زۆرباشتر بوو به‌هۆی عه‌شائیری و ناسیاوی كه‌متر ڕژێم ده‌یتوانی سیخوڕی تێدا دروست بكات، به‌ڵام هه‌ر ئه‌سته‌م بوو له‌گه‌ڵ كه‌سێكدا باسی شۆڕش و به‌ره‌نگار بوونه‌وه‌ی ڕژێم بكه‌یت، كه‌وا جێگای متمانه‌ی ته‌واو نه‌بێت.
هەر بۆیە لە چوارچێوەی ئەو خەونە نەزۆكەدا بەشێكی زۆری ناوچەكانی كوردستانی كردە ڕەبیەو مۆڵگە و بەرنامەیەكی چڕوپڕو پتەوی داڕشت بۆ تەلبەندكردن و تەعریبكردن و ڕاگواستنی خەڵكی كوردستان، لە تێكڕای گوندەكانی كوردستاندا موختاری داناو لە هەوڵی دروستكردنی شانەی نهێنی سەر بە بەعس دابو بە مەبەستی چاودێری كردنی هەر جموجوڵێك كە لە ناوچەكانی كوردستاندا بەدی بكرێت، به‌مه‌به‌ستی پاراستنم له‌ هه‌ر پلانێكی رژێم، بنه‌ماڵه‌كه‌مان بردبومیانه‌ شوێنێك به‌ خه‌یاڵ خۆیان دوور له‌ چاوی ده‌وڵه‌تو له‌كانی به‌ست پشتی گوندێكی به‌ناوی وه‌ڵزه‌ له‌ باڵه‌كایه‌تی حاجی ئۆمه‌ران.
چەند مانگێك تێپەڕی بەسەر هەرەسی شۆرشی ئەیلول ئۆقرەم لێ هەڵگیرابوو.. ناكرێت بێ دەنگ بین بۆیە ڕۆژانە لە هەلسەنگاندنی چەند كەسێك دابووم لەگەڵ كێ دا باسی بكەم چۆن ببینەوە پێشمەرگە، مەفرەزە پێك بهێنین!! دەست لە ڕژێمی داگیركەری بەعس بووەشێنین.
دوای هەرەسی شۆر‌شی ئەیلول و ئەو نائومێدیەی كە دروست بوو بوو، ئێمە لەگەل پۆلێك لە تێكۆشەرانی ناوچەی بالەكایەتی بیرمان لە بەرنگاربونەوە كردەوە. دوو مانگ دوای گەرانەوەی دەسەلاتی رژێم بۆ ناوچەكەمان، رۆژانە پیاوانی رژێم زۆر بە شێوەیەكی نا مرۆڤانە مامەلەیان لەگەل خەلكی ناوچەكانی چۆمان وگەلالە و قەسرێ ئەكرد. خەلك زۆر ئەزیەت ئەدراو ئەگیرا, رژێم خەریك و سەرقاڵی جێبەجێكردنی بەرنامەی فاشیانەی خۆی بو، بەڵام هێندەی نەبرد چەخماخەی شۆڕشی نوێ‌ لێی داو نەهەنگە گەورەكانی لە خەوی خۆشی دوای هەرەس كرد، ئەوەی لای بەعس و خودی صدام حسێن مەحاڵ بو پێشمەرگەو شۆڕشی نوێ‌ كردیانە واقیع، كوردی و كرمانجی ڕێسەكەیان لە صدام و داگیركەرانی كورد كردەوە خوری، نە خورما ڕواو نە پێشمەرگەش چاوەڕێی پوشە خورمای سەرچیاكانی كوردستان بو، دواجار خورما لە سەر چیا سەركەشەكانی كوردستان نەڕوا، بەڵام لە قەندیلدا هەزاران چرا داگیرسان، كە ناوی گەورەو پیرۆزیان پێشمەرگە بو. ئێمه‌ش له‌ بەرامبەر ئەو رەفتارانەی پیاوانی رژێم رۆژی 12\12\1975 من لەگەل شەهید حسن بۆلی لە كانی بەست كە دەكەوێتە پشت گوندی وەلزێ بەیەكەوە قسەمان كردو باسمان لەوە كرد كە چۆن بتوانین مەفرەزەی چەكدار دروست بكەینەوه، ئەو پیاوە تێكۆشەرێكی كەم وێنەو دڵسۆزێكی بێ سنور بوو بۆ گەل و نیشتمان.ئەوەێ ڕۆژێ ماتەمینی هەرەسی شۆرش هەموو كۆچ و كۆڵانی گوند و شارو كێو و هەردی گرتبۆوە..!، ئەوەێ ڕۆژێ باڵندەكانیش نەیاندەتوانی باسی كورد بوون بكەن ئەوێ ڕۆژێ هەموو شتێك بۆ كورد یاساغ بوو…!!، بە جۆرێك ترس و دڵەڕاوكێی خستبوە دڵی خەڵكەوە، هەتا لوتكە لە بنارو جۆگە لە خوڕەو شارو گوند لە شارو، هەوراز لە نشێوو، تولەڕێ‌ لە ڕێگاو چەم و ڕوبار لە چرپە و وردە باران لە كڕێوەو مانگ لە تریفە دەسڵەمیەوە، بە جۆرێك بێ‌ ئومێدی باڵی كێشابو بە سەرخەڵكی كوردستاندا، برا لە براو باوك لە كوڕو هاوڕێ‌ لە هاوڕێ‌ دڵنیا نەبو، بێ‌ متمانەیی ڕۆژ بە ڕۆژ زیادی دەكردو گەورە دەبو، دەلاقەی نێوان تاكەكانی كۆمەڵ فراوانتر دەبو، بەعس سەرمەستی شایی و لۆغانی دوای هەرەس بو، بە هەزاران تێكۆشەری مەنفی كردبو بۆ خوارو ناوەڕاستی عێراق، بە هەزاران خێزانی كوردی لە ناو خێمەو بێ‌ ماڵ و حاڵ لە ناوچەكانی خواروو ناوەڕاستی عێراق جێهێشتبو، سانسۆرو چاودێرییەكی توندی لە سەر كۆی كۆمەڵگەی كوردی دانابو، ئا ئەوێ ڕۆژێ لەگەل شەهید حسن بۆڵی بریارماندا مفرەزە دروست بكەینەوە وە لەگەڵ چەند هاوڕێی پێشمەرگایەتی و سنورەكە قسە بكەین كەكەسەكانمان دیاری كردن…ئەوەندە شاگەشكە بووم.. دواتر بریارماندا كە بۆ هەمان مەبەست سەردانی شەهید محمود سەیدە بكەین لە گوندی شیوەلۆك. لە رۆژی 1\1\1976، من بە تەتەنیا سەردانی شەهید مەحمود سەیدە م كردو قسەم لەگەل كرد و ئەویش پێ ی باش بوو. شەهید سەیدە وتی، «ئەبێت پەلە بكەین لە بەرنگاربونەوە رژێم.» وە هەمان رۆژ سەردانی سمایل ئاغام كرد لە ناو پردان لەگەل ئەویش قسەم كرد و ئەویش بە پێویست زانی كە پەلە بكەین و بە دوژمنانی بسەلمێنین كە كورد تاقەتی شۆرەش و كوردایەتی ماوە. دواتر لە گەرانەوەم لەگەل شەهید عەزیز داود قسەم كردو ئەویش لەگەل رەئی ئێمەدا بوو. لە بەرواری28\1\1976، لە مالی شەهید عەزیز داود لە گوندی سۆرەبان كۆبونەوەیەكمان كرد.لەم كۆبونەوەیەدا بارودۆخەكەمان هەلسەنگاند و كۆمەلێك رێنمای و راسپاردەمان دەركرد،ئەوانە شۆڕە سواری كوردایەتی و مەردایەتی بوون. ئەوەندە خۆشحاڵیان كردم زۆر بە گڕوتین بوون، ئامادەییان نیشان دا ئەوانیش ڕایان باش بوو بەزووی مفرەزە دروست بكەینەوەو پەلاماری ڕژێمی داگیركەر بدەین..! چەندین جار لەو ماوەیەدا بە جیاجیا ئەو برادەرانەم بینی، دەبوایە زۆر وریا بین چونكە دام و دەزگاكانی ڕژێمی داگیركەر زیاتر خۆیان سەپاندبوو كەوتبوونە جموجۆڵ بۆ دروست كردنی جاسوس و.. دواجار لە مانگی 1ی 1976 دواین كۆبوونەوەمان ئەنجامدا لە (ئاشی همزە ئاغا) لە گوندی وەڵزەی باڵەكایەتی، تاكو دەهات تێكۆشەر و دلسۆزەكان زیاد دەبوون.. لەو كۆبوونەوەیەدا بڕیاردرا چەك و تەقەمەنی پەیدا بكەین وە مەفرەزە پێك بهێنین و ئیشە‌كان دابەش بكەین، پەلاماری دام و دەزگا و پایەگاكانی ڕژێمی داگیركەری بەعس بدەین.
ڕێكەوتین ببینە دوو مەفرەزە بە پارتیزانی لەیەك كاتدا لە دوو شوێن و زیاتر پەلاماری ڕژێم بدەین، نەخشە و پلانەكان باش دانران، ‌بەشدار بووانی كۆبوونەوەكە ئەوەندە بە گروتین بون بۆ لێدانی هێزی دوژمن، هەروەكو بچنە زەماوند و هەڵپەڕكێ.
بەشدار بووانی ئەو كۆبوونەوەیە:
• شەهید حەسەن بۆڵی
• شەهید مەحمود سەیدە
• شەهید عەزیز داود
• برایمە سێن
• ئەحمەد دەروێش
• خوالێخۆشبوو رەحمان دەروێش
• خوالێخۆشبوو عەلی اسماعیل اغا
• علیأغای بوران- عالی مەلا باس- واتە خۆم
دوای چەند ڕۆژێك لە كۆبوونەوەی (ئاشی همزە اغا) من و شەهید عەزیز داود دەست بەسەر كراین و بە خێزانەوە دوور خراینەوە بۆ باشوری عێراق، ئەوەش بوو بە هۆی دوا كەوتنی پلانەكانمان لە دروست كردنی مەفرەزەكانی چەكدار واتە پێشمەرگە.
دوای ماوەیەك لە باشوری عێراق و بێ ئاگای لە وەزعی كوردستان و لە ژێر چاودێریەكی تووندی دەزگا جاسوسەكانی ڕژێمی عێراق، ڕۆژێكیان بابم لە كوردستان، لە باڵەكایەتی ئارامی لێ هەڵدەگیرێت و پەنا بۆ هەموو چارەسەرێك دەبات بۆ دۆزینەوەی من، لە ڕێگەی پێدانی پارە بە پیاوێكی ڕژێم جێگای من دەدۆزێتەوە، ئەویش بەهەڵە داوان و بێ دواكەوتن لە جنوبی عێراق خۆی گەیاندە لامان…!، كاتێك نامەی (حسن بۆڵی) و (محمود سیدە)ی پێدام بۆم دەركەوت، شۆڕش دروست بۆتەوەو بەیاننامە لە وڵاتی سوریا دەركراوە.. ئەو بەیان نامەیە منی شاگەشكە كرد زۆر بەپەلە بە عزیز داودم ڕاگەیاند وە ئەویش هاوڕام بوو چۆن بگەینەوە كوردستان و شاخ و پێشمەرگایەتی هاوسەرم بەبابمدا ناردەوە بۆ گوندی وەڵزە لە باڵەكایەتی وەخۆم بە دزیوە چەند رۆژێك دواتر هاتمەوە بۆ كوردستان و باڵەكایەتی پەیوەندیم كرد بە پێشمەرگەكان وە كاتێك دام و دەزگاكانی ڕژێمی داپڵۆسێنەری بەعس پێیان زانی من لە جنوبی عێراق ڕام كردووە و پێشمەرگەم وە فەرماندەی مەفرەزە بووم، لە ڕێگەی بەكرێ گیراوانەوە شوێنی هاوسەرەكەم دیاری دەكەن و دەستگیری دەكەن، بۆ ئەوەی فشار بخرێتە سەرم و واز لە رێبازی كوردایەتی بهێنم..! هاوسەرم‌ دەستگیركرا برایە(زیندانی دیوانیە) دوای چوار مانگا لە زیندان (محەمەد) كوڕە گەورەكەم لە دایك دەبێت.
•ئەو كوڕەی لە زیندان لە دایك بوو بە چەكی پێشمەرگایەتییەوە لەبەرامبەر داگیركەران شەهید بوو.
دوای لێبوردنی گشتی ڕژێم هاوسەر و (محەمەدی كوڕم) ئازاد كران و پەیوەندیان بە ئێمەوە كرد لەبناری قەندیل و لەگەل ئێمە مانەوە .
لەو ماوەیەدا كە هاوسەرم لە زیندان بوو ڕژێم زۆر هەوڵی دا واز لە پێشمەرگایەتی بهێنم و تەسلیم بە حكومەت بمەوە هەم هاوسەرم ئازاد دەكەن وە هەرچی بمەوێت بۆم دەكرێت لەلایەن ڕژێمەوە ئەگینا هاوسەرم و كوڕەكەم هەرگیز نابینمەوە. حكومەتی عێراق زۆر پلانی گێرا، بەڵام بێ سود بوو لەگەڵم.
كاتێك هاوسەرم و كوڕەكەم هاتنەوە شاخ و لەگەڵم دا بوون هەر ڕۆژە لە گوندێك و بن تاشە بەردێك لە ئەشكەوتوو لە ژێر ڕنووی بەفری چیادا ژیاووین، لەهەر پەلامارێكی حكومەتی عێراقی داگیر كەردا كاتێك شكابین بەهاوسەرەكەم و منداڵەكانمەوە ئاوارەبووین. ولێم دابڕاون وە بەدرێژای ساڵی 1976 تاوەكو 1991 چوارجار سنوری دەست كردی نێوان ڕۆژهەڵات و باشوری كوردستانمان بڕی وە و ئاوارە بووین، كاتێك محەمەدی كوڕم وای لێهات دەستی تفەنگ بگرێت بوو بە پێشمەرگە تاوەكو ڕۆژی شەهید بوونی زۆربەی ژیانی پێشمەرگایەتیم دابراو بووم لە خێزانەكەم. خۆم پێشمەرگە وهاوسەرم و منداڵەكانمان ئاوارە..!!! كاتێك ڕژێم خەڵكی دەناردە لام كەوا لە پێناو بەرژەوەندی خۆم بگەڕێمەوە بۆ ناو شارو واز لە پێشمەرگایەتی بهێنم تەواو دەمزانی خێزانەكەم لە زیندان و ئاوارەیی ژیانیان لە مەترسی دایە بنەماڵەكەم زیاتر، بەڵام بەبێ دوودڵی خۆم و ئەوانیشم بۆ قوربانی گەل و نیشتمان دانابوو، بۆیە هەرگیز بیرم لە تەسلیم بوون بەبەعس نەدەكردەوە.
كاتێك شەهید (دكتۆر خالید و سەعدی كچكە و خوالێخۆشبوو عومەر دەبابە) هاتنە قەندیل چاووم پێیان كەوت ئەوان وێڕای خۆشحاڵی بە ئێمە و مەفرەزە بەتواناو بە هێزەكانمان، ڕاووبۆچوونی خۆیان و باسی تەواوی بەیان نامەی دروست بوونی (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) و شۆڕشی نوێیان بۆ كردین.
ئێمە ئەوەندە تامەزرۆی شۆڕش بووین زیاتر لە ئەوان خۆشحاڵ بووین، ئەوان سەرسامی توانای هێزەكەمان بوون چەند لە خۆبردوو بەتوانای خۆیان بێ هیچ ڕێكخراوو بوونێك ئەو چەند مەفرەزەیە پێكبێت لە كەسانی دڵسۆز و شۆڕش گێر.
هەر لەوێ لەو دانیشتنەدا بریار درا مەفرەزەكانمان لە ژێر ڕێنوێنی و ڕێنمایی سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستاندا بن.
راستی ئەم بابەتانە لە یاداشتەكانی سەرۆك (مام جەلال) دا بەناوی دیداری تەمەن دا هاتووە.
پرسیار لە جەنابی مام جەلال كرا:
( لەسەرتادا كۆمەڵێك چەكدار لەناوچەی حاجی ئۆمەران، مەنگوڕایەتی، قەڵادزێ بەدەست پێشخەری «كوێخا ڕینگۆ» هاتنە دەرەوە ئایا پەیوەندیان بە ئێوەوە هەبوو؟ یان ئاگاداری ئێوە بوون؟
• وەڵام لەمام جەلالەوە (نە پەیوەندیان لەگەڵ ئێمە هەبوو نە ئاگامان لێی هەبوو.. لە پڕ جوڵانەوەیەك تەقیەوە لە حاجی ئۆمەران، لەوێ كۆمەڵێك خەڵك وەك (حاجی شێخە وە علی ئاغا) و كۆمەلێك لە خەڵكی ئەو ناوچەیە ڕاپەڕین و دایانە شاخ، ئەوانە یەكسەر پەیوەندیان بە ئێمەوە كرد…)كتێبیی دیداری تەمەن لاپەڕە (52) وە (53).
• كاتێك باسی شۆڕشی چەكداری و هەڵسانەوەی شۆرشی كورد دەكرێت لە باشوری كوردستان، ئەم وەڵامی جەنابی مام جەلا بووە.
عەلی ئاغای بۆران هەروەها دەڵێت: لە ژیانی پێشمەرگایەتیم دەیان پلەی سەربازیم بریووە هەرگیز ڕۆژێك لە ڕۆژان لە فەرمانی شۆڕش دەرنەچووم، دوای كارەساتی ئەنفالی 1988 خێزانەكەم جارێكی تر بەرەو ڕۆژهەڵاتی كوردستان ئاوارە بوونەوە و خۆم لە باشور لەناوچە جیاجیاكان وەكو پێشمەرگەیەك بەردەوام بوومە.
ساڵی 1991 لە ڕاپەڕینە مەزنەكەی كوردستان لە گوندی زەڵێ وە بەسەرپەرشتی كاك (نەوشیروان مستەفا) بەشداری ڕاپەڕینە مەزنەكەی باشوری كوردستان بووم هاتینەوە ناو شارو شارۆچكەككانی كوردستان من كەوتمە رتڵی هەولێر بەپلەی سەرتیپ، كاتێك ڕەوە بە كۆمەڵەكە دەستی پێ كرد ملیۆنان كەسی كورد لە باشور بەرەو ڕۆژهەڵات دەڕۆیشتن. نەدەتوانرا هێزەكان بە ئاسانی ڕێك بخرێنەوە، جارێكی تر بەسەرپەرشتی كاك كۆسرەت و شەهید حەسەن كوێستانی و جەلال حاجی بەرپەرچی ڕژێمی بەعسی فاشست درایەوە، لە دەربەندی كۆڕیو شەریكی زۆر بەهێز كرا.. لەوێدا پەلاماری هێزی رژێمی عێراق وەستێنرا، وەچەندین تانك و زرێپۆش تێك شكێنرا. ڕژێم شكستێكی گەورەی خوارد بۆیە گەڕایەوە بەرەو مصیف صلاح الدین وە چەندین جاری تر هێرشی هێنایەوە بۆ سەرمان و دەیوست پێشڕەوی بكات، بەڵام هێزی پێشمەرگە بەورەی پۆڵاین وەڵامی دەدایەوە دوای ڕاپەڕین و پێك هێنانەوەی هێزی پێشمەرگەی كوردستان چەند جارێكی تر لە چوارچێوەی فوج و لەشكر و فەرماندەییەكاندا پلەی سەربازیم بڕییوە.. دواجار بە پلەی (امر لیوا) خانەنشین كراووم. خاوەنی مەدلیای رێزلێنانی جەنابی مام جلالم وەكوپێشمەرگەیەكی
دانەبراوی 1976.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

كەركوك ‌و خانەقین؛ بەغدا و هەرێم دەخاتە جووڵەی بەپەلەوە

کوردستانی نوێ و یادگار عەلی: كێشە و ئاڵۆزییەكانی ناوچە دابڕێنراوەكان ...