سەرەکی » کەلتوور » چیرۆكی مەدرەسەی سیاسی سلێمانی

چیرۆكی مەدرەسەی سیاسی سلێمانی

موعتەسەم نەجمەدین

بەشی دووەم

زاراوەی قوتابخانەی سیاسی سلێمانی
لە راستیدا چەند هۆیەك هەیە، كە رۆڵیان هەیە لە سەپاندنی ئەم زاراوەیە. رەنگە كەسانێك هەبن پێیان گرانبێت، ئەم رەوتە وەك مەدرەسە ناوبەرم، یان ئەو بۆچونەیان هەبێت، كە مەدرەسە خاسیەتی تایبەتی خۆی هەیە و لە گەڵ ئەم رەوتە هزریەدا رێك و رەوان نایەتەوە. لەم بوارەدا من پێموایە بەوەی ئەم رەوتە لە كرۆكدا بەشێكە لە مەدرەسەیەكی هزری جیهانی، یان لە سەر ئاستیی جیهان دروست بووە، لە واقعدا سیاسەتمەدارانی ئێمە ئەم مەدرەسەیان كۆپی كردوەو لە گەڵ واقعی كۆمەڵایەتی و سیاسی و كەلتوری كوردیدا گونجانویانە، بۆیە لە جەوهەردا ئەم مەدرەسەیە ، كە كورد داهێنەری راستەقینەی نیە، بۆخۆی لە بنەرەتدا مەدرەسەیە. رەخنەیەكیتر، كە هەندێك بە گرانی دەزانن ناوی سلێمانی بەم رەوتەوە بلكێت، یان پێیانوایە، بەم لكاندنە ئەم رێبازە بچوك دەكرێتەوەو و دەكرێتە رێباز و رەوتێكی لۆكاڵی تایبەت بە سلێمانی. لە راستیدا هۆی ئەوەی، كە ئەم مەدرەسەیە بە مەدرەسەی سلێمانی ناو دەبەم ئەوە نیە، كە هەندێك كەس لێیتێگەیشتون و پێیان وایە داتاشینی ئەم زاراوەیە بۆ ئەوەیە ئەم رەوتە بكەمە موڵكی سلێمانی، بەڵكو لە سەر هەندێك بنەمای تایبەت و تەنیا بۆ جیاكردنەوەو ناساندنە نەك تایبەتكردنی بە شارێكەوە، لە واقعدا پاڵەوانەكانی ئەم مەدرەسەیە زۆرەبەیان خەڵكی دەرەوەی سلێمانی بوونە، بەڵام ئەم رەوتە وەك جوگرافیا لەم ناوچەی دامەزراوە. بەوەی ئەم رێبازە سەرەتا لە شاری سلێمانی و وردتر لە بەكرەجۆەوە سەری هەڵدا، ئەو كات جگە لە هاوبیران و هاودیدانی ئەم رێبازە لە سەرانسەری كوردستان و عێراق، كە لە سلێمانی كۆببونەوە، هاوكات چەندین كەسایەتی و گروپی دەرەكی وەك هەندێك لە روناكبیران و سیاسەتمەدارانی عەرەبی و برادەرانی سازمانی ئینقلابی ئێرانیش لەم دەڤەرە جێگیرببون، ئەم ناوچەیە ببوە لانكەی گەشەكردنی ئەم رێبازە و لە زۆربەی شارەكانیترەوە روناكبیران و سیاسەتمەدارانی نوێكار و لایەنگری ئەم رەوتە روویان لە سلێمانی دەكرد. لەو دەمەدا واقعی كۆمەڵایەتی و سیاسی سلێمانی وەك گۆرەپانێكی گەرمی ململانێی سیاسی لێهاتبوو، پرۆسەی گۆڕان و قبوڵكردنی نوێكاری زۆر ئاسانتر و رەوانتر بوو لە شارەكانیتری كوردستان، زەمینەی گەشەكردن و بونیادنانی بیرو دنیابینی نوێ بە شێوەیەكی گونجاو رەخسابوو.
لە ئەمرۆدا گۆڕپانی سیاسی سلێمانی جگە لە پارتی و یەكێتی، بزوتنەوەی گۆڕان و چەند جوڵانەوەیەكی سیاسی نوێش دەگرێتە خۆی، بەڵام لە جەوهەردا تەواوی ئەم حیزب و بزوتنەوانە لە قەیراندان. یەكێتی وەك بۆماوەی رەوت و مەدرەسەی سلێمانی لە قەیرانێكی ستراكچەریدایە. لەم بارەدا بزوتنەوەی گۆڕان، كە من بۆخۆم پێموایە هەر لە بازنەی هەمان مەدرەسەی سلێمانیدایە، ئەمیش لە قەیرانێكی جدی و سەختدایە. ئەگەر چی جۆری قەیرانەكەی ئەم تەواو جیاوازە لە قەیرانەكەی یەكێتی. بەواتە گۆڕان و یەكێتی لە جەوهەردا هەردووكیان كوری یەك واقعی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كەلتورین و درێژەپێدەری قوتابخانەی سلێمانین، ئەمەش تەنیا لە بەر ئەوە نیە، پاڵاوانەكانیان لە بنەرەتدا یەكن، بەڵكو پەروەردەی یەك واقعی سیاسی و كۆمەڵایەتین. دروستبوون و دامەزراندنی گۆڕان لە گەڵ ئەوەی لە رواڵەت و گەوهەردا لە یەكێتی جیاوازە، بەڵام لە هەقیقەتدا هەردوویكیان لە یەك ژینگەی سیاسیدا كاردەكەن و لە جەوهەردا پرۆسەی رزگاركردنی قوتابخانەی سلێمانی لە قەیران دەبێتە بناغەی فەلسەفەی دروستبوونیان.

بەشی دووەم
قەیرانی عەقڵی سیاسی كوردی
لە پرۆسەی توێژینەوە و شیكاركردنی مێژوی سیاسی بزوتنەەی رزگاریخوازی كوردیدا راستیەكی تاڵ خۆی دەسەپێنێت، لە تەواوی ئەم پرۆسیەدا گرفتی كورد چەندێك لە گەڵ نەگونجانی بارودۆخی دەرەكی و درندەی دوژمنانی بووە، ئەوەندەش گرفتی لە گەڵ عەقڵ و دنیابینی سیاسی خۆیدا هەبووە. قەیرانی عەقڵی سیاسی كوردی زۆر جار لە دەرئەنجام و قۆناغەكانی كۆتایدا رێسەكەی كوردی جارێكیتر كردوەتەوە بە خوری. لە واقعدا ئەوە تەنیا كورد نیە، كە قەیرانی عەقڵی سیاسی هەیە، زۆربەی وڵاتانی جیهانی سێیەم ئەم كێشەیەیان هیە. رەنگە ئەم نەخۆشیەیی كورد لەوانیتر زۆر كوشندەتر بێت ئەمەش بە هۆی ئەو واقعە ناهەموارەی داگیركەرانی بە سەریاندا سەپاندوە. دابەشكردنی كوردستان بە سەر چوار پارچە و خستنیە ژێر دەستی چوار دوژمنی شۆفینی ناعەقڵانی بەهێز و گەورە، كە هەموو گیانیان ناكۆكی و دوژمنایەتیە تەنیا لە دژایەتیكردنی كوردا یەكگرتو و یەك هەڵوێستن، دۆخێكە هاوشێوەی لە دونیادا نیە. لە مەش زیاتر ئەوەی كۆمەڵگای كوردی توشی دەردە دواكەوتن كردوە ئەوەیە داگیركەرانیشی بە گشتی لە وڵاتانی دواكەوتوو و دیكتاتۆریەتن. بەوەی عەقڵ و ئاكار و باوەر لە كرۆكدا دەرهاویشتەی واقعە، ئەو ژینگەیە دەیسەپێنێت، كە مرۆڤ تیایدا پەروەردە و گەورە دەبێت. مرۆڤێك لە دایك و باوكێكی ئیسلامی و لە وڵاتێكی ئیسلامی لە دایك بێت زۆر دەگمەنە كەسێتیەكی ئاینی غەیرە ئیسلامی لێ دەرچێت، مرۆڤێك لە دایك و باوكێكی جولەكە لە دایك بێت و لە وڵاتی ئیسرائیل لە دایك بێت گومانی تیادا نیە، كە هەڵگری بیروباوەری جولەكە دەبێت. بە هەمان شێوە بۆ تەواوی كەلتور و ئاینەكان راستە. سەیر لەوەدایە هەندێك باوەری ئاینی هەیە بە هیچ شێوەیەك لە گەڵ گۆڕانكاریەكانی ئەمرۆدا ناگونجێت و لێوانلێوە لە پارادۆكس و نامەعقوڵیەت، بەڵام دەبینێت دەیان كەسایەتی لێهاتووی ئەو ژینگەیە، كە هەندێكیان دەگەنە ئاستی پرۆفیسۆری و زانای، بەڵام زۆر بە ئاسانی دەبنە دیل و كۆیلەی كۆمەڵێك عورف و تەقالیدی كۆمەڵایەتی دواكەوتوو. بەواتا پێكهاتەی عەقڵی و كەسایەتی تاك، كە دواتریش دەبێتە بەشێك لە پێكهاتەی عەقڵی گشتی یان عەقڵی دەستەجەمعی، لە جەوهەردا لە سەر بناغەی كۆمەڵێك فاكتەری خۆیەتی و بابەتی تایبەت بە ژینگەی دروستبوون و پەروەردەكردنی سیاغە دەبێتەوە. بۆیە لە راستیدا ئەستەمە هزر و عەقڵی كۆمەڵایەتی هەر میلەتێك لە واقعی كۆمەڵایەتی و ژینگەی خوڵقان و پەروەردەكردنی جیاكرێتەوە. لەم رووەوە (روبەرت ئامرسۆن) دەڵێت: نەتەوەكان وەك تاكەكان بەرهەم یان دەرئەنجامی پاشماوە و ژینگەن، لە حاڵەتی نەتەوەیدا گەران بە دوای ئەسڵدا بە گەران بە دوای جیناتی بۆماوەیدا نابێت، بەڵكو دەبێت گەران لە پرۆسەی گواستنەوەی ئەو عورف و عەقڵ و دنیابینی و عادەتانە بكۆڵیتەوە، كە لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكیتر دەگوازرێتەوە. بە واتا لێرەدا پرۆسەی گۆڕانكاری و پێشكەوتن دەبێت سەرەتا لە پرۆسەی ئەنجامدانی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و كەلتوریەوە دەستپێبكات، كە كورد لە هیچ بارودۆخێكدا گرنگی پێنەداوە.

ویژدانی
كۆمەڵایەتی نەتەوە
لە كۆشی بۆماوەی تەواوی دیاردە و عەقڵ و دنیابینی و عورف …هتد، وەك ئەوەی كمیل الحاج دەیڵێت: ویژدانی كۆمەڵایەتی نەتەوە پلە بە پلە دروست دەبێت و كامڵ دەبێت. لە هەناوی ویژدانی كۆمەڵایەتیدا هەستی دەستە جەمعی دەخوڵقێت و جێگیر دەبێت. ئەم هەستە كلیلی جوڵانی تاك و دواتر كۆمەڵگایە، لە هەر كات و جێگایەك لایەنێك یان رێكخراوێك بتوانێت ئەم هەستە بجوڵێنێت ویژدانی كۆمەڵایەتی دەجوڵێنێت، بە مەش دەتوانێت حەشدی جەماوەری بەو ئاراستەیدا بجوڵێنێت، كە خۆی دەیەوێت. بەواتە لەم هاوكێشەیەدا بەم سێ فاكتەرە، لە بۆماوەی عورف پایەكانی عەقڵی كۆمەڵگا تا ویژدانی كۆمەڵایەتی و دوتریش هەستی دەستەجەمعی واقعی هزری و عەقڵی كۆمەڵایەتی هەر كۆمەڵگایەك تایبەتمەندی دەبێت و هەنگاو بە هەنگاو دەگاتە ئاستی جێگیربوون لە دۆخ و پلەیەكی تایبەتدا. ئەم پرۆسەیە بە گشتی بە تەواوی پایەكان لە دەرئەنجامدا هەڵسوكەوتی كۆمەڵایەتی پاوان دەكەن، بەواتا وەك ئەوەی عبدولغەنی عیماد دەیڵێت: ئەم سێ فاكتەرە پێكەوە دەبنە مەرجەعی كۆمەڵگا. لەم بوارەدا تالكوت بارسونز ئەم یەكێتیەیی هەرسێ فاكتەر بە چوارچێوەی مەرجەعی ناو دەبات و دەڵێت: لە هەر ساتێكدا بخوازێت چوارچێوەی مەرجەعی دەتوانێت كاریگەری لە سەر بەرهەمهێنان و دارشتنەوەی ئامانج و بەهاو هەڵسوكەوتی ئاراستەكراوی هەیە. لە مەر خاسیەتی تاكی ئاسای لە كۆمەڵگای دواكەوتوو خاسیەتی تەمبەڵی و شەڕانگێزی، كە پێكهاتەی دەرونی و هزری تاك و دواتریش كۆمەڵگا دەنەقشێنن كاریگەریان لە سەر حەشدكردن و مۆبێلیزەكردنی تاك و جەماوەر بۆ سیاسەتمەداری لێهاتوو ئاسانتر و رەوانتر دەبێت. لەم روەوە كۆمەڵگای كوردی نەك تەنیا ئەو كات، بگرە تا ئەمرۆش بەم هاوكێشەیە پەلكێش دەكرێت و دەكرێتە سوتەمەنی سیاسەت و مەرامی سیاسی. بەواتە لە كۆمەڵگای كوردیدا زۆرجار ئەوەی شۆرش و راپەرین دروست دەكات، واقعی كۆمەڵایەتی نیە، بەڵكو رۆڵی كۆمەڵێك سەركردەیە، كە دەزانن، چۆن ئەم میللەتە دەخنە سەر هێڵی یاخیبوون و حەشدی جەماوەرییان لێدروست دەكەن، یان چۆن تاك لە ناو پرۆسەیەكی دروستكراوەی خۆیاندا مۆبیلیزە دەكەن.
بەشی سێیەم
مەدرەسەی نەتەوەی كلاسیكی (مەدرەسەی بارزانی)
لە سەرەتای سەدەی بیستەم كاتێك، لە سەر دار و بەردی داروخاوی دەسەڵاتی عوسمانی، گروپێك لە ئەفسەرە شۆڤینیەكانی تورك بزوتنەوەیەكی نەتەوەی شۆڤینی نوێی توركی و حكومەتی ئیتحاد و تەرەقی توركیای نوێ دادەمەزرێنن. ئەم حكومەتە لە ساوایەوە بە شیری شۆفێنیزم و تورك پەرستی گۆش و پەروەردە دەبێت. سیاسەتی بە تورك كردنی تەواوی ئەو گەل و نەتەوانەی پێشتر لە لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیەكاندا بوو پەیرەو دەكات. لە راستیدا بچوكبونەوەو لاوازبوون دەسەڵاتی تورك و داروخانی ئیمبراتۆریەتی عوسمانی دەبێتە فاكتەرێك بۆ تەشەنەكردنی بیروباوەری شۆفینی و رەگەزپەرستی تورك. لە روویەكیترەوە ئەم دیاردەیە هانی تەواوی گەلانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەدات بۆ دامەزراندنی جوڵانەوەی رزگاری نەتەوایەتی بە ئامانجی خۆپاراستن لە سیاسەتی جینۆساید و بە تورككردن بكەونە خۆیان و ئەمانیش بزوتنەوەی رزگاریخوازی نەتەوەی دامەزرێنن. لەو دەمەوە شەڕ و خەباتی رزگاری نەتەوەی زۆربەی گەلانی ژێر دەستەی دەسەڵاتی عوسمانی رابردوو و توركیای كەمالی بە تایبەتی لە سەر ئاستی خۆرهەڵاتی ناوەراست گەشە دەكات. لەم چوارچێوەیەدا گروپێك لە سەركردە كوردەكان، بە تایبەتی ئەو ئەفسەر و جەنەراڵانەی، كە پێشتر لە ناو سوپای عوسمانیدا كاریان كردبوو، بۆ دامەزراندنی جوڵانەوەیەكی نەتەوەی و رزگاری نیشتمانی دەكەونە خۆیان. سەرەتا بە بانگەشەكردن بۆ مافی نەتەوایەتی و رزگاری نیشتمانی دەستپێدەكەن و دواتر دەكەونە جوڵای سیاسی و دبلۆماسی لە گەڵ وڵاتانی داگیركەری ئەوروپا. لە گەڵ هەڵگیرسانی شەڕی جیهانی یەكەمدا ئەنجومەنی (عوسبەت ئەلئومەم) بۆ چارەسەركردنی كێشەی نەتەوایەتی گەلانی ژێر دەستی دەسەڵاتی عوسمانی و هاوكات بە مەبەستی راكێشانی سۆز و وەلایان بە لای خۆیاندا، پرۆژەیەك بۆ پێدانی مافی چارەی خۆنوسینی گەلان دەخاتە بەرنامەی كاری كۆنفراسی ئاشتیەوە، كە لە پاریسی فەرەنسا بەسترا. لەو پرۆژەیەدا مافی دیاریكردنی چارەنوس و ئایندەی گەلانی ژێر دەسەتەی دەسەڵاتی عوسمانی دەخاتە بەر باس. لە ئایاری 1919 شێخ مەحمود شۆرش لە دژی ئینگلیز رادەگەیەنێت، لەو دەمەدا بەشێك لە سەركردەكانی كورد ئەم بریارەی عوسبەت ولئومەم بە هەل دەزانن، زۆر بە خێرای دەكەونە خۆیان تا بتوانن ئەم هەلە بقۆستنەوە، هەر زۆر بە خێرای و راستەوخۆ شاندێك بە سەرۆكایەتی جەنراڵ شەریف پاشا، كە پێشتر یەكێك بووە لە ئەفسەرە باڵاكانی ناو سوپای عوسمانی پێكدەهێنن. ئەم شاندە لە رێگای موزەكەرەیەكەوە داواكاری كورد دەگەیەنێتە كۆنفراسەكە. لە موزەكەرەكەیاندا داوای سەربەخۆی و دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی ئازاد دەكەن. لە سەر ئەم بنەمایە لە 10/8/ 1920 لە رێكەوتننامەی سیڤەردا لە برگەكانی(62،63/64) مافی چارەی خۆنوسین بۆ كورد رادەگەیەنن. لە 24ی تەموزی 1923 لە ژێر گوشارەكانی حكومەتی نوێی توركیا بە پیلانێك لە كۆنفراسی لۆزان لەو بریارە پەشیمان دەبنەوە.

تا مافەكانی كورد پشتگوێ نەخەن
شێخ مەحمود هاوكاتی هەوڵەكانی جەنراڵ شەریف پاشا و هاورێكانی خەباتی چەكداری دەست پێدەكات، لە راستیدا ئەمە وەك گوشارێكیش دەبێت بۆ دەسەڵاتی بەریتانی تا مافەكانی كورد پشتگوێ نەخەن و كورد نەكەنە بەشێك لە مساوەمەی سیاسی لە گەڵ گەلانی تورك و عەرەبدا، بەڵام دواتر هەموو ئەم هەوڵانە شكست دەخوات و كورد لە نێوان هەر چوار وڵاتی داگیركەری كوردستاندا دابەش دەكرێت. شێخ و خانەوادەكەی بە پاڵپشتی زۆربەی عەشیرەت و خێڵە كوردیەكان بەردەوام دەبێت لە یاخیبوون و شۆرش لە دژی ئینگلیز. ئەم فۆرمە لە خەبات و تێكۆشان تا كۆتای شۆرشەكانی شێخ مەحمود بەردەوام دەبێت، بەڵام دواتر ئەم پرۆسەیە وەك بۆماوەیەتی دەگوازرێتەوە بۆ بەهێزترین و رێكخراوترپین خێلی كوردی، كە ئەو كات بارزانیەكان بوون. بارزانیەكان درێژە بەم جوڵانەوەیە دەدەن و بە بەردەوامی رابەرایەتی جوڵانەوەیەكی نەتەوەی كوردی دەكەن تا سەرەتای شەستەكانیش تەنیا سوارەی مەیدانی خەباتی كوردایەتی هەر خۆیان دەبن، بە واتە خەباتی رزگاریخوازی كوردی تا سەرەتای شەستەكان تەنیا ئاشنای یەك رێباز و رەوتی خەباتی سیاسی و رزگاری نیشتمانی بووە. ئەم رێبازە، كە لە جەوهەردا تەنیا پشتی بە شۆرش چەكداری دەبەست و ئایدیۆلۆجیای نەتەوایەتی بە شێوەیەكی زۆر سادە و رواڵەتی وەرگرتبوو، خۆی تەنیا لە داواكردنی چەند مافێكی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا چڕ دەكردەوە، ئامانج و بەرنامەی كاری سیاسی زۆر لاواز بوو، بەڵام وەك دروشم لە بەرزترین ئاستدا بووە. داواكردن و بەرزكردنەوەی دروشمی رزگاری نیشتمانی و نەتەوەی لە بازنەی سەربەخۆی و دامەزراندنی دەوڵەتی كوردیدا سیمای هەرە دیاری ئەو جوڵانەوەیانە بووە. زۆرێك لە روناكبیرانی كورد لەو دەمەدا بۆ گەیشتن بە رزگاری و لە ژێر كاریگەری ئەو دروشم و ئامانجانەدا كەوتبوونە خزمەت پرۆسەیەكی خێڵەكی و جوڵانەوەیەكی چەكداری عەشایەریەوە. لە هێلە گشتیەكەیدا سەرەتای دامەزراندنی ئەم قوتابخانەیە لە باشوری عێراق لە یاخیبونەكەی شێخ مەحمودی نەمرەوە دەستپێدەكات و دواتر لە بارزانیدا كامڵ دەبێت.
لە دوای شەڕی جیهانی دووەم و بەرجەستەبوونی دونیای دوو جەمسەری، بەواتە دروستبوونی سەربازگەی سۆسیالزم وەك ركەبەر و هاوتەریبی سەربازگەی سەرمایەداری وهێزی یەكێتی سۆڤیەت لە بەرامبەر هێزی ئەمریكا لە جیهان، تەواوی وڵاتانی جیهانی لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدا دابەش دەبن. لە رەهەندی ناوخۆی وڵاتانیشدا ئەم دوو رەوتە بە شێوەیەكی زۆر بەرفراوان و زەق رەنگدانەوەی هەبووە. لە عێراق لە سەرەتای پەنجاكانەوە رەوتی كۆمەنستی لە باڵای حیزبی شیوعی عێراقیدا بۆ یەكەمجار خۆی نمایش كرد و بوونی خۆی وەك رەوت و رێبازێكی نوێی هزری و سیاسی لە شانۆی سیاسی عێراقدا سەپاند. ئەم رەوتە لە هاوشانی پرۆسەی رزگاری نەتەوەی و ئایدیۆلۆجیای نەتەوەی، كە تا ئەو كات تەنیا رێبازی خەبات و تێكۆشانی رزگاری بوو لەم وڵاتە دەركەوت، بگرە رۆژ بە رۆژ زیاتر جێگای بە رەوتی نەتەوەی لەق دەكرد و بە شێوەیەكی خێرا و بەرفراوان لە ناو جەماوەردا گەشەی دەكر. ئەم واقعە راستەوخۆ كاریگەری لە سەر واقعی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كەلتوری كوردستانیش هەبوو.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ناسیۆنالیزمی کوردی: رەگوڕیشەکانی چین؟

ژێگەر حەسەن زانکۆی ئۆنتاریۆی رۆژئاوا- کەنەدا لە ئینگلیزییەوە: محەمەد حەمەساڵح ...