سەرەکی » وتار » كه‌لتووری‌ پاشقول‌و به‌رپرسیاریی وشه‌

كه‌لتووری‌ پاشقول‌و به‌رپرسیاریی وشه‌

عه‌بدولره‌زاق عه‌بدولحسێن
پرۆجێكت سه‌ندیكه‌یت

ره‌نگه‌ هه‌ندێك كه‌س درك به‌ به‌رپرسیاریی وشه‌ نه‌كه‌ن‌و نه‌زانن چی‌ لێده‌كه‌وێته‌وه‌، په‌ندێك هه‌یه‌ ده‌ڵێ زمان بوه‌ستێ سه‌ر ره‌حه‌ته‌، سه‌لامه‌ته‌، پارێزراوه‌، ئیمامی‌ عه‌لیش وته‌یه‌كی‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ: كه‌سێتی‌ مرۆڤ له‌ بن زمانیدا شاراوه‌ته‌وه‌، له‌ ناو خه‌ڵكیشدا وشه‌‌و كاریگه‌رییه‌كانی‌ ئاستی‌ كه‌سێتی‌ مرۆڤ ده‌رده‌خه‌ن‌و پێگه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و پله‌‌و پایه‌كه‌ی‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن، بۆ نموونه‌ قسه‌ی‌ كه‌سێكی‌ سیاسی‌ وه‌ك قسه‌ی‌ هاووڵاتییه‌كی‌ ئاسایی نییه‌، یان قسه‌ی‌ زاری‌ مامۆستایه‌ك، یان رۆشنبیرێك، یان پیاوێكی‌ ئایینی‌ یاخود بیریارێك هه‌رگیز هه‌مان به‌های‌ قسه‌ی‌ كه‌سانی‌ بچووكتر‌و كه‌مئه‌زموونتری‌ نییه‌.
ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا مه‌به‌ستمانه‌ له‌ وشه‌، ئه‌و ده‌ربڕینه‌یه‌ كه‌ زمان گۆی‌ ده‌كات‌و ده‌ری‌ ده‌بڕێت، وه‌ك قسه‌‌و لێدوان‌و گوزارشت، مه‌به‌ستیش له‌ پاشقول لێدانی‌ به‌رامبه‌ره‌ به‌ قسه‌‌و گوزارشتی‌ نابه‌رپرسانه‌، هه‌ندێك له‌ كه‌سێتی‌‌و گروپ‌و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان‌و حزبه‌كان هه‌ندێك جار ئه‌م شێوازه‌ به‌كار ده‌هێنن، له‌ راستیدا ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی‌ هه‌ست نه‌كردن به‌ به‌رپرسیارییه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ وشه‌‌و كاریگه‌رییه‌كانی‌‌و ده‌ره‌نجامه‌كانی‌، كه‌ هه‌ندێك جار ده‌گه‌نه‌ ئاستی‌ مه‌ترسیدار، مه‌ترسییه‌كه‌ی‌ ره‌نگه‌ ئێستا‌و داهاتووش بگرێته‌وه‌، یان كاریگه‌رییه‌كه‌ی‌ سه‌رتاپای‌ گه‌لێك بگرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر سه‌ركرده‌ی‌ ئه‌و گه‌له‌ درك به‌ گرنگی‌‌و كاریگه‌ریی وشه‌ نه‌كه‌ن.
قسه‌ كاریگه‌ریی گه‌وره‌ی‌ هه‌یه‌، ره‌نگه‌ ئه‌نجامی‌ زۆر گه‌وره‌شی‌ لێ بكه‌وێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ دوو جۆر قسه‌ هه‌یه‌، یه‌كه‌میان قسه‌ی‌ به‌رپرسانه‌یه‌‌و دووه‌میشیان قسه‌ی‌ نابه‌رپرسانه‌یه‌. جۆری‌ یه‌كه‌میان خاوه‌نه‌كه‌ی‌ هه‌ڵوێستی‌ هاوسه‌نگی‌ هه‌یه‌‌و به‌ وردی‌ حسابی‌ بۆ قسه‌كانی‌ كردووه‌، چونكه‌ ده‌زانێ كاریگه‌رییه‌كانی‌ چین، به‌ڵام جۆری‌ دووه‌میان ناهاوسه‌نگه‌‌و زۆر جار ده‌چێته‌ خانه‌ی‌ سه‌ره‌ڕۆیی‌و سه‌ركێشی‌‌و بێباكی‌ به‌رامبه‌ر به‌وه‌ی‌ چی‌ لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. مرۆڤ جا هه‌ر مرۆڤێك بێت زمانی‌ هه‌یه‌‌و ده‌توانێ وشه‌یان پێ بڵێت‌و گوزارشتیان پێ بكات، به‌ڵام به‌ ئاوه‌ز‌و به‌ پێی‌ ئامانجه‌كانی‌ خۆی‌ زمانی‌ خۆی‌ كۆنترۆڵ ده‌كات، ئه‌گه‌ر كه‌سێك ژیرانه‌ زمانی‌ به‌كار بهێنێت ئه‌وا به‌ كه‌سێكی‌ هاوسه‌نگ له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت، له‌ هه‌موو دۆخێكیشدا راگرتنی‌ هاوسه‌نگی‌‌و به‌كارهێنانی‌ ئاگایانه‌ی‌ زمان خاوه‌نه‌كه‌ی‌ له‌ زۆر چه‌رمه‌سه‌ری‌ ده‌پارێزێت، چونكه‌ ئه‌گه‌ر وا نه‌كات ره‌نگه‌ تووشی‌ ده‌مه‌قاڵه‌ بێت‌و ئه‌گه‌ریشی‌ هه‌یه‌ ده‌مه‌قاڵه‌كه‌ په‌ل بهاوێ بۆ شه‌ڕ‌و شه‌ڕه‌كه‌ش ئه‌گه‌ری‌ هه‌یه‌ گه‌وره‌‌و گه‌وره‌تر ببێت، مێژووش شاهیدی‌ زۆر شه‌ڕ‌و جه‌نگی‌ له‌و جۆره‌یه‌، كه‌ ره‌نگه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ تاك ئه‌گه‌ر هه‌ژماری‌ بكه‌ین، ئه‌وا چه‌رمه‌سه‌رییه‌كه‌ هه‌مان شته‌، به‌ڵام به‌ قه‌باره‌ی‌ زیانه‌كان‌و قوربانییه‌كانی‌ ده‌گۆڕێت.
شاعیری‌ عه‌ره‌ب ده‌ڵێ: كوڕی‌ نه‌زان سه‌ری‌ به‌نده‌ به‌ زمانی‌.. هه‌موو مرۆیه‌ك بكوژێ هه‌س له‌ناو شه‌ویلگه‌كانی‌. زۆربه‌ی‌ گه‌لان هه‌ستیان به‌ گرنگی‌ زمان كردووه‌‌و په‌ند‌و ئیدیۆمی‌ تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌ له‌سه‌ری‌، مه‌به‌ستی‌ سه‌ره‌كی ئێمه‌ش له‌ هێنانه‌وه‌ی‌ ئه‌و نموونانه‌، باس كردنه‌ له‌و دیارده‌یه‌ی‌ كه‌ روو له‌ هه‌ڵكشانه‌ ئه‌ویش دیارده‌ی‌ كه‌لتووری‌ پاشقول گرتن‌و ملشكاندنی‌ یه‌كتره‌ له‌ رێگه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ وشه‌‌و زمانه‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ كه‌لتووره‌ له‌ نێوان كه‌سایه‌تییه‌كان‌و گروپه‌كان‌و ته‌نانه‌ت حزب‌و كوتله‌ سیاسییه‌كانیشدا هه‌یه‌‌و به‌ربڵاوه‌، ئه‌مه‌ش یه‌ك واتای‌ هه‌یه‌، ئه‌وه‌یش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هێشتا زۆر دوورین له‌ زمانی‌ گفتوگۆوه‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ سیستمی‌ دیموكراسی‌. خۆ ئه‌گه‌ر ناكۆكی‌ یان جیاوازی‌ راوبۆچوون هه‌بوو له‌ نێوان حزبێك‌و لایه‌نێكی‌ دیكه‌دا، مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ په‌نا ببنه‌ به‌ر هێرش كردنه‌ سه‌ر یه‌كتر‌و ئه‌م حزب هه‌وڵ بدات ملی‌ حزبه‌كه‌ی‌ دیكه‌ بشكێنێت‌و قسه‌ی‌ ناشیرین‌و به‌رز‌و نزمی‌ پێ بڵێت، چونكه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ شێوازێكن سه‌ر به‌ قسه‌‌و ئاخاوتنی‌ نابه‌رپرسانه‌ن.
گه‌لانی‌ جیهان به‌ تایبه‌تی‌ ئه‌وانه‌ی‌ پێشكه‌وتوون، سه‌ركرده‌كانیان ئه‌و دیارده‌یه‌یان تێپه‌ڕاندووه‌ كه‌ ملی‌ یه‌كتر بشكێنن‌و یه‌كتر بخه‌ن، ئه‌وان له‌ ده‌ره‌نجامی‌ ئه‌زموونێكی‌ زۆر‌و پێشكه‌وتن‌و سه‌ركه‌وتنی‌ یه‌ك له‌ دوای‌ یه‌ك له‌ جیاتی‌ قسه‌ی‌ ناشیرین‌و سوكایه‌تی‌ كردن به‌ یه‌كتر‌و بێڕێزیی به‌ یه‌كتر‌و تۆمه‌ت به‌خشینه‌وه‌‌و درۆ هه‌ڵبه‌ستن، شێوازێكی‌ تریان دۆزییه‌وه‌ بۆ رێكخستنی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان ئه‌و شێوازه‌ش كه‌لتووری‌ گفتوگۆ‌و لێكتێگه‌یشتن بوو، ئه‌و ئه‌زموونانه‌ی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ رێگرتن له‌ یه‌كتر‌و گفتوگۆی‌ تێگه‌یشتوانه‌دا هه‌بوون‌و هه‌ن، جێگه‌ی‌ رێزن، ئه‌وانه‌ هه‌وڵی‌ نه‌هێشتن‌و بنبڕ كردنی‌ ناشیرین كردنی‌ یه‌كتر‌و سوكایه‌تی‌ كردن به‌ یه‌كتر ده‌ده‌ن، هه‌ڵبه‌ت ئه‌زموونی‌ سه‌ركه‌وتووش هه‌یه‌ بۆ دادوه‌رییه‌كی‌ دادپه‌روه‌رانه‌‌و بێخه‌وش ئه‌ویش له‌ جه‌نگه‌ی‌ ململانێ‌و ناكۆكییه‌كاندا، ئه‌مانه‌ هه‌موو ئه‌زموونی‌ جوانن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر لایه‌نه‌كان‌و حزبه‌كان نه‌گه‌نه‌ لێكتێگه‌یشتن‌و گفتوگۆ، كه‌ تاكه‌ رێگه‌ی‌ گه‌یشتنه‌ به‌ رێگه‌چاره‌ی‌ گونجا‌و میانڕه‌وانه‌‌و قبوڵكراو له‌لایه‌ن هه‌موانه‌وه‌، ئه‌و كات ده‌بێ دادگایه‌كی‌ بێخه‌وش‌و ده‌ستپاك هه‌بێت كه‌ له‌ توانایدایه‌ ماف بۆ مافدار بگێڕێته‌وه‌.
له‌ سایه‌ی‌ دیارده‌یه‌كی‌ له‌م شێوه‌یه‌دا ده‌بێ هاووڵاتیانی‌ عیراق پێویستیان به‌ چی‌ بێت؟ له‌م نێوانه‌دا چی‌ ده‌گوزه‌رێ، تۆ بڵێی‌ كه‌سانێك له‌م وڵاته‌دا هه‌بن هه‌ست به‌ به‌رپرسیاریی وشه‌ نه‌كات؟ به‌ڵام هه‌یه‌‌و زۆریشه‌، زۆرن ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ی‌ گرنگی‌ به‌ وشه‌‌و ده‌ربڕینه‌كانیان ناده‌ن‌و بێباكن له‌ ده‌ره‌نجامه‌كانی‌، ئه‌و كه‌سانه‌ زۆرن كه‌ به‌ دوای‌ خراپترین وشه‌‌و ده‌ربڕیندا ده‌گه‌ڕێن‌و به‌كاری‌ ده‌هێنن دژی‌ به‌رامبه‌ره‌كانیان، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ئامرازه‌كانی‌ راگه‌یاندن به‌كار ده‌هێنن، له‌گه‌ڵ ئامرازه‌كانی‌ په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیدا، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ بگره‌ ده‌وترێ سوپایه‌ك هه‌یه‌ له‌ پشت ئامرازه‌كانی‌ په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ كه‌ ئیش‌و كاریان ته‌نها پاشقول گرتن‌و ملشكاندنی‌ ئه‌و كه‌س‌و لایه‌نه‌یه‌ كه‌ راو بۆچوونیان له‌گه‌ڵ خاوه‌نه‌كانیاندا یه‌ك ناگرێته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت خاوه‌نه‌كانیان لایه‌نی‌ سیاسی‌‌و حزبه‌كان‌و ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ن كه‌ نه‌ك هه‌ر ركابه‌ری‌‌و ململانێ ده‌كه‌ن به‌ڵكو زۆرانبازی‌ ده‌كه‌ن له‌ پێناو به‌ده‌ستهێنانی‌ پۆست‌و پله‌‌و پایه‌‌و پاره‌‌و ده‌سه‌ڵاتدا، ئه‌و جۆره‌ سوپایانه‌ خراپترین دیارده‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی‌ ته‌كنۆلۆژیای‌ نوێی‌ زانیاریدا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌.
ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ پرسیاره‌كه‌مان، ئه‌وه‌ی‌ كه‌ عیراقییه‌كان پێویستیان به‌ چییه‌؟ به‌ تایبه‌تیش ئه‌و عیراقییانه‌ی‌ له‌ گێژاوی‌ سیاسه‌ته‌وه‌ گلاون، ئه‌وانه‌ پێویستیان به‌وه‌یه‌ له‌ به‌رپرسیاریی وشه‌ تێبگه‌ن، ده‌بێ باوه‌ڕ به‌وه‌ بهێنن كه‌ وشه‌ كاریگه‌ریی باش‌و خراپیشی‌ هه‌یه‌، سه‌ركرده‌ی‌ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان كه‌ خاوه‌نی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسین‌و سه‌روكاریان هه‌ر له‌گه‌ڵ سیاسه‌تدایه‌، ده‌بێ باش له‌وه‌ تێبگه‌ن كه‌ وشه‌‌و گوزارشت رۆڵی‌ كاریگه‌ر‌و باڵای‌ هه‌یه‌ له‌ بنیاتنانی‌ دیموكراسی‌، چونكه‌ له‌و رێگه‌یه‌وه‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ ده‌بێته‌ گفتوگۆ‌و لێكتێگه‌یشتن، نه‌ك ململانێ‌و پاشقول له‌یه‌ك گرتن، نه‌ك گرتنه‌به‌ری‌ هه‌موو رێگاكان ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی‌ بخات‌و ملی‌ بشكێنێت، له‌ راستیدا یاریكه‌ری‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌و شه‌ڕه‌ قسه‌یه‌ی‌ ئێستا له‌ ئارادایه‌ سه‌ركرده‌كانن نه‌ك سوپاكه‌ی‌ پشت ئامرازه‌ ئه‌له‌كترۆنییه‌كانه‌وه‌، چونكه‌ سوپاكه‌ به‌كرێگیراون‌و ته‌نها كرێیه‌ك وه‌رده‌گرن له‌بری‌ ئه‌و كاره‌ی‌ ده‌یكه‌ن.
ئه‌گه‌ر حزبه‌كان‌و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان له‌م بارودۆخه‌ی‌ ئه‌مڕۆی‌ عیراقدا بیانه‌وێ ئه‌زموونێكی‌ دیموكراسی‌ باش پیاده‌ بكه‌ن، ده‌بێ زۆر باش له‌وه‌ تێبگه‌ن كه‌ دیارده‌‌و كه‌لتووری‌ پاشقول گرتن چ كاره‌ساتێكی‌ لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌، ده‌بێ دوورتر بڕوانن‌و زۆر باش له‌وه‌ تێبگه‌ن كه‌ چ كاره‌ساتێك به‌ڕێوه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م دیارده‌ ناشیرینه‌ هه‌روا به‌رده‌وام بێت‌و زاڵ بێت به‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ نێوان حزب‌و لایه‌نه‌كان‌و كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌، كه‌واته‌ بنیاتنانی‌ ئه‌زموونێكی‌ سیاسی‌ پڕ له‌ ئاكار‌و سه‌ركه‌وتوو به‌ پله‌ی‌ یه‌كه‌م له‌ ئه‌ستۆی‌ سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كانه‌، پێچه‌وانه‌كه‌یشی‌ هه‌ر راسته‌، واته‌ بڵاو كردنه‌وه‌ی‌ كه‌لتووری‌ لێدان‌و ملشكاندنی‌ یه‌كتر هه‌ر كه‌سایه‌تی‌‌و حزب‌و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان په‌یڕه‌وی‌ ده‌كه‌ن‌و ئه‌وان پلانی‌ بۆ داده‌ڕێژن‌و ململانێكان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن‌و سوپا ئه‌له‌كترۆنییه‌كه‌ ئاراسته‌ ده‌كه‌ن‌و سیاسه‌ت ئاراسته‌ ده‌كه‌ن، كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ش هۆكاری‌ گه‌وره‌ن بۆ شكستی‌ دیموكراسی‌ نوێ له‌ عیراقدا.
هه‌ر كاتێك به‌رپرسه‌ گه‌وره‌كان هۆشیار بوونه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ وشه‌‌و به‌رپرسیاریی‌و گرنگی‌ وشه‌، ئه‌و كات به‌رپرسی‌ سیاسی‌ له‌م وڵاته‌دا دوو رێگه‌ی‌ له‌به‌رده‌مدا ده‌بێت، رێگه‌یه‌كیان ئه‌وه‌یه‌ ده‌توانێ وڵات ئاوه‌دان بكاته‌وه‌، رێگه‌ی‌ دووه‌میش ده‌توانێ وێرانتری‌ بكات، به‌ڵام ئه‌و كات ده‌بێ له‌وه‌ تێبگات ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی‌ بێت به‌رگری‌ له‌ دیموكراسی‌ بكات‌و ده‌وڵه‌تی‌ عیراقی‌ دیموكرات بپارێزێت، پێویسته‌ رێگه‌ی‌ یه‌كه‌میان هه‌ڵبژێر ێت، واته‌ به‌ هه‌موو توانایه‌وه‌ به‌ره‌نگاری‌ كه‌لتووری‌ پاشقول گرتن بێته‌وه‌‌و كه‌لتوور‌و رۆشنبیری‌ گفتوگۆ‌و هه‌ستكردن به‌ به‌رپرسیاریی وشه‌ بڵاو بكاته‌وه‌، ده‌بێ گفتوگۆی‌ بنیاتنه‌رانه‌ بكاته‌ بنه‌ما‌و سه‌رتۆپی‌ رێگه‌چاره‌كان بۆ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌ زۆر‌و زه‌وه‌نده‌كانی‌ عیراق، به‌ تایبه‌ت كه‌ ئه‌مڕۆ عیراق زیاتر له‌ 15 ساڵی‌ بڕیوه‌ له‌ سه‌رده‌م‌و سیستمی‌ دیموكراسی‌‌و هاووڵاتیانی‌ عیراقیش خوازیارن‌و چاوه‌ڕێی‌ ئه‌وه‌ن وڵاته‌كه‌یان گه‌شه‌ بكات‌و سه‌رپێ بكه‌وێت، نه‌ك وێران ببێت‌و به‌ كه‌لتووری‌ لێدانی‌ یه‌كتر‌و ملشكاندن‌و پاشقول گرتن له‌ گرێژه‌نه‌ی‌ ببه‌ن.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شۆڕشه‌كانى سودان له ‌نێوان كوده‌تا…

شۆڕشه‌كانى سودان له ‌نێوان كوده‌تا سه‌ربازييه‌كان و بێده‌نگى نێوده‌وڵه‌تیدا شاناز ...