سەرەکی » دۆسێ » ئاسایشی نیشتیمانی هەرێمی كوردستان لە روانگەی وزەوە

ئاسایشی نیشتیمانی هەرێمی كوردستان لە روانگەی وزەوە

پێشەكی
پێناسەو ڕەهەندەكانی ئاسایشی نیشتیمانی لە مانا كلاسیكیەكەی دەرچووە كە بریتی بێت لە: پاراستنی كیان یاخود دەوڵەت لە هەڕەشە سەربازییەكانی دەرەوە، بەڵكو لە چەندین ئاستی نا- سەربازیدا وەكو: ئاسایشی ئابووری، ئاسایشی ووزە، ئاسایشی ژینگە، ئاسایشی ئەلیكترۆنی، تیرۆر، ئاسایشی خۆراك، كارەساتە سروشتیەكان، نایەكسانی ئابووریی، مەترسیەكانی ئەكتەرە نا-دەوڵەتیەكان، كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان و…تادوایی دا خۆی ئەبێنێتەوە. ئەمە یانی ئەبێت هەر هەرێمێك لەهەموو ئەو ئاستانەدا بیربكاتەوە بۆ پاراستنی ئاسایشی نیشتیمانی یاخود بۆ هەڵسەنگاندنی كارەكانی پێشوتری خۆی.
ئەم هەوڵە زانستیە یەكێكی ترە لەپەیپەرەكانی پەیمانگەی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی –MIRS و، بەشێكە لەدیاریكردنی مەترسی و دەرفەتەكان بۆ نەتەوەیەكی بێدەوڵەت، كە لە قووڵایی ستراتیژی نیشتیمانی و ئابووری سیاسیی هەرێمی كوردستان ئەكوڵێتەوە لە نێوان حەوزەكانی ووزەدا، ئاخۆ هەردوو بابەتی « بازاڕی ووزە» و «جیۆپۆڵەتیكی ووزە» چۆن كاریگەری لەسەر ئاسایشی ووزەو ئاسایشی نەتەوەیی هەرێمی كوردستان دائەنەن؟. چۆن لەنێوان كۆمەڵێك مەترسی دا دەرفەتێك ئەدۆزیتەوە؟. لەگەڵ خۆی دا كۆمەڵێك ڕاسپاردەو دەرئەنجام پێشكەش ئەكات.

بەهرۆز جەعفەر

یەكەم: تێگەیشتن لە ئابووری سیاسی هەرێمی كوردستان
بەگشتی ئەكرێت سیفەتە جیاكەرەوەكانی ئابووریی نەوتی هەرێمی كوردستان لە چوار تەوەردا كورت بكەینەوە:
1-1. سیستەمێكی دارایی لاواز (ئابووری پشت بەستو بە پارەی كاش).
لە كاتێكدا جیهان نەك پارەی كاش، بەڵكو بزنس كارت و (ATM) یش تێ ئەپەڕێنێت، بەرەو دراوی دیجیتاڵی و ئەلیكترۆنی هەنگاو ئەنێت، دراوی كاغەز بەرەو نەمان ئەچێت، بەڵام هێشتا كەلتوری حكومڕانی كوردی هەر ئەوەیە كە بە پارەی (كاش) مامەڵە بكات.
بۆیە دەبینیت بازاڕی ئابووری هەرێمی كوردستان خێراترین گەشەی نەوتی و ئابووری هەبووە لە ماوەی (2007 بۆ 2013) ەدا لە ساڵی (2013) ەدا داهاتەكەی (13) ملیار دۆلار بوە، بەڵام چونكە سیستەمێكی دارایی لاوازی هەیە لەساڵی (2015) ەدا داهاتی هەرێمی كوردستان ئەگاتە (سفر) و كۆمەڵێك قەرزی ناوخۆیی و دەرەكیشی دێتەسەر. ئەوەی تێبینی ئەكرێت پارادۆكسێكە هەتا پیشەسازی پیترۆلیۆم لەهەرێم گەشە بكات قەیرانی دارایی هەرێم زیاتر ئەبێت! ئەم ستراكچەرە هەڵەیە لەسیستەمی دارایی دا هەموو كاتێك هۆكاری دروستبونی شۆكی گەورەیە، بۆنمونە كە لەساڵی (2014) ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش تەنها (20) كیلۆمەتر لە پایتەختی كوردستانەوە دوور بوو، لەگەڵیدا نرخی نەوت لە (115$) ی (حوزەیرانی 2014) ەوە گەیشتە (45$) لە ساڵی (2017) ەدا، لە پڕ (28%) ژمارەی دانیشتوانی هەرێم زیادی كرد بە هاتنی نزیكەی (2) ملیۆن ئاوارە و كۆچبەر(1). دوور نییە سبەی گۆڕانكارییەك لە توركیا یان لە ئێران ڕووبدات، چەندین ملیۆن پەنابەری دیكە ڕووبكەنە هەرێم.
1-2. پشت بەستنی بێ‌ ئەندازە بە سێكتەری نەوت
بە پێی دەستور ئیراداتی نەوتی هەرێمی كوردستان بەڕێژەی (85%) لە بەغداوە ڕەنگڕێژكراوە، لەكاتێكدا سەرچاوەی دارایی عیراق بەگشتی بەڕێژەی (90 % بۆ 95%) پشت بە نەوت ئەبەستێت، هەرێمی كوردستان لە ساڵی (2017) ەدا داهاتەكەی تەنها (5%) ی پشتی بە باج بەستووە(2) (ئەمەش بەو مانایە نایەت باج لە سەر هاوڵاتیان زیادبكرێت بەڵكو پێویستە یاسای باج وەها ڕێك بخرێت كە لەگەڵ داهاتی تاكەكەس و ئاستی بەرهەمهێنانی گشتی دا بگونجێت).
1-3. ڕۆڵی بێ ئەندازەی حكومەت لە سێكتەری نەوت دا
حكومەتی هەرێمی كوردستان (وەك كەرتی گشتی ) بەتەنها خۆی كۆنترۆڵی كەرتی نەوتی كردووە، ڕێژەی ئامادەگیەكەی سەروو (50%) یە، ئەمەش وا ئەكا حكومەت ڕێ‌ بەخۆی بدات سەروو (50%) ی داهاتی ئەم نەوتە بۆ بودجەی بەكاربردن (استهلاكی) وەكو مووچەو هاریكاری كۆمەڵایەتی و دابین كردنی خزمەتگوزاری كارەباو ئاو و سوتەمەنی و تەندروستی و خزمەتگوزاری خوێندن بەكاربهێنێت(3). سەرباری ئەوەش ڕۆڵی كەرتی تایبەت لاواز ئەكات. لەگەڵ ئەمانەشدا هەرێمی كوردستان توانیویەتی بازاڕێك سەرپێ‌ بخات كە كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان بەرەو هەرێم كەمەندكێش بكات، بۆیە تەنها لە بواری نەوت و غازدا هەرێم پەیوەندی لەگەڵ (28) دەوڵەتی ئەم دونیایە هەیە كە خۆیان لە (58) گرێبەستدا ئەبیننەوە .
1-4. پشت بەستن بە هاوردەكردن
هەرێمی كوردستان هەروەكو عیراق تاكە كاڵایەك كە پشتی پێ ئەستێت نەوتە، لەكاتێكدا پێویستە هەمەجۆری لەسەرچاوەی داهات دا هەبێت.
دووەم: ئاسایشی ووزە و هەرێمی كوردستان
2-1. ڕووبەڕوبونەوەی ڕەهەندە نەرێنیەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان
بەپێی زانستی فیزیا هەر شتێك لە گێتی دا بۆشاییەك داگیربكات پێی ئەوترێت «ماددە»، جا بۆ ئەوەی هەر تەنێك یان ماددەیەك بجوڵێت پێویستە هێزێك بە ووزەیەكی دیاریكراو كاری تێ بكات. كەواتە «ووزە سەرچاوەی جووڵەیە». ئەگەر «ووزە» نەمێنێت جیهان لە جووڵەو پێشكەوتن ئەوەستێت، هێشتا نەوت (34%) و غازی سروشتیش (21%) سەرچاوەی ووزەی جیهان پێك دێنێت، واتا هێشتا نەوت و غاز (55%) سەرچاوەی ووزە لە جیهاندا پێك دێنن(4). لە ساڵی (2015) ەدا جیهان هەر ڕۆژێك (93) نەوەت و سێ‌ ملیۆن بەرمیل نەوتی بەكارهێناوە، لەساڵی (2018) ەدا بە نزیكەیی ئەم بڕە بۆ هەر ڕۆژێك گەیشتووە بە (100) سەت ملیۆن بەرمیل نەوت(5). یانی سەرەڕای ئەوەی پێشكەوتنە تەكنۆلۆژییەكان و داهێنانەكانی مرۆڤ گەیشتووەتە ئەوپەڕی لوتكە هێشتا بەكارهێنانی نەوت و غازی سروشتی ڕووی لەزیادبونە.
لەبەرئەوەی جیهان تینوی ووزەیە، چەمكی «ئاسایشی ووزە-Energy Security» بووەتە مۆدێلێك لە سیاسەتی ئابووری جیهانی، لەوەش پتر بووەتە كۆلكەی هاوبەش لە نێوان ئاسایشی نیشتیمانی و سەرچاوە سروشتیەكانی دەوڵەت بۆ بەكارخستنی ووزە. بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان ئاسایشی نیشتیمانی لەگەڵ ووزەدا كۆنێكت بكات، ئەبێت دوو ڕێگە بەرچاوی خۆی بخات، یەكەمیان بەر بە تەشەنەسەندنی ڕەهەندە نەرێنیەكان نەوت بگرێت، دووەمیان لە ڕووی تەكنیكیەوە كوردستان بگاتە ئاستێك كە ئیدارەی سێكتەری ووزە بدات بۆ نمونە: بتوانێت هەڵسەنگاندن بۆ مەترسییەكان بكات (Risk Assessment) لە كێڵگەكاندا، یان لە سەلامەتی و تەندروستی بوارەكە (Health &Safety) بكۆڵێتەوە.
بەشێوەیەكی گشتی دەتوانین سێ‌ ڕەهەندی نەڕێنی بۆ نەوت دیاری بكەین :
1- دەبێت هۆی سەر هەڵدانی توندوتیژیی و شەڕ لە وڵاتاندا
2- نەمانی ئینتیمای نیشتیمانی لای هاوڵاتیان.
3- بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و جیاوازی چینایەتی.

2-2. چۆنێتی پێش بینی كردن بۆ نرخی نەوت
نرخی نەوت وەك هەر كاڵایەكی تر لە بازاڕدا بەندە بە ئاستی «خواست و خستنە ڕوو»، تا خواست لە سەر نەوت زۆر بێت نرخەكەی بەرزتر ئەبێتەوە، تا ئاستی خستنە بازاڕی نەوتیش زۆر بێت نرخەكەی كەم ئەبێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا چەند فاكتەرێكی گرنگتر هەن كە كار لەسەر بەرزبونەوەو نزمبونەوەی نرخی نەوت ئەكەن لەوانە: ئۆپیك (تا ئێستا 40% نەوتی جیهان ئۆپیك مامەڵەی پێوە ئەكات، ئۆپیك یەكێكە لەو لایەنانەی ویستیەتی نەوت بەهای خۆی لەدەست نەدا، ئەو نرخەی ئۆپیك ئەیەوێ‌ بۆ ساڵی 2019 ئەوەیە كە بەهای یەك بەرمیلێك لە نێوان 68 بۆ 70 دۆلاردا بێت، بۆ ئەمەش لە كۆتایی 2018 ەدا ئۆپیك بڕیاری دا ڕۆژانە بڕی 1.2 یەك ملیۆن و دووسەت هەزار بەرمیل كەمتر بخاتە بازاڕەوە)(6).
یەكێكی تر لە فاكتەرە گرنگەكان بریتی یە لە ململانێ‌ سیاسیە هەرێمایەتیەكان، تا كێشەو بێشە لەو ناوچانەی نەوت بەرهەم ئەهێنن زیاتر بێت كاریگەری لەسەر نرخی نەوت ئەبێت، وەكو ئەوەی لە فەنزەویلا هەیە، ئەو جەنگ و قەیرانانەی كە لە سوریاو لیبیاو عیراق هەن، ئەو سزایانەی ویلایەتە یەكگرتوەكان خستویەتیە سەر ئێران، ئەمە هەندێ‌ جار وا ئەكات نەوت خێراتر بگاتە بازاڕەكانی جیهان و هەندێ‌ كاتیش بە پێچەوانەوە. هەروەها ئەشێت هەندێ‌ جار كارەساتی سروشتی ڕووبدات وەك گڕكان و تەقینەوەی جۆراوجۆر و لافاو…و…تادوایی، ئەمەش كاریگەری بخاتە سەر نرخی ووزە بەگشتی.
یەكێكی تر لەو فاكتەرانەی لەبازاڕی نەوت دا گومان و ڕاڕایی دروست ئەكەن زیادبونی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی لیتەیی ئەمریكایە، ئەوەش وا ئەكات خواست لەسەر نەوت كەم بێتەوە. هەندێ‌ جاریش خەڵكی ساتو سەوداكەر لەبازاڕو بۆرسەدا زۆرن، نەوتێكی زۆر ئەكڕن، ئەمەش وا ئەكات كاڵاكە لەبازاڕدا كەم بێتەوە و نرخ زیاد بكات.
2-3. سەلامەتی نیشتیمانی و هەڵسەنگاندنی مەترسیەكان (National Safety and Risk Assessment)
یەكێك لەو دیاردانەی لە سێكتەری ووزەی هەرێمی كوردستاندا بەدی ئەكرێت، نەبونی كادری تەكنیكی و بێ‌ ئەزمونییە بەرانبەر كێڵگەكانی نەوت و غاز لەلایەك، لەلایەكی تریش نەبونی شەفافیەت و ڕاهێنانی پیشەییە لەبوارەكەدا. ئەگەر سەیر بكەین بەشێكی زۆر لەو وڵاتانەی خاوەنی كۆمپانیای گەورەن لەبواری نەوت دا، خۆیان خاوەنی دڵۆپێك نەوت یان هیچ سەرچاوەیەكی هایدرۆكاربۆنی نین!. كەچی سەرمایەیەكی گەورەیان لە وڵاتانی ئەفریكاو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبواری نەوت و گازدا كۆكردۆتەوە، تەنانەت وڵاتانی خاوەن یەدەگی سروشتی هەژماری بانكیان ئەبەنە ئەو وڵاتانەی كە سەرچاوەی سروشتی یان نییە.!. بە واتایەكی تر هەرێمی كوردستان چونكە لەڕووی تەكنیكیەوە لاوازە ئەبێت بۆ كەرەستەیەكی بچوك پشت بەخەڵكی ساتو سەوداكەر یان كۆمپانیا بیانیەكان ببەستێت.
لێرەدا سەلامەتی پیشەیی و پاراستنی ژینگەو ژیانی كاركەران لە مەترسییەكانی ژینگە، نەخۆشی، كارەبا، گڕكان و تەقینەوەی ئیستیوانە گازییەكان و…تادوایی…گرنگە، بۆ ئەمەش میكانیزمەكانی ڕووبەڕووبونەوەی لەچەند هەنگاوێكدا ئەنجام ئەدرێت:
یەكەم: دیاریكردنی مەترسییەكان
دووەم: دیاریكردنی ئەو تاكانەی یان ئەو كاركەرانەی كە ئەم مەترسییە ڕووبەڕوویان ئەبێتەوە، ئایا چۆن چۆن ڕووبەڕوویان ئەبێتەوە.
سێهەم: هەڵسەنگاندنی مەترسیەكەو دەستنیشانكردنی شێوازی خۆپاراستن
چوارەم: تۆماركردنی ئەنجامەكان و جێبەجێ‌ كردنی
پێنجەم: پیاچونەوەی هەڵسەنگاندنەكەو هەرچی تر پێویست بێت بكرێت. لەبەرئەوەی ئەمە كاری ئەندازیاری و پیترۆلیۆمە ئێمە لێرەدا لێی ئەگەڕێین(7).

2-4. مەترسیەكانی سەر یەدەگی سروشتی هەرێمی كوردستان: چۆن سەرچاوە بكەین بە یەدەگ ؟
یەكێكی تر لە مەترسییەكانی سەر ئاسایشی ووزەی هەرێمی كوردستان، كەمبونەوەی سەرچاوەو یەدەگی نەوت و غازی هەرێمی كوردستانە. (یەدەگ- Reserve: واتە سەرچاوەی زانراو و یەكلابوەوە لەژێر زەوی دا، سەرچاوە- Resource: واتە هێشتا ساخ نەبۆتەوەو بە فلتەرە جیۆلۆجیەكاندا تێ‌ نەپەڕیوە) جا بۆ ئەوەی «سەرچاوە» ببێتە «یەدەگ» چوار فاكتەری سەرەكی هەمیشە ئەو ڕۆڵە دیاری ئەكات، ئەوانیش لایەنی تەكنیكی، جیۆلۆجی، ئەمنی، وە هەڵگەڕانەوەی نرخ (تقلب الاسعار- Price Volatility) ە.
یەكەم: لایەنی تەكنیكی، بۆ نمونە، عیراق وڵاتێكە لە ڕووی نەوتەوە دەوڵەمەندە، بەڵام هەمیشە لەڕووی تەكنیكیەوە پشت بە كۆمپانیا ئێرانیەكان یاخود ئەمریكی و بیانییەكان ئەبەستێت، ئەوەش وایكردووە زۆرجار ملكەچیان بێت.
دووەم: لایەنی جیۆلۆجی، بۆ نمونە هەندێكجار نەوتی خاوی قورس (Heavy Crude Oil) چڕییەكەی بەپێی ستانداردی (API) نییە كە ئینستیوتی پیترۆلیۆمی ئەمریكی بە (20) پلە دای ناوە (نابێت كەمتر بێت) بەڵام ڕەنگە ئەم كێڵگەیە تووشی داخوران یاخود ئاوی تێكەڵ بێت، یان ووشك بێت، بۆ نمونە: كێڵگەی كێوە چرمەلە –Kewa Chirmila ووشك بوە لە هەرێمی كوردستان، بەپێی ڕووماڵی ساڵانەی نەوت و غاز لە ئینستیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی- MIRS لەو تەوەرەی پەیوەستە بەكێڵگەكانی هەرێمی كوردستانەوە، دەرئەكەوێت كە لە ( بلۆكی تازە) ەدا كۆمپانیای Oil Search Ltd نەیانتوانیوە نەوت بەدەستبهێنن و بڕی (393.3) ملیۆن دۆلار زیانیش بەر كۆمپانیای ناوبراو كەوتوە، لە (كێڵگەی بەردە ڕەش) بەهەمان شێوە یەدەگەكە زۆر كەمبویەوە(8). كێڵگەی نەوتی تەق تەق یەكێكی ترە لەو كێڵگانەی كە نزیك بۆتەوە لە هەرەسهێنان، لە (683) ملیۆن بەرمیلی ساڵی (2011) ەدا كە بەرهەمی هێناوە گەیشتۆتە (356) ملیۆن بەرمیل لەساڵی (2015) ەدا(9)، هەروەها لەسەرەتای (2018) ەدا ڕۆژانە (14000) چواردەهەزار بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە، لەكاتێكدا پێشوو تر (140000) سەت و چل هەزار بەرمیل بەرهەمی هەبوە لە ڕۆژێكدا(10).
سێهەم: فاكتەری ئەمنی، بەهەمان شێوە ڕۆڵی گرنگ ئەگێرێت لە دیاریكردنی یەدەگی نەوت و غازدا، بۆ نمونە «بەندەر» كانی جیهان هەمیشە جێگەی مشتومڕو ناكۆكییە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیەكانن، كۆنترۆڵكردنیان هۆكاری جەنگەكان بووە، « بەندەری عەقەبە» لە ئوردون وەك تاكە دەروازەی ئاوی» بەندەری»سیفاستوبول لە دورگەی قرم» كە روسیا هەیمەنەی هەیە بەسەریدا، «بەندەری حەیفا لە ئیسرائیل»، لە سوریا «تەرتوس»، لە قوبرس تازە دەست بە دۆزینەوەو دەرهێنانی غاز كراوە لە لیماسول و لارناكا، لە توركیا «جەیهان».
لە هەرێمی كوردستان دوو كێڵگەی هەرە سەرەكی نەوت و غاز بەردەوام لە ژێر مەترسیدان كە كێڵگەكانی «كۆرو مۆر-Kor Mor» و «خورمەڵە- Khurmala» یە بەهۆی ئەوەی لەڕووی جوگرافییەوە ئەكەونە ناوچە تەماسییەكانی نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی مەركەزیی لەلایەك، ئێران و توركیاش لەلایەكی تر، ئەمەش وا ئەكات لە ناكاو یەدەگێكی زۆر لەدەست دەربچێت، هەروەها لایەنێكی تری مەترسی ئەمنی بریتی یە لە ترانزێتی بۆڕییەكان كە بەخاكی توركیادا تێپەڕ ئەبێت (ئەمە ئەچێتە خانەی جیۆپۆڵەتیكی ووزەوە كە ئاكامەكەی لەدوو ئەگەر تێپەڕ ناكا: یان هاریكاری هەرێمایەتی یاخود ناكۆكی)، جاری وا هەیە لەناوخۆدا هەندێ‌ جار هێڵەكانی بۆڕیی تووشی مەترسی جۆراوجۆر ئەبنەوە…
چوارەم: هەڵگەڕانەوەی نرخ (تقلب الاسعار) كە مەترسی و نا-دڵنیاییە لەوەی (نرخ) ی كاركردنی كۆمپانیاكانی كار لە بواری ئاماژە پێدراودا وا دەرنەچێت، مەسەلەن كۆمپانیایەك لە قۆناغی یەكەمدا لە چوارچێوەیەكی بەرفراوان دا دەست ئەكات بە: گەڕان و پشكنین و پاشان كە ئەگاتە (دەرهێنان) نرخی نەوت دائەبەزێت، ئیتر كێڵگەكە بەجێ ئەهێڵێت یان هەر ڕێككارێكی تر بە پێی جۆری گرێبەستەكان، كە لێرەدا گرێبەستەكانی حكومەتی هەرێم بەگشتی گرێبەستە لەسەر شێوازی (بەشداری وەبەرهێنان – Producing Sharing Contract) كە تێیدا بەرپرسیارێتی یاسایی و دارایی و ژینگەیی ئەكەوێتە سەر حكومەتی خانە خوێ‌ (هەرێمی كوردستان).

2-5. تیۆریزەكردنی ووزە لە هەرێمی كوردستان
یەكێك لە خەوشەكانی ئابووریی و سیاسەت لە كوردستان بەگشتی، ئەوەیە هەر شتێك بە بێ‌ پشت بەستن بە (نەزەریە- بیردۆز-Theory) ێك ئەڕواتە ڕێوە!. بۆ نمونە یەكێك بپرسێت: ئایا پەیوەندی دروستكەرانی بڕیار لەهەرێمی كوردستان یاخود سێكتەری نەوت و غازی هەرێمی كوردستان لەگەڵ بازاڕی جیهانی دا چییە و چۆنە؟. هیچ وەڵامێك دەستەبەر نابێت ئەگەر تیۆرییەك لەپشت ئەمەوە نەوەستابێت. یان بۆ نمونە چۆن وا لەهەرێمی كوردستان بكەین دوور بێت لە ڕاڕایی و تەنگ و چەڵەمەی ئەمنی؟. بە بێ‌ بونی تیۆرییەك كە یارمەتیمان بدات بۆ تێگەیشتنی زیاتر ناتوانین ئەمە بەرجەستە بكەین.
یەكێك لەو تیۆرە گرنگ و باوانەی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا جێگەی خۆی كردۆتەوە (تیۆری جێگیربونی هەیمەنە – النظریە الاستقرار الهیمنە- Hegemonic Stability Theory)ە، ئەمە گونجاوییەكەی ئەوەیە كە تیۆرییەكی دووڕەگە –Hybrid Theory، نیۆ-لیبراڵەكان پەسەندی ئەكەن لەبەرئەوەی ڕێگەئەدا شتومەكی گشتی لە بازاڕی ئابووری ئازاددا بخرێتە ڕوو، نیۆ-ڕیالیستەكانیش بە داهێنانی خۆیانی دائەنەن و، لایانوایە سەروەری (دەوڵەت) ئەخاتە پێش هەموو شتێكەوەو، لەم تیۆرەدا دەوڵەت بیر لەهیچی تر ناكاتەوە ئەگەر بەرژەوەندی خۆی تیا نەبێت، لێرەدا دەوڵەت هەموو شتێك پشتگوێ‌ دەخات تەنها بەدوای «بەهێزكردن» ی خۆیدا ئەگەڕێت. تیۆری ئیستیقراری هەیمەنە كە « چارلیس كایندلبیرگر-Charles Kindleberger» لە كتێبی « جیهان لە ڕۆچوندا- The world in Depression: 1929-1939» دا شی ئەكاتەوە، كە پێویستە دەوڵەت یان هێزی باڵادەست یاساو مەرجەكانی خۆی بسەپێنێ‌ لە میانەی كارلێكردن لەگەڵ دەوڵەتانی تردا بۆ ئەوەی دوور بێت لە ڕاڕایی ئەمنی و لە سبەینێ‌ دا پارێزراو بێت.
نەوت و غاز بابەتێكە، زیاتر ئەچێتە ناو چوارچێوەی زانستێكی نوێوە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان پێی ئەوترێ‌ (پەیوەندییە ئابوورییە نێودەوڵەتیەكان- International Political Economy) ئەگەر پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان ئاماژە بێت بۆ تاتوێ‌ كردنی جۆرو ڕێبازی پەیوەندییەكان لەنێوان «فاعل-ئەكتەر» ە نێودەوڵەتیەكاندا، ئەوە پەیوەندییە ئابوورییە نێودەوڵەتیەكان بریتی یە لە پەیوەندی نێوان حكومەتی دەوڵەتەكان لەگەڵ بازاڕی جیهانی دا.
تا هەنوكە یەكێك لە بەهێزترین تیۆرییەكان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا (ریالیستەكانن- الواقعیون-Realists)، ئەمانە لایانوایە سروشتی بەشەریەت بەدوو خراپە، بەهێزترین ئەكتەرێك هەبێت كە لە سیستەمی نێودەوڵەتی دا ڕۆڵ بگێرێت «دەوڵەت» ە، پەیوەندییە ئابوورییەكانیش لەنێوان دەوڵەت یان یەكەكاندا لەسەر بنەمای هاریكاری نییە بەڵكو بریتی یە لە «كێبركێ‌ كردن» لە پێناو بەدەستهێنانی هێزی زیاتردا، بۆیە ئەبێت پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆ لەنێوان هێزی سیاسی و سامانی ئابووری دا هەبێت، یەكێك لە پێشەنگەكانی ئەم قوتابخانەیە «فریدریچ لیست –Friedrich List» ە ساڵی (1841) لە ئەڵمانیا كتێبی (The National System of Political Economy) نووسی، باس لە سیستەمێكی نیشتیمانی ئەكات لە ئابووریی سیاسی دا، لەبارەی ئەوەی چۆن نەتەوە- نیشتیمانێك ئەتوانێت ئاستی سامان و هێزی خۆی بەرزبكاتەوە؟.، بانگەشەی ئابوورییەكی كۆزمۆپۆلیتی ئەكات (كۆزمۆپۆلەتیك یانی ئایدۆلۆجیایەكە كە هەموو مرۆڤایەتی بە ڕابردوو، بە ئایندەكەیەوە، بە هەر نەتەوایەتی و ناسنامەیەكی جیاوازەوە ئینتیمایان بۆ یەك كۆمەڵگەو یەك بازنە هەبێت، بەمانایەكی تر هەموو ئەخلاقیاتێك لەیەك سەرچاوەوە بێت، بە كورتیەكەی سەرمایەداری بەهای هاوبەشە ئابووری دەبێت لەناوخۆدا گرێ‌ نەدرێ‌ بە باج ەوەو قازانجی ئابووری بۆ هەموو كۆمەڵگەی بەشەرییە). لەسەر ئەمە ئەڵمانیا زیندانی كردو ناچاریان كرد واز لە ناسنامەكەی بهێنێت(11).
فریدریچ لیست، زۆر هێرش ئەكاتە سەر لیبراڵیستەكان، ناسیۆنالیزمی ئابووری گرێ ئەدا بە مانیفاكتۆر « وەرشەی بچووك» ەوە، بەجۆرێك ئەگەر دەوڵەت یان كۆمپانیا ناوخۆییەكان بوون بە خاوەنی كەرەستەی بچوكی خۆیان یان پیشەسازییەكی سەرەتایی ئیتر ئەتوانن خۆیان بەهێز بكەن و كێبڕكێ‌ بكەن لەگەڵ ئەوانی تردا، بۆ ئەمەش ئەكرێ‌ بەریتانیا وەك لانكەی شۆڕی پیشەسازی وەرشە و پیشەسازی بچووك هەناردەی ئەڵمانیا بكات، ئەڵمانیەكانیش خۆیان بەهێز بكەن و كێبڕكێی ئەوانی تری پێ بكەن!.
دوای جەنگی دووەمی جیهانی، واقعییەت كەوتە خۆی لە فۆڕمی جیاجیادا، یابان بوو بە ووڵاتێكی گەشەكردوو، بەو ئایدیایەی كە «حكومەت پاڵپشتی سێكتەری مانیفاكتۆر» كرد، یابان بوو بە ووڵاتێكی پیشەسازی.
سێهەم: گرنگی جیۆستراتیژی باشووری كوردستان و پێگەكەی لەناوەندی حەوزەكانی ووزەدا

3-1.پێگەی جوگرافی هەرێمی كوردستان
باشووری كوردستان دوورنیە لەو دەریایانەی كە لە ناوچەكەدا هەن، وەك دەریای رەش و قەزوین و دەریای سپی ناوەڕاست، بەڵام هەر بەهەرێمێكی داخراو دائەنرێت، چونكە بەڕادەیەك لەو دەریایانەوە دوورە و چەندین زنجیرە چیا هەن كە لەوانی دائەبڕێت.
پرۆفیسۆر «شاكر خەسباك» لە كتێبی «كوردەكان: لێكۆڵینەوەیەكی جوگرافی و ئیتنۆگرافی» ئەوە ناشارێتەوە كە كورد قوربانی دەستی ئەم پێگە ستراتیژیە داخراوەیەتی، لەگەڵ ئەوەشدا تایبەتمەندییەكانی پێگەی كوردستانی عیراق دەستنیشان ئەكات لەوانەش:
1- گرنگی تۆبۆگرافیا و گرنگی چیاكانی لەڕوی جیۆپۆلەتیكیەوەو لایەنە نیگەتیڤەكانی چیاكانی كوردستان.
2-دەشتەكان و گرنگی ئابوورییان
3-تایبەتمەندیە ستراتیژیەكانی پێگەی كوردستانی باشوور لە پلان و پرۆژە ئەوروپیەكاندا، یەكێك لەوانە بیرۆكەی دروستكردنی ڕێگەیەكی وشكانی گرنگی پێشكەش كردوە كە ئەوروپای ڕۆژئاواو ڕۆژهەڵات بەیەكەوە دەبەستێت لەڕێی توركیا و وڵاتی میزۆپۆتامیاوە لەگەڵ پرۆژەی هێڵی ئاسنی بەغدا بەناو كوردستانی باشووردا.
4- گرنگی چیاكانی كوردستان لای بەریتانیەكان چونكە ئەمان پێیان وایە كە ئەم چیایانە باشترین بەربەستی سروشتین بۆ پاراستنی ناوچەكانی عیراق لەتەماعی توركیاو ڕوسیا.
5- گرنگی كێڵگەكانی نەوت لای بەریتانیەكان و دواتریش لای ئەمریكاو دەوڵەتانی تری ڕۆژئاوا چونكە نەوت شادەماری ئابووری ڕۆژئاوایە.
6- گرنگی سەرچاوە ئاویەكانی كوردستان لای بەریتانیەكان گرنگی هەردوو ڕووباری دیجلەو فوراتەو كۆنترۆڵكردنی لافاوی ئەو ڕووبارانەی كە لەكوردستانەوە دێن و سودوەرگرتن لەو ڕووبارانە لەكشتوكاڵدا لەباشوورو ناوەڕاست و باکووردا.
7- گرنگی سامانی كشتوكاڵی كوردستان بۆ بەریتانیاو ئەمریكاو وڵاتانی سەر بە ئەوان .

3-2. نەوتی كەركوك (ڕەهەند و لێكەوتەكانی)
بە تێڕوانین لە ڕووداوەكانی دوای جەنگی جیهانی یەكەم و خۆماڵی كردنی نەوتی كەركوك لە ساڵی (1927) دەرئەكەوێت لە سەد ساڵی ڕابردوو (1919 بۆ 2019) هیچ كاتێك كورد پلانێكی زانستی ووردو پوختی بۆ كەركوك بەگشتی و بۆ جوگرافیای كێڵگە نەوتیەكانی كەركوك بەتایبەتی نەبووە، هەموو كاتێكیش كەركوك خاڵی سەرەكی گفتوگۆ و دانوستانەكان یاخود هۆكاری شەڕو ململانێكان بووە. لە دوای ڕووخانی سەدام (2003) شارەكە بۆ ماوەی (14) ساڵ واتا تا (2017) كەوتە ژێر دەستی كوردو دەسەڵاتی كوردی، بەڵام دیسان بەهۆی نەبونی پلان و ناكارامەیی بەرپرسانی كورد لەشارەكەو گەندەڵی و ململانێی نێوخۆیی كورد لەشارەكە، كەركوك و نەوتی كەركوك كەوتەوە دەست حكومەتی عیراقی. ئیمڕۆكە بۆ فرۆشتنی نەوتی كەركوك چەندین ڕێگە لە ئارادایە، لەوانە: هەناردەكردنی نەوتی كەركوك بۆ ئوردون، ڕەوانەكردنی بە هێڵی نەوتی كوردستان- جیهانی توركی، هەروەها هەناردەكردنی نەوتی شارەكە بۆ ئێران و، بەكاربردنی نەوتی كەركوك بۆ پاڵێوگە نێوخۆییەكانی عیراق:
3-2-1. هەناردەكردنی نەوتی كەركوك بۆ ئوردون
ووڵاتی ئوردون دەكەوێتە بەشی ڕۆژئاوای عیراقەوە، لەهەموو سەردەمە یەكلەدوای یەكەكاندا مامەڵەی جیاوازی لەگەڵ كراوە، لەشەڕی ئێران- عیراق دا ئوردون بەچەك و بە پراكتیكی پاڵپشتی عیراقی كرد، لەكاتی دەركردنی سوپای عیراق لە كوەیت دا دیسان ئوردون دژ بە عیراق نەوەستا و پاڵپشتی بەعسیەكانی كرد، لەبەر ئەم هۆكارانە حكومەتی عیراق هەمیشە نەوتی بە ئوردون فرۆشتووە بە نرخێكی هەرزانتر لە بازاڕ.
لەدوای پرۆسەی ئازادی (2003) ەوە، ئەم ویستە بەردەوام بووە، ساڵی (2006) حكومەتی عیراق و ئوردون ڕێككەوتن كە ڕۆژانە (10000) دە هەزار بەرمیل ڕەوانەی ئوردون بكرێت تا (2) ساڵ ئەم گرێبەستە بەردەوام بێت و هەر بەرمیلێكیش (18) دۆلار كەمتر لەنرخی بازاڕ بە ئوردون بفرۆشرێت، بەڵام لەبەر خراپی دۆخی ئەمنی لە خۆرئاوای عیراق ئەمە وەدی نەهات. دیسان ساڵی (2008) هەردولا ڕێككەوتنەوە كە بۆ ماوەی (3) ساڵ ڕۆژانە (10000) بەرمیل نەوت هەناردەی ئوردون بكرێت و هەر بەرمیلێكیش (22) دۆلار كەمتر لە نرخی بازاڕ بفرۆشرێت بە ئوردون و، زیاتریش بكرێت تا ئەگاتە (100000) هەزار لە ڕۆژێكدا، ئەمەش هەموو ڕۆژێك (400) تەنكەر لە قەزای بێجیەوە بە (800) كم نەوتەكە ئەگەیەننە دەست تەنكەرە ئوردونیەكان و، ئەوانیش ئەیبەن بۆ پاڵێوگەی زەرقا. هەرچەندە ئەم شێوازە لە گواستنەوە هەلومەرجێكی دژواربوو، وەك لە كۆتایی تشرینی دووەمی ساڵی (2010) ەدا (18) تانكەر گڕیان تێبەربو (2) شۆفێر گیانی لەدەستداو (12) دیكەش برینداربو(13).
ساڵی (2011) دیسان حكومەتی عیراق و ئوردون ساڵی (2011) دوای كۆتایی هاتنی گرێبەستەكەیان ڕێككەوتنەوە كە لولەیەكی نەوتی لە شارۆچكەی حەدیسەی عیراقەوە تا بەندەری عەقەبە ڕابكێشن، ئەمەش تا ماوەی (5) ساڵ ئەخایەنێت، بەڵام هاتنی داعش ئەم پرۆژەیەی سڕییەوەو لەبیری هەردولای بردەوە. جارێكی تر دوای كۆتایی هاتنی جەنگی داعش حكومەتی عیراق لەسەردەستی «عادل عەبدولمەهدی» بڕیاری دا نەوتی كەركوك ڕەوانەی ئوردون بكرێتەوە بە تەنكەر بەهەمان بڕی پێشو كە ڕۆژانە (10000) دەهەزار بەرمیلەو بەنرخێكی كەمتر لەبازاڕ(14).
3-3. ئایا نەوتی خاو لە ئایندەدا تەنها ڕەگەزی سەربەخۆیی كوردستانە؟
ئامادەكردن و سازدانی دەوڵەتیش بۆ بەرگریكردن چەند ڕەگەزێكی بنەڕەتی لەخۆدەگرێت كە برتیین لەمانە:
أ‌-ئامادەكردنی سیاسەتی دەرەكی دەوڵەت.
ب- ئامادەكردنی هێزە چەكدارەكان.
ج- ئامادەكردنی ئابووری نیشتمانی.
د- ئامادەكردنی خاك و زەوی دەوڵەت.
هـ ئامادەكردنی دامودەزگاركانی دەوڵەت.
و- ئامادەكردنی گەل
«واتە: ئەكرێت نەوت و غازی سروشتی پاڵپشت بە سیستەمێكی دارایی بەهێز لە هەرێمی كوردستان ببنە پاڵنەرێك بۆ وەگەڕخستنی سێكتەرەكانی تر و پاشان دامەزراوەكان سەرپێ بخرێن، ئینجا كار بۆ ڕاگەیاندنی دەوڵەتی كوردستان بكرێت، ئەوەی بینیمان (وە ئەبینرێت) بەپێچەوانەوە گەل ئامادەگیەكی ئەوتۆی نییەو، ئەرتەشێكی یەكگرتو لە كوردستان نییە».

3-4. ڕێگای ئاوریشمێكی نوێ‌ بەرەو دەریای ناوەڕاست
سەرۆك كۆماری عیراق «د. بەرهەم ساڵەح» لەبەرواری (22ی نۆڤەمبەری 2018) لە میانەی بەشداریكردنی لە «دیالۆگی مێدیتریانە- ISPI» لە ئیتاڵیا ئەڵێت « عیراق ناوجەرگەی ڕێگەی ئاوریشمێكی نوێیە بەرەو دەریای ناوەڕاست»(15).
هەرێمی كوردستان و عیراق دواجار ئەكەونە سەر یەك هێڵی ووزە، بەڵام بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی ستراتیجی ووزەی ئەم عیراقە، پێویستە شوێنی هەرێم لە نێوان حەوزە گەورەكانی ووزەی ناوچەكەدا دیاری بكەین و، بزانین ئاخۆ كامە حەوزە ڕاستەوخۆ سەری لەناوخوانی سیاسەتی ئابووری و ئەمنی هەرێمی كوردستاندایە؟
هەرێمی كوردستان بەشێكە لەستراتیجی ووزەو بازاڕی ئابووری عیراق، ئەم عیراقەش لە باکووری ڕۆژهەڵاتەوە دەریای قەزوین و لە باكوورو باكووری ڕۆژئاواوە بە دەریای ناوەڕاست و لە باشووریشەوە بە ناوچەی كەنداوی عەرەبی دەوردراوە، كە هەر سێ‌ حەوزەكە جگە لەبایەخی جیۆ- سیاسی و فەرهەنگی خاوەنی زۆرترین یەدەگی سروشتی جیهانن.
ململانێكانی ووزە لە جەمسەرگیری هەرێمایەتی دا كاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر دوو بواری گەورەی (بازاڕ) و (جیۆپۆڵەتیك) هەیە، هەرچەندە بە بڕوای جۆزیف نای- Joseph Nye جوگرافیای ئابووری جێگەی جوگرافیای سیاسی ناگرێتەوە. بەڵام ململانێكانی ناوچەكە پێیان ناوەتە قۆناغێكی ترسناكەوە لە سەدەی بیستویەكەمدا، لە دوای ساڵی (2008) ەوە ئیدارەی ئۆباما و یەكێتی ئەوروپا ویستیان بە درێژایی (3300) كیلۆمەتر لە ناوەڕاستی ئاسیاوە غازی سروشتی بگەیەننە ناوەڕاستی ئەوروپا لە ڕێگەی پرۆژەی « هێڵی نابۆكۆ- Nabucco pipeline» ەوە، ئەم هێڵەش بە بنا گوێی روسیادا تێپەڕ ئەبو، وە بە ئازەربایجان و بەخاكی توركیادا ئەگەیشتە نەمسا… لەناكاو لەگەڵ ڕاچڵەكینی ڕوسیاو گەڕانەوەی سەربازی و سیاسیی بۆ ناوچەكەو، دەستپێكردنی ناكۆكی چەكداری لە ئۆكراین و دوورگەی كریمیاو سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی و قەیرانی سوریا و مەترسی بەیەكداكێشانی ڕوسیاو ناتۆ لە ڕۆژهەڵاتی ئەوروپاو، دواتر هەژمونی روسیا و ئێران بەسەر ناوچەی قەزوین (كە پرۆژەكە پشتی پێدەبەست) هەموو ئەمانە وای كرد پرۆژەی نابۆكۆ لەكاربكەوێت، لەبری ئەوەش « گازپرۆم» ی ڕووسی پرۆژەی «توركش ستریم»ی پێشنیاركرد كە لە دەریای ڕەشەوە بەخاكی توركیادا بگاتە هەنگاریا «16»(بەڵام ئەمجارە لە ژێر كۆنترۆڵی روسیادا بەهاوكاری توركیا…كە توركیا ساڵانە بۆ هاوردەكردنی 34%ی غازی سروشتی خۆی پشت بە روسیا ئەبەستێت).
لەمیانەی قەیرانەكانی جەنگی داعش و، كورتهێنانی دارایی هەرێمی كوردستان، لە (شوباتی2017) ەدا لەسەردەستی سەرۆكی حكومەتی هەرێم « نێچیرڤان بارزانی» لەبەرانبەر وەرگرتنی (3) ملیار دۆلاری پێشەكی دا، تەواوی هێڵی بۆڕی و مامەڵەكانی بەرهەمهێنانی نەوت و غازی سروشتی ڕادەستی كۆمپانیای ڕۆس نەفت كرا(17). پرسیارەكە ئەوەیە ئایا گۆڕینی هێڵی وزەی هەرێمی كوردستان باجی گەورە بەدوای خۆیدا ناهێنێت؟. لەكاتێكدا ویلایەتە یەكگرتوەكان هێزی زەمینی و مووشەكی خۆی لە دەریای ڕەشەوە (بولگاریا و ڕۆمانیا) تا ناوچەی بەلتیق (لاتیڤیاو لیتوانیا) تا ئەگاتە باکووری قەوقاز بە جۆرجیا و ئۆكرانیاشەوە جێگیر كردووە. ئەمەش بۆ ڕێگەگرتن بە هەژمونی روسیا تا نەگاتە ئەوروپاو، ڕێڕەوەكانی دەریای ناوەڕاست.!.
لە ساڵی (2014) ەوە هەریەكە لە ئیسرائیل- قوبرس- میسر لە كەناری دەریادا لە ڕۆژهەڵاتی دەریای سپی، بە شێوەیەكی چڕوپڕ خەریكی دۆزینەوەو بەرهەمهێنانی غازی سروشتی و بڕێكیش لەنەوتن، ئەمەش ئیسرائیلی لەو حەوزەیە لە وڵاتێكی هاوردەكاری ووزەوە كردۆتە ووڵاتێكی هەناردەكار لەلایەك، لەلایەكی تریش ناكۆكیەكانی نێوان توركیاو یەكێتی ئەوروپای لەسەر كێشەی قوبرس بردۆتە ئاستێكی گەورەترەوە، دیارە هەریەكە لە سوریا و لوبنانیش دەكەونە سەر حەوزەی ڕۆژهەڵاتی دەریای سپی. ئەمەش روسیاو ئێرانی خستۆتە سەر كەڵكەڵەی ئەوەی كە بونی ئابووری و سەربازییان لەوناوچەیە هەبێت، بەڵام بە گشتی كلیلی پاراستنی ئاسایشی دەریای سپی ( كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرێ ئەدات بە ئەوروپاوە) دراوە بە « قوبرس- ئیسرائیل- یۆنان» بە پاڵپشتی ڕاستەوخۆی ویلایەتە یەكگرتوەكان و، بونی كەشتیە سەربازییەكانی ئەمریكا لەناوچەی دەریای ناوەڕاست.
دەركردنی ئێران و روسیا لە سوریا بووەتە ئامانجێكی هەرە گەورەی ئەمریكاو ئیسرائیل. چونكە لە باکووری سوریا (كە لە ژێر قەڵەمڕەوی هێزە كوردییەكاندایە لە 2014 ەوە تا ئێستا 2019) پێش سەرهەڵدانی جەنگ لەسوریا ڕۆژانە (4000000) چوار سەد هەزار بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە، ئەمەش كوتلەی ووزەی دەریای ناوەڕاست دەوڵەمەندتر ئەكا(18).
هەریەكە لە هەرێمی كوردستان و عیراقیش بە ئەندازەیەكی جوگرافی زۆر نزیك دەگەنە دەریای ناوەڕاست. بۆیە ئەم ڕێگای ئاوریشمە نوێیە كاری لە پێشینەی ڕێبەرانی حەوزەی دەریای ناوەڕاست و ویلایەتە یەكگرتوەكانە كە لولەی نەوت و گازی سروشتی لێوە ڕابكێشن تا لە ڕێگەی ئەو هێڵەی بەژێر دەریادا لە نێوان قوبرس و ئیسرائیل دا ئەگاتە دورگەی «كریت-Crete» ی یۆنان بگاتە خۆرئاوا.
3-4-1. ئامانجەكانی نەگۆڕەكانی توركیا
1- ڕێگە لە بەیەكگەیشتنی كوردی باشوور و ڕۆژئاوا بگرێت بۆ ئەوەی كاریگەری لەسەر كوردی باکوور دانەنەن.
2- ڕێگە لە پیلانی ئێرانی – ڕووسی بگرێت تا دەست نەگرن بەسەر كانە نەوتیەكانی سوریادا.
3- ببێتە پردێكی گەیەنەری ووزە لە ئاسیاوە بەرەو ئەوروپا
4- ئەوروپا و ئەمریكا ناچار بكات وەك نوێنەرایەتی زۆرینەی سووننەی ئیسلامی مامەڵەی لەگەڵ بكەن.
ڕاسپاردەكان
یەكەم: هەرێمی كوردستان بۆ بەڕێوەبردنی سێكتەری نەوت و غاز پێویستە ئەم كەرتە بە دامەزراوەی نیشتیمانی بكات.
دووەم: هەرێمی كوردستان پێویستە ڕۆڵی حیزب و حكومەت لە سێكتەری ووزەدا كەمتر بكاتەوەو، بوار بە كۆمپانیاكانی كەرتی تایبەت بەگشتی و كۆمپانیاكانی بواری خزمەتگوزاری نەوت بدات تا وەبەرهێنان بكەن، لەم كەرتەشدا پێویستە یاسای (بەرپرسیارێتی هاریكاری كۆمەڵایەتی –Corporate Social Responsibility) دەربچوێنێت تا ئەو كۆمپانیا بیانیانە ناچاربكات بە دیاریكردنی بودجەیەك بۆ بیمەی كۆمەڵایەتی و هاریكاری ناوەندو سەنتەرەكانی توێژینەوەو…تادوایی.
سێهەم: هەرێمی كوردستان پێویستە پێداچونەوە بەهەموو ئەو گرێبەستانە بكات كە لە ڕابردوودا كردونی لەگەڵ كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان، بەپێچەوانەوە هاوشێوەی نەوتی كەركوك كێڵگەكانی دیكەش لە ئایندەدا دەكەونە بەردەست حكومەتی مەركەزی بەغدا.
چوارەم: هەرێمی كوردستان زوو یان درەنگ هێڵی ووزەی خۆی بە ئاڕاستەی دەریای ناوەڕاست وە گەڕ دەخا (یان بخات)، بۆ ئەمەش پێشەكی پێویستی بە لۆبی كردنە لەم حەوزەیەو لەناوەندە كاریگەرەكانی جیهان دا.
پێنجەم: بۆ پاراستنی ئاسایش و ئارامی هەرێمی كوردستان حكومەتێكی بەهێز پێداویستیەكی هەنوكەییە كە لەناوخۆدا وەڵامدەری خواستەكانی خەڵك و لەئاستی بەغدادا بتوانێت ڕێگری لەدەرچونی ئەو یاسایانە بكات كە پەیوەند بە نەوت و غازو سامانی سروشتی دەرئەچێت.

دەرئەنجام
هەرێمی كوردستان، پێگەیەك نییە بۆ پیشەسازی و هەموو كەرەستە سەرەتاییەكانی لەدەرەوە هاوردە دەكات، هەموو كرێیەكی وەبەرهێنان خۆی دەیدات، نەیتوانیوە سێكتەری ووزە و پیشەسازی نەوت و غاز لە چوارچێوەی سیستەمێكی نیشتیمانی دا بەرجەستەبكات. هاوكات سیستەمێكی دارایی و ئابووری لاوازی هەیە كە سەرچاوەی داهات فرەچەشن نییە لەلایەك و لەلایەكی دیكەش پێشكەوتنی كەرتی ووزەو سیستەمی دارایی پێچەوانە ئەگۆڕێن ئەمەش هۆیەكەی بۆ لاوازی سیستەمی دارایی هەرێم ئەگەرێتەوە.
لەسەر ئاستی بەغدا تاوەكو ئێستا هەرێمی كوردستان خاوەنی هیچ نوێنەرێك یان فەرمانبەرێك نییە لە كۆمپانیای بە بازاڕكردنی نەوت (سۆمۆ) ئەمەش دەكرێت بكرێتە یەكێك لەمەرجەكانی دانوستاندن بۆ ئاگاداربون لە بە بازاڕكردنی نەوت و غازی سروشتی عیراق و ناوچەكە بەگشتی.
دەرفەتەكانی پاراستنی ئاسایشی نیشتیمانی كوردستان بەستراوە بە خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانكارییە هەرێمایەتیەكان و وەها لێكردنی داهاتی نەوت كە ببێتە پاڵنەرێك بۆ گەشەسەندنی سێكتەرە خزمەتگوزاری و كۆمەڵایەتی و زانستی یەكان لەناوەوەو پاراستن و لۆبی كردن بۆ كەسێتی هەرێم لە دەرەوە.

بیبلۆگرافیا
(1)Barwari, N (2018) Understanding the Political Economy of the KRI: The way forward toward better governance, Middle East Center Blog, see here for more information: blogs.lse.ac.uk/…/understanding-the-political-economy-of-the-kri-the-way-forward-to…
(2)World Bank Group (2018), Kurdistan Region of Iraq Reforming the Economy for Shared Prosperity and Protecting the Vulnerable, IFC Director: Mouayed Makhlouf, (P: 24-32).
(3)Barwari, N (2018) : FS..
(4)Miningoilgasjobs (2018) Quick facts on oil, gas and energy sources. www.miningoilgasjobs.com
(5) International Energy Agency: https://www.iea.org/oilmarketreport/omrpublic/
(6)Baker Mckenzie: Global Transactions Forecast 2019, Oxford Economics, P 9-12.
(7) تقریر العام 2011 للیوم العالمی: لنظام إدارە السلامە والصحە المهنیتین: أداە للتحسین المستمر. ص 2.
(8)پەیمانگەی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی (2018): یەدەگی نەوت و غازی سروشتی هەرێمی كوردستان لە ڕوانگەی بازاڕی ئابووری جیهانیەوە، ئامادەكردنی: بەهرۆز جەعفەر.
(9) Genel Energy plc, Taq Taq reserves update, 26 February 2016; http://www.genelenergy.com/media/1900/genel-energy-taq-taq-reserves-update-290216-final.pdf
(10) Robin Mills, Genel Energy another victim of Kurdish Geology, 16. 4.2017. https://www.thenational.ae/business/genel-energy-another-victim-of-kurdish-geology-1.21278

(11)Roy SMITH, Imad EL-ANIS (2013). International Political Economy in the 21st Century, Contemporary Issues and Analysis. Lonadon and New York. P 10- 11.
(12) شاكر خصباك (1972) الاكراد (دراسە جغرافیە أثنوغرافیە)، بغداد، مطبعە شفیق، ص 8-22.
(13) فەرهاد حەمزە (2019): هەناردەكردنی نەوتی كەركوك بۆ ئوردون، پەیمانگەی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی.
http://www.mirs.co/KU/details.aspx?jimare=132
(14) هذا الیوم (٢٠١٩) العراق یوافق علی تصدیر نفط كركوك الی الاردن
https://hathalyoum.net › كركوك ناو › الرئیسیە

(15) President Salih in an important speech in Rome: Iraq is the heart of a new silk road to the MEDITERRANEAN https://presidency.iq/EN/Details.aspx?id=1069
(16) . زهیر جمعە المالكی (٢٠١٦): العراق وتقاطع المحاور، مركز البیان للدراسات والتخطیط. http://www.bayancenter.org/2016/10/2520/
(17)Rueters (2017): Russia>s Rosneft to take control of Iraqi Kurdish pipeline
https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-kurds-rosneft-idUSKBN1CP16L
(18) Demir, N and TEKIR, O (2017) Sharing Energy Resources of Eastern Mediterranean: Regional and Global Dynamics. Izmir Katip Celebi University, Faculty of Economics and Administrative Science. Vol. 17, No. 4, Page 652- 658.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

باڵێوزی نوێی ئەمریكا لە بەغدا: دەبێت عیراق لە دەستوەردانی دەركی بپارێزرێت

باڵێوزی نوێی ئەمریكا لە عیراق، بەپێویستی دەزانێت، عیراق لە دەستوەردانی ...