سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » لە شیعرەکانی مەولانا خالیدی نەقشبەندی دا

میرایەتی بابان و شاری سلێمانی

لە شیعرەکانی مەولانا خالیدی نەقشبەندی دا

د.ئاراس محه‌مه‌د سالح

(1-2)

مەولانا خالیدی نەقشبەندی (1773-1827ز) ئەوەندەی وەک شێخێکی تەریقەتی سۆفیگەری و زانایەکی ئاینی ناسراوە، ئەوەندە وەک شاعیر باس نەکراوە، لەگەڵ ئەوەشدا مەولانا شاعیرێکی گەورەی میرایەتی بابانەو نازناوی شیعری (خالید)ـە، هەرچەندە شیعرەکانی زۆرتر بە فارسی بووە، بەڵام شیعری کوردی هەیەو هەتا ئێستا چەند چامەیەکی کۆکراوەتەوەو لە دیوانەکەی هەندێ کتێبی تردا بڵاوکراونەتەوە، لە هەمان کاتدا هەتا ئێستا مەولانا خالید بە یەکەم کەس دادەنرێت کە پەخشانی بەزمانی کوردی نووسیوە، لەگەڵ ئەوەشدا مەخابن هەریەکە لە مامۆستا عەلادین سوجادی و د.مارف خەزنەدار لە کتێبەکانیاندا (مێژووی ئەدەبی کوردی)دا وەک شاعیر باسیان نەکردووە، هەرچەندە مەولانا زۆربەی شیعرەکانی بە زمانی فارسیە شیعری بە عەرەبیشی هەیە، هەر کەسێک بە وردی شیعرەکانی مەولانا بخوێنێتەوە ئەوەی بۆ دەردەکەوێت کە هەردوو شاعیری گەورە (نالی و سالم) لە ژێر کاریگەری مەولانادان .
مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس لە (یادی مەردان)دا، شەش پارچە شیعری کوردی مەولانای هێناوە بە پشت بەستن بە دیوانە چاپکراوەکانی مەولانا خالید و چەند دەستنووسێکی دیوانی مەولانا خالید، وەک کەشکۆڵی مەلا فەتاحی گاگردەڵەیی و مەلا عەزیزی ڕێشاوی جوانڕۆیی، هەروەها مامۆستا محەمەدی مەلا کەریم ساغیکردوونەتەوەو پەراوێزی بۆ نووسیون، هەر شەش پارچە شیعرەکە موناجات و ستایشی پێغەمبەرە (د.خ)، ئەم شەش پارچە شیعرە تەنها پارچەی یەکەم بە شێوە زمانی سلێمانیەو پێنجەکەی تر بە شێوە زمانی گۆرانی هەورامیە نوسراوە.
پارچەی یەکەم کە بەشێوە زمانی سلێمانییە لە شاری مەدینە لە ستایشی پێغەمبەردا وتویەتی لە هەشت دێڕە شیعر پێکهاتووە، ئەم چامە شیعرەی مەولانا بە شێوەزاری سلێمانی مەولانا دەکاتە پێشەنگی شیعرنووسین بە زمانی سلێمانی و پێش سێکوچکەی بابان کەوتووە، هەرسێ شاعیری سێکوچکەی بابان (نالی و سالم و کوردی) موریدو شوێنکەوتووی مەولانان و بەتایبەتی نالی و سالم زۆر لە ژێر کاریگەری شیعری مەولانادان، کەواتە مەولانا خالید سەرقافڵەی شیعر نوسینە بە شێوەزاری سلێمانی، لەو چامەیدا کە شێوەزای سلێمانی نووسیویەتی لە سەرەتاکەیدا دەڵێت:
دیسان دیاری دلبەری وەک مەشعەلستان دا دیار
نوور بوون لەسەر کێوی ئوحود تۆمار بە تۆمار ئاشکار .
پێنج پارچەکەی تر کە بە شێوە زمانی (گۆران)یە، چامەی (یا فەرد ئەعظەم، یار فەرد ئەعظەم) چامەیەکی دێرێژەو موناجاتە لەگەڵ خوای گەورەدا، لە سەرتادا دەڵێت:
یا فەرد ئەعظەم.. یا فەرد ئەعظەم
یا حەیی قەییووم.. یا فەرد ئەعظەم
یا شنەوندەی ناڵەی صوبح دەم
لە پای بەندی یان بەندی، بەندیخانەی غەم .
شیعرەکانی مەولانا زیاتر باسی عیرفان و خواپەرستیە، بەڵام شیعری ئەڤین و خۆشەویستی نیشتمانیش هەیە، ئەم شاعیرە گەورە هەرچەندە لە نیشتمان دوور کەوتبێتەوە بەکوڵ بۆ نیشتمانەکەی گریاوەو خۆشەویستی و سۆزی بۆ خاکی پاکی کوردستان هاتوەتە جۆش و خرۆش و شیعری بۆ نیشتمانەکەی وتوە، یەکێک لە شیعرە بەرزەکانی ئەو چامەیە کە لە شاری (دیهلی) یەوە خۆی گوتەنی بۆ ( یار و دیار)ی وتووەو دەڵێت:
جەژنە من وا ناهومێد و بێ بەشی دیداری یار
خەڵکی خوڕەم، من بە خوڕەم ئاو لە چاوم دێتە خوار
گشت لە گەشتی دەشتە داوێن پڕ گوڵاڵەی ئاڵ و من
ئەشکی سووری داخی دووری دەوری کردمە لالەزار.
وەکو لە شیعرەکەوە دەردەکەوێت مەولانا ئەم شیعرەی لە ڕۆژێکی جەژندا نووسیوە کاتێک لە دیهلی بووە لای شێخ عەبدوڵای دیهلەوی، چونکە زیاتر لە ساڵێک لای ماوەتەوەو چەند جەژنێکی لە غوربەتدا گوزەراندووە، مەولانا دەڵێت: من لە دووری نیشتمان و دۆستان و خۆشەویستان کە خەڵکی هەموو دڵخۆشن، بەڵام بە خوڕ فرمێسک لە چاوەکانم دێتە خوار بۆ دووری ئازیزانم، لەو کاتەدا کە خەڵکی لە سەریران و دەشت و گەڕاندا، من فرمێسکی چاوەکانم هێندە زۆرە چوار دەوری کردووم بە گوڵ و گوڵزار.
پیرەمێردی شاعیر لە پێشەکی ئەم چامەدا دەڵێت: (وا ئەمجارە غەزەلێکی مەشهوری کە سۆزو تاسەی سەرچنارو بەکرەجۆو یادی نیشتمانە نووسیمانەوە، تەنها یەک شیعری تازەیە کە ئەویش لە رابیتەی کەراماتی خۆیەوە، یا تەوفیق تەوفیقی خوایەو لە خواوەیە) .
پیرەمێرد ئەم چامەی بە شیعری نیشتمانی سۆز و تاسەو خۆشەویستی نیشتمان داناوە، هەتا سەردەمی مەولانا شیعری نیشتمانی لای شاعیرانی کلاسیکی کوردی ڕەنگدانەوەی نەبووە، مەولانا جۆش و خرۆشێکی شیعری لە ناو ئەدەب و شیعری کوردیدا لە ڕووی ناوەرۆکەوە دروست کردەوەو بۆ چەندین ساڵ دوای خۆی کاریگەری هەبووە.
بێ نەواو دڵ لە خەم کەیل و غەریب بێ نەصیب
دەست لەسەر دڵ سەر لە ئەژنۆ چاو لە ڕێگەی پرسیار
دڵ سوتاو جەرگ بڕاو، کۆڵان بە کۆڵان دەربەدەر
کەس بە دەردی من نەچێ دوورکەوتە، بێ یار و دیار
مەولانا زیاتر باس لە دۆخی دەروونی خۆی دەکات لە غوربەتداو دەڵێت: بێ ماڵ و دڵ خەمبارو بێ بەش لە هەموو شادیەک، بەشێوەیەک هەموو کات دەستم لەسەر دڵمەو سەر خستوەتە سەر ئەژنۆم و هەموو کاتێک چاوم لە ڕێگەیە کەسێک بێت پرسیاری نیشتمانی لێ بکەم، ئەوەندە لە حاڵێکی خراپدام یاخوا کەس بە حاڵی من نەبێت و نەکەوێتە و غوربەت و دوور نەکەوێتەوە لە (یار) خۆشەویستان و کەسوکار و (دیار) نیشتمان و وڵاتی خۆی، هەرچەندە مەولانا وەک ڕێبوارێکی ڕێگەی حەقیقەت و سۆفیەکی عاشق بە دیداری پیرەکەی هەزاران كیلۆمەتری بڕیوە بۆ گەیشت بە نوری دڵی و لە ئاستانەی شێخەکەیدا بووە، بەڵام هیچ یەکێک لەو هەستانە نەیانتوانیوە زاڵ بن بەسەر هەستی نیشتمانی و خۆشەویستی مەولانا بۆ میللەت و خاکی خۆی، بەڵکو خۆی بە غەریب و دڵ پڕ لە کەیل و بێ نەواو وێنا دەکات و دوعا دەکات کەس وەک ئەو لە نیشتمانی خۆی دوور نەکەوێتەوە، ئەم هەوڵوێستەی مەولانا هەموو ئەو بۆچوونانە ڕەتدەکاتەوە کە دەڵێن: هەستی ئاینی هەژموونی زۆرەو هەستی نیشتمانی و نەتەوەیی لاواز دەکات.
خوێنی دڵ وا هات بە چاوما بوو بە جۆگەی بەکرەجۆ
هەردوو سەچاوەی چەمێکن کردمە تاسەی سەرچنار
مەولانا زیاتر باسی دۆخی دەروونی خۆی دەکات و دەڵێت: لە تاو ئازاری غوربەت وا دڵم بوو بە خوێن وەک جۆگەی (بەکرەجۆ) ئەو خوێنە سەرڕێژ دەکات لە چاومەوە دێتەخوار، خوێنی دڵی من و ئاوی جۆگەی بەکرەجۆ هەردووکیان سەرچاوەکەیان ئاوی سەرچنارە، لێردا شاعیر خوێنی دڵی خۆی و ئاوی سەرچنار تێکەڵ دەکات، وەکو بڵێت خوێنم تێکەڵی ئاو خاکی خۆشەویستی نیشتمان بووە.
لە وەرگێڕانەکەی پیرەمێردا ئەم دێڕە بۆ شیعرەکەی مەولانا زیاد کراوە، کە لە دەقە فارسیەکەدا نیە:
باوەمەردەی (باوە مردە)م ئاڵ و بوڵاغی چاوەکەم
خوزگە ئەمدی پێم بڵێن وا ( باوەگێڵدی) بوو بە شار
باوەمەردە گوندێکە دەکەوێتە ڕۆژئاوای شاری سلێمانی و نزیک گەڕەکی ڕاپەڕینە و لەکاتی ئێستادا بووەتە گەڕەکێک لە سلێمانی، هەروەها (ئابڵاخ) گوندێکی کۆنەو ئێستا گەڕەکێکی سلێمانییە، (باوەگێڵدی) گوندێکە نزیک گەڕەکی ڕاپەڕین، پیرەمێرد بە زمانی مەولانا خالیدەوە خۆزگەی ئەوەی خواستووە سلێمانی ئەوەندە گەورە ببێت گوندی باوەگێڵدی بکەوێتە ناوشار، ئەو خۆزگەی پیرەمێرد خۆشەویستی زۆری بووە بۆ سلێمانی و ئاواتی ئەوە بووە سلێمانی ببێتە یەکێک لە شارە گەورەکان، هەرچەندە پیرەمێرد و مەولانا ئەو ئاواتەی خۆیان نەبینی و مەولانا لە غوربەتدا سەرینایەوەو پیرەمێردیش لە گردەکەی یارە سەرینایەوە، بەڵام لەکاتی ئێستادا باوەگێڵدی بووەتە یەکێک لە گەڕەکەکانی سلێمانی و هیواکەی پیرەمێرد و مەولانا هاتووەتەدی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

یه‌كه‌م رۆژی‌ مامۆستا ره‌مه‌زان فت!

مقداد شاسواری‌ ئێوه‌ كه‌ستان له‌وێ نه‌بوون. منیش له‌وێ نه‌بووم. ته‌نها ...