سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » دۆستۆیڤسكی و پرسی شه‌ڕانگێزیی و مۆدێرنێته‌ و ته‌نهایی

دۆستۆیڤسكی و پرسی شه‌ڕانگێزیی و مۆدێرنێته‌ و ته‌نهایی

ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا

وه‌كو عاشقێكی كارو به‌رهه‌مه‌كانی دۆستۆیڤسكی، هه‌میشه‌ به‌دوای به‌رهه‌مه‌كانیدا ده‌گه‌ڕێم و خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌كانی، ئاسووده‌گیی و خۆشییه‌كی زۆرم پێده‌بخشێت. یه‌كێكیش له‌ رۆمانه‌ نایابه‌كانی رۆمانی « یاده‌وه‌رییه‌كانی ژێر زه‌وی»یه‌.
زۆربه‌ی ره‌خنه‌گران و شاره‌زایانی بواری ئه‌ده‌بی دۆستۆیڤسكی، به‌گرنگییه‌وه‌ سه‌یری ئه‌م رۆمانه‌ ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌تی ئه‌ڵمانه‌كان زۆر به‌گرنگییه‌وه‌ باسی ئه‌م رۆمانه‌ ده‌كه‌ن، چونكه‌ له‌م رۆمانه‌دا كۆمه‌ڵێك پرسی سیاسیی و فكری و فه‌لسه‌فیی و ده‌روونی گرنگ باس ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ ناوه‌ڕۆك و شێوازی نووسینی ئه‌م رۆمانه‌ كه‌مێك مومیلله‌ هه‌روه‌ك خۆشی ده‌ڵێت:
-ئه‌مجۆره‌ نووسینه‌ بۆ من ئاسانه‌ و شێوازێكی تایبه‌تی نووسینه‌ كه‌ بۆ خۆمم هه‌ڵبژاردووه‌ ده‌توانیت به‌ جۆره‌ گفتوگۆ و مۆنۆلگێكی بێمانای بده‌یته‌ قه‌ڵه‌م، بۆیه‌ هه‌رگیز من خوێنه‌ری خۆم نابێت. ل 79
به‌داخه‌وه‌ من له‌چاو به‌رهه‌مه‌كانی تریدا، دره‌نگ چاوم به‌م به‌رهه‌مه‌ی دۆستۆیڤسكی كه‌وت. لێ خۆشبه‌ختانه‌ له‌م دواییه‌دا مامۆستا ره‌وف بێگه‌رد، له‌ فارسییه‌وه‌ كردویه‌تی به‌ كوردی، كه‌ به‌بڕوای من ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ كاره‌ باشه‌كانی مامۆستا ره‌وف بێگه‌رد.
ناوه‌ڕۆكی ئه‌م رۆمانه‌
ئه‌م رۆمانه‌ له‌ دوو به‌ش پێكهاتووه‌، به‌شی یه‌كه‌م به‌ ناوی « تاریكی» و به‌شی دووه‌میش به‌ ناوی « به‌سه‌ر به‌فری ته‌ڕه‌وه‌». ئه‌م رۆمانه‌ باسی كه‌سێك ده‌كات كه‌ ته‌مه‌نی سه‌رو چل ساڵانه‌ و پێشتر له‌ ده‌زگایه‌كی ده‌وڵه‌تیدا كاریكردووه‌ و دواتر به‌هۆی تووشبوونی به‌ كۆمه‌ڵێك نه‌خۆشی ده‌روونیی و جه‌سته‌ییه‌وه‌، باری ده‌روونی تێكده‌چێت و خۆی له‌ژێر زه‌مینێكدا قایم ده‌كات.
له‌ به‌شی یه‌كه‌می رۆمانه‌كه‌دا نووسه‌ر به‌ شێوازی به‌كارهێنانی راناوی كه‌سی یه‌كه‌می تاك، رۆمانه‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، لێ ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ هه‌تاوه‌كو كۆتایی ناوی پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌ ناهێنێت. ئه‌مه‌ش جۆره‌ ته‌كنیكێكی نوێیه‌ كه‌ دۆستۆیڤسكی دایهێناوه‌ و دواتریش كه‌سانی تریش هه‌مان رێچكه‌یان گرتۆته‌به‌ر. له‌م به‌شه‌دا پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌ كۆمه‌ڵێك پرسی فكری و سیاسیی و فه‌لسه‌فی گرنگ ده‌وروژێنێت، هه‌ر ئه‌مه‌ش بایه‌خ و گرنگی زۆر به‌م رۆمانه‌ ده‌دات و دواتر ده‌بێته‌ مایه‌ی گرنگی پێدانی ره‌خنه‌گرانی جیهان.
به‌مشێوه‌یه‌ پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌ باسی خۆی ده‌كات:
-ئێستا ته‌مه‌نم چل ساڵه‌، پێشتر كارمه‌ندی ده‌زگایه‌كی ده‌وڵه‌ت بووم، ئێستا بێكارم، كارمه‌ندێكی ناڕه‌سه‌ن و به‌دفه‌ڕ بووم. به‌دكارییه‌كانم دڵخۆشیان ده‌كردم، له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌رتیلم له‌ كه‌س وه‌رنه‌ده‌گرت و مووچه‌یه‌كی زۆر كه‌مم هه‌بوو، ده‌بوو به‌دیوێكی تردا خۆم قایل بكه‌م. ل10
دواتریش هه‌رخۆی پێمان ده‌ڵێت بۆچی خۆی خزاندۆته‌ ئه‌م ژێرزه‌مینه‌وه‌ ده‌ڵێت:
-هیچ كاتێك ژێر زه‌وی له‌ هه‌وای ئازاد باشتر نییه‌، به‌ڵام من له‌به‌رئه‌وه‌ی ئاوات و ئاره‌زووم هه‌یه‌ و ناتوانم به‌ده‌ستیان بێنم و قایلیش نابم، بۆیه‌ ژێر زه‌وییم هه‌ڵبژاردووه‌. ل 75
دیاره‌ پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌ له‌م ژێرزه‌مینه‌دا راهاتووه‌، هه‌ر خۆشی نه‌فره‌ت له‌م خووه‌ی مرۆڤ ده‌كات و ده‌ڵێت:
-نه‌فره‌ت له‌شه‌یتان، راهاتن چ به‌دبه‌ختییه‌كه‌ بۆ مرۆڤ و چی لێده‌كات.ل 185
به‌ڵام له‌به‌شی دووه‌می رۆمانه‌كدا باسی چه‌ند رووداوێك ده‌كات، كه‌ له‌ رێگه‌یه‌وه‌ تیده‌گه‌ین بۆچی ئه‌م كه‌سه‌ تووشی وا نائومێدی بووه‌ له‌ ژیان. له‌ به‌شی دووه‌مدا رۆژێكیان له‌گه‌ڵ كۆمه‌لێك براده‌ری سه‌رده‌می لاوی كۆده‌بێته‌وه‌، هاوڕێكانی به‌چاوی سووك و چرووكه‌وه‌ سه‌یری ئه‌م ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش ئاگرێكی تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ تێیدا دروست ده‌كات و دواتر به‌دوایان ده‌كه‌وێت، هه‌تاوه‌كو به‌ رێكه‌وت خۆی ده‌كات به‌ یانه‌یه‌كی ژنه‌ له‌شفرۆشه‌كان و له‌وێنده‌ر « لیزا»ی كچه‌ له‌شفرۆش ده‌ناسێت. ئه‌مه‌ش ته‌واوی ژیانی ده‌گۆڕیت. لێره‌وه‌ تووشی ئه‌ڤیندارییه‌كی گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ لیزا ده‌بێت، به‌ڵام كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ به‌هۆی خراپی باری ده‌روونییه‌وه‌، ناتوانێت به‌شێوه‌یه‌كی جوان گوزارشت له‌م خۆشه‌ویستییه‌ی بكات و له‌ كۆتاییدا لیزای خۆشه‌ویستی به‌جێیده‌هێڵێت.
پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌ له‌ بارێكی ده‌روونی زۆر خراپدایه‌، به‌جۆرێك كه‌ ناتوانێت به‌ته‌واوه‌تی بڕیاری دروستی خۆی بدات. ده‌بینیت له‌لایه‌ك داكۆكی له‌ چاكه‌ ده‌كات و به‌ڵام دواتر دژی ده‌وه‌ستێته‌وه‌، لێره‌وه‌ نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ ئه‌و باره‌ ده‌روونییه‌ خراپه‌ ده‌ربخات، كه‌ ئه‌مجۆره‌ كه‌سانه‌ تووشی ده‌بن.
شێواز و ته‌كنیكی نووسین
به‌پێچه‌وانه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی تریه‌وه‌، ئه‌م رۆمانه‌ی دۆستۆیڤسكی شێوازێكی تایبه‌تی هه‌یه‌، نووسه‌ر پشتی به‌ گێڕانه‌وه‌ی كه‌سی یه‌كه‌می تاك به‌ستووه‌ و پاڵه‌وانه‌كه‌ باسی ژیانی تایبه‌تی خۆی ده‌كا و هه‌ر خۆی نووسه‌ر و هه‌رخۆشی گێڕه‌وه‌ری رووداوه‌كانی ناو رۆمانه‌كه‌یه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ نووسه‌ر هه‌تاوه‌كو كۆتایی رۆمانه‌كه‌ش ناوی پاڵه‌وانه‌كه‌ ناهێنێت، ئه‌مه‌ش شێوازێكی تایبه‌ته‌ كه‌ دۆستۆیڤسكی به‌كاریهێناوه‌. له‌ رووی داڕشتنیشه‌وه‌، نووسه‌ر زیاتر پشتی به‌ ره‌گه‌زی ته‌داعی به‌ستووه‌، ئه‌مه‌ش تاڕاده‌یه‌ك سیمایه‌كی بێ تاقه‌تیی و مومیلی به‌م رۆمانه‌ داوه‌ هه‌ر بۆیه‌ زۆر كه‌م كه‌س حه‌زی به‌خوێنه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ رۆمانه‌ ده‌كه‌ن.
بابه‌ته‌ گرنگه‌كانی ناو رۆمانه‌كه‌
من ماوه‌یه‌كی زۆره‌ خه‌ریكی به‌رهه‌مه‌كانی دۆستۆیڤسكیم، ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجم بوو، به‌شێكی زۆری ئه‌دیب و ره‌خنه‌گره‌كانی ئه‌ڵمانیا، به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت گرنگیان به‌م رۆمانه‌ی ده‌دا، هۆكاری ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌و بابه‌ته‌ گرنگانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ نووسه‌ر له‌م رۆمانه‌دا باسی لێوه‌ كردووه‌.
مرۆڤ
وه‌كو هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانی تری، مرۆڤ پانتاییه‌كی گه‌وره‌ له‌م رۆمانه‌دا پێكدێنێت. من ده‌مێكه‌ وتومه‌ دۆستۆیڤسكی ته‌نها ئه‌دیبێكی سه‌ركه‌وتوو نییه‌، بگره‌ فه‌یله‌سوفێكی گه‌وره‌شه‌. كه‌م كه‌س هه‌یه‌ هێنده‌ی ئه‌و به‌دوای شرۆڤه‌كردن و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی هه‌ڵسوكه‌وت و ناخ و ده‌روونی مرۆڤ بكات. لای دۆستۆیڤسكی مرۆڤ هه‌م شه‌ڕانگێزه‌ هه‌م هه‌ڵگری چاكه‌یه‌. له‌ هه‌مانكاتدا گه‌ڕان به‌دوای پرسیاری نهێنی و ئاشكرا له‌باره‌ی مرۆڤه‌وه‌، گه‌ڕان به‌دوای پێناسه‌كردنی مرۆڤ، بابه‌تی گرنگی ئه‌م رۆمانه‌یه‌.
-بۆیه‌ مرۆڤ كاری دزێو و ناشایسته‌ ده‌كه‌ن، چونكه‌ نازانن چیان ده‌وێت و له‌ به‌رژه‌وه‌ندی راسته‌قینه‌كانی خۆیان بێ ئاگان. كاتێك مرۆڤ به‌چاكه‌ و خراپه‌ی خۆی بزانێت، به‌ناچاری كاری باش هه‌ڵده‌بژێرێت. ل.42
مرۆڤ و شارستانییه‌ت
بابه‌تێكی گرنگی تری ئه‌م رۆمانه‌ كه‌ نووسه‌ر خۆی پێوه‌ خه‌ریككردووه‌، پرسی مۆدێرنه‌ و شارستانییه‌ت و په‌یوه‌ندی مرۆڤه‌ پێوه‌ی. دیاره‌ له‌و كاته‌دا ئه‌م پرسه‌ جێگه‌ی مشتومڕی نوخبه‌ی رۆشنفكرانی روسیا و جیهان بووه‌. له‌م رۆمانه‌شدا ئه‌م پرسه‌ جێگه‌ی باشی داگیركردووه‌، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ دۆستۆیڤسكی دژی بۆچوونه‌كانی فه‌یله‌سوفی ئینگلیزی «بوك» ده‌وه‌ستێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و پێی وابوو كاتێك مرۆڤ زیاتر ئاشنای شارستانی بێت، ئارامتر ده‌بێت. به‌ڵام دۆستۆیڤسكی دژی ئه‌م دیدگایه‌یه‌ و ده‌ڵێت:
-مرۆڤ له‌سایه‌ی شارستانیدا نه‌ك له‌ جاران زیاتر تینووی خوێن بووه‌، به‌ڵكو بووه‌ به‌خوێنرێژێك له‌ جاران ناشیرین و قێزوه‌نتر. ل48
مرۆڤ و ژیان
پاشتر پاڵه‌وانه‌كه‌ له‌ نیقاشه‌كان به‌رده‌وام ده‌بێت باسی پرسی گرنگتر ده‌كات و دێته‌ سه‌ر پرسی ژیان و مرۆڤ. لێره‌دا نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ پێناسه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ ژیان بكات و دیدگا تایبه‌تییه‌كانی خۆی له‌باره‌ی ئه‌م پرسه‌وه‌ بخاته‌ڕوو.
-سه‌رتاپای ژیانی مرۆڤایه‌تی به‌هه‌موو شته‌كانییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ژیانی مرۆڤیش به‌وه‌ی ده‌یبینین به‌سووك چروك وگڵاویش بێت، ئه‌وا هه‌ر ژیانه‌ و په‌یوه‌ندی به‌هزر و ئاوه‌زه‌وه‌ نییه‌، ژیان، ژیانه‌ نه‌ك فۆرمۆڵه‌ی بیركارییانه‌.
-سروشتی مرۆڤ وه‌ك خۆی به‌زانینه‌وه‌ یان به‌ نه‌زانینیه‌وه‌ بێت، به‌پێی ئه‌و حه‌ز و ئاره‌زووه‌ كارده‌كات، كه‌ له‌ ناوه‌وه‌ی خۆیه‌تی.
-ده‌بێت شته‌كان وه‌ك خۆیان قبووڵ بكه‌ین، نه‌ك به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت.ل57
مرۆڤ و حه‌زی شه‌ڕانگێزیی و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌
وه‌كو له‌ پێشیشدا باسمكرد، پرسی شه‌ڕانگێزیی و چاكه‌، بابه‌ته‌گه‌لێكن كه‌ هه‌میشه‌ له‌ناو به‌رهه‌مه‌كانی دۆستۆیڤسكیدا هه‌ن. له‌م رۆمانه‌شدا دووباره‌ به‌م پرسه‌وه‌ خۆی خه‌ریكردووه‌ و هه‌وڵیداوه‌ له‌رێگه‌ی مۆنۆلۆگ و نیقاشی ناوخۆیی پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌وه‌، ئه‌م پرسه‌ بوروژێنێت و پرسیار له‌باره‌ی شه‌ڕانگێزیی و حه‌زی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ له‌ناخی مرۆڤه‌وه‌ ده‌كات. به‌بڕوای من هیچ نووسه‌رێك هێنده‌ی دۆستۆیڤسكی به‌مشێوه‌ جوانه‌ ئه‌مه‌ی ده‌رنه‌خستووه‌.
-گومان له‌وه‌دا نییه‌ مرۆڤ حه‌زی له‌ داهێنان و دروستكردنه‌، به‌ڵام ئه‌ی بۆ له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌یشدا، ئه‌مه‌نده‌ شه‌یدای وێرانكردن و بێهووده‌ییه‌؟ ئه‌م كاره‌ی له‌لا په‌سه‌نده‌ و له‌كاری تر پێی چاكتره‌.؟ل65
پاشتر هه‌رخۆشی وه‌ڵامێكی ئه‌م پرسیاره‌ ده‌داته‌وه‌ ده‌ڵێت:
-له‌به‌رئه‌وه‌ مرۆڤ حه‌زی به‌ وێرانكاریی و بێهووده‌ییه‌، چونكه‌ ده‌ترسێت به‌ئامانج بگات، له‌وه‌ ده‌ترسێت ئه‌و ساختمانه‌ی كه‌ له‌ وه‌همیدا دروستی كردووه‌ ئه‌نجام بدرێت. مرۆڤ بێزاره‌ له‌ به‌ئامانج گه‌یشتن. ل66

هه‌ستی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌
هه‌ستی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ هه‌ستێكی نه‌رێنی مرۆڤه‌وه‌ له‌ زیان به‌ولاوه‌ سوودی بۆ مرۆڤ نییه‌. له‌باره‌ی ئه‌م پرسه‌شه‌وه‌ دۆستۆیڤسكی له‌زاری پاڵه‌وانه‌كه‌یه‌وه‌ وه‌سفێكی جوانی ئه‌م هه‌سته‌ی مرۆڤ ده‌كات و ده‌ڵێت:
-ئه‌وجۆره‌ كه‌سانه‌، له‌ گایه‌كی كێوی ده‌چن، كه‌ هه‌ردوو قۆچه‌كه‌ی رێك بۆ پێشه‌وه‌ ئاماده‌كردبێت و به‌ره‌و ئامانجه‌كه‌ی غار بدات، ده‌شێت به‌ر دیوارێك بكه‌وێت، به‌ڵام هه‌ر دیواره‌كه‌ش ده‌توانێت رێگری لێ بكات و بیوه‌ستێنێت. ل 23
یاده‌وه‌ری
بابه‌تێكی تر كه‌ گرنگی پێداوه‌ پرسی « یاده‌وه‌رییه‌» دیاره‌ كتێبه‌كه‌شی هه‌ر به‌م ناوه‌ ناوناوه‌، لێره‌دا نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی پاڵه‌وانه‌كه‌یه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی قووڵ له‌م پرسه‌ ده‌ڕوانێت. نووسه‌ر پێی وایه‌ مرۆڤ ناتوانێت هه‌موو ورده‌كارییه‌كانی ژیانی تایبه‌تی خۆی بخاته‌ سه‌ر كاغه‌ز و به‌ڕاشكاوانه‌ باسی بكات، له‌مباره‌یه‌وه‌ هانای بۆ وته‌یه‌كی شاعیری ئه‌ڵمانی « هاینریش هاینه‌» بردووه‌ و ده‌ڵێت:
-ئه‌و كه‌سه‌ی ژیاننامه‌ی خۆی نووسیبێت و وه‌فادارانه‌ هه‌موو راستییه‌كانی باسكردبێت، هه‌رگیز كه‌سێكی وا نییه‌. هیچ كاتێك مرۆڤ ناتوانێت له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌ هه‌موو راستییه‌كان بنووسێت. ل 79
دیاره‌ زۆر شت هه‌ن هه‌ر به‌نهێنی لای مرۆڤه‌كان ده‌مێنێته‌وه‌ یان وه‌كو پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌ ده‌ڵێت:
-له‌ یاده‌وه‌ری هه‌ر یه‌كێكماندا زۆر شت هه‌ن، كه‌ ناتوانیت بۆ كه‌سێكی تری بگێڕیته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌گه‌ر زۆری بۆ هێنایت ده‌توانێت ته‌نیا بۆ هاوڕێ نزیكه‌كانی بگێڕێته‌وه‌. شتگه‌لێكی تر هه‌ن كه‌ ته‌نانه‌ت بۆ هاوڕێ نزیكه‌كانیشی ناگێڕیته‌وه‌ و به‌ڵكو ده‌توانیت ته‌نیا بۆ خۆتی بگێڕیته‌وه‌، ئه‌ویش به‌ نهێنیی و له‌ بێده‌نگیدا. شتگه‌لێكیش هه‌ن، ته‌نانه‌ت مرۆڤ له‌ ترساندا ناتوانێت بۆ خۆیشی بگێڕێته‌وه‌. ل 79
له‌باره‌ی گرنگی نووسینه‌وه‌ی یاده‌وه‌رییه‌كانیشه‌وه‌، نووسه‌ر ده‌ڵێت:
-تۆماركردنی یاده‌وه‌رییه‌كان له‌سه‌ر كاغه‌ز، شكۆمه‌ندییه‌ك ده‌دات به‌نووسین، كاریگه‌ری به‌هێزتری له‌ وتن ده‌داتێ، چونكه‌ نووسین دادگاییكردنی مرۆڤه‌ له‌ دژی یان له‌به‌رژه‌وه‌ندی. ل 81
خۆشه‌ویستی
هه‌میشه‌ له‌هه‌موو رۆمانه‌كانیدا حكایه‌تێكی خۆشه‌ویستی هه‌یه‌، له‌ هه‌مانكاتیشدا هه‌وڵیداوه‌ شرۆڤه‌یه‌كی جوان و پێناسه‌یه‌كی گونجاو بۆ خۆشه‌ویستی بدۆزێته‌وه‌.
له‌ زاری پاڵه‌وانه‌كه‌وه‌ ده‌ڵێت:
-به‌ بروای من خۆشه‌ویستی جگه‌ له‌ ده‌ستبه‌رداگرتن و سته‌مكاری، هیچ تر نییه‌، واته‌ داگیركردنی ئه‌وی تر و به‌گه‌وره‌ زانینی خۆت. خۆشه‌ویستی بریتییه‌ له‌ مافی سته‌ملێكردن كه‌ دڵخواز به‌ ویستی خۆی ده‌یبه‌خشێت به‌ دڵداره‌كه‌ی. ل 228
له‌م رۆمانه‌دا هه‌ستی خۆشه‌ویستی به‌ته‌واوه‌تی ژیانی پاڵه‌وانه‌كه‌ ده‌گۆڕێت، له‌ كاتێكدا پێشتر ژیان لای پاڵه‌وانه‌كه‌ هیچ مانای نه‌بوو، به‌ڵام له‌پاش ناسینی « لیزا» ئیتر ژیان مانایه‌كی تری هه‌یه‌. به‌شێوه‌یه‌ك لیزا ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ژیانی ئه‌و له‌ زاری پاڵه‌وانه‌كه‌وه‌ ده‌ڵێت:
-خۆشه‌ویستی جۆره‌ هه‌ستێكه‌ مانای دیكتاتۆرێكی رۆحییه‌، جوانیش نییه‌. ل205
ژن و عیشق
له‌باره‌ی په‌یوه‌ندی ژن به‌ پرسی عیشقه‌وه‌ ده‌ڵێت:
-رابوونی ژن له‌ عیشق و خۆشه‌ویستییه‌كه‌یایه‌تی، عیشق ژن له‌ هه‌موو گه‌نده‌ڵیی و خه‌وشێك رزگار ده‌كات، عیشق له‌ دایكبوونه‌وه‌یه‌كی تازه‌ی ئه‌وه‌. ل 228
ژنی له‌شفرۆش
كه‌م نووسه‌ر خۆیان له‌پرسی ژنی له‌شفرۆش داوه‌، به‌ڵام دۆستۆیڤسكی ئه‌م پرسه‌ گرنگی زۆری پێداوه‌و جگه‌ له‌م رۆمانه‌ش له‌ رۆمانی « تاوان و سزادا> باسی كردووه‌ بۆ نموونه‌ له‌ رۆمانی تاوان سزادا باسی ژیانی « سۆنیا» ی كردووه‌، لێره‌ش له‌م رۆمانه‌دا باسی ژیانی « لیزا» ی كچه‌ له‌شفرۆش ده‌كات، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی رێكه‌وت ناسیویه‌تی، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م رۆمانه‌ له‌ساڵی 1863 نووسیویه‌تی و رۆمانی تاوان و سزاش سزای 1866 نووسیویه‌تی.
له‌لایه‌كی تره‌وه‌ له‌م رۆمانه‌دا به‌شێوه‌یه‌كی جوان وه‌سفی ژیان و هه‌ستی ژنی له‌شفرۆش كردووه‌، به‌تایبه‌تی له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌ روسیا.
له‌ زاری پاڵه‌وانه‌كه‌وه‌ به‌ لیزا ده‌ڵێت:
-تۆ بیر له‌وه‌ بكه‌ره‌وه‌ كه‌هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ كۆیله‌ی، به‌ڵێ كۆیله‌یت و هه‌موو شتێكت له‌ده‌ست داوه‌، ته‌نانه‌ت ویست و ئیراده‌ت، ئه‌گه‌ر له‌ دواییدا بته‌وێت ئه‌م زنجیرانه‌ بپسێنیت، ناتوانیت، چونكه‌ چه‌ند هه‌وڵ بدده‌یت زیاتر و تونتر به‌ ده‌ورتدا ده‌ئاڵێت و ناهێڵن رزگارت بێت. ل 174
له‌لایه‌كی تره‌وه‌ لای دۆستۆیڤسكی، هه‌ر كه‌سێك ویست و ئیراده‌ی خۆی له‌ده‌ستبدات، ئه‌وا ده‌بێته‌ كۆیله‌و سیفه‌تی كۆیله‌ی بۆ داناوه‌، ئه‌مه‌ش پێناسه‌یه‌كی ته‌واو دروسته‌، كه‌ دواتر كه‌سانی وه‌كو نیتچه‌ كاریان له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ی دۆستۆیڤسكی كردووه‌.
دواتر باسی ژیانی ژنه‌ له‌شفرۆشه‌كان ده‌كات و كه‌ چۆن وه‌كو كاڵایه‌ك وان و نرخیان به‌رز و نزم ده‌بێت، له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:
-دوای یه‌ك ساڵ به‌هات كه‌متر ده‌بێت، ئه‌وسا ده‌بێت لێره‌ بڕۆیته‌ ماڵێكی تر، ماڵێكی خراپتر، دوای ساڵی دووه‌م بۆ ماڵی سێیه‌م. هه‌ر ئاوا له‌ماڵێكی خراپه‌وه‌ بۆ خراپتر . ل 171.
له‌باره‌ی ژیانی ناو ماڵی له‌شفرۆشه‌كانه‌وه‌ ده‌ڵێت:
-لێره‌ به‌ته‌مای ئه‌وه‌ مه‌به‌ كه‌ كه‌س پشتگیریت بكات، ئه‌وانی تریش، واته‌ كچه‌ هاوكاره‌كانت، په‌لامارت ده‌ده‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رنجی خاوه‌ن ماڵ و ژنه‌ ده‌ڵاڵه‌كانی دی رابكێشن، چونكه‌ هه‌موویان لێره‌دا كۆیله‌ن و كاره‌كه‌رن و له‌ ده‌مێكه‌وه‌ هه‌ستی هاوده‌ردی و ویژدانیان له‌ ده‌ستداوه‌، ئه‌و جنێو و سووكایه‌تییه‌ی به‌تۆی ده‌كه‌ن، له‌ هیچ جێگه‌یه‌كی ئه‌م دنیایه‌دا وێنه‌ی نییه‌. ل188
-ریسواترین به‌كرێگیراو ئاماده‌ نییه‌ خۆی به‌ تۆ بگۆڕێته‌وه‌ و ئاماده‌نییه‌ رۆح و جه‌سته‌یان بفرۆشن، چونكه‌ ئه‌وكه‌سه‌ی به‌كرێ كارده‌كات ده‌زانێت ئه‌و كاره‌ی له‌ به‌رانبه‌ریدا هه‌قده‌ست وه‌رده‌گرێت بۆ ماوه‌یه‌كی دیاریكراوه‌ و كۆتایی دێت و ئازاد ده‌بێت، لێ پێم بڵێ كاری تۆ كه‌ی ته‌واو ده‌بێت.ل 186
پێش كۆتایی
به‌دڵنییایه‌وه‌ ئه‌م رۆمانه‌ یه‌كێكه‌ له‌ كاره‌ نایاب و جوانه‌كانی دۆستۆیڤسكی، ئه‌وه‌ش زیاتر به‌هۆی ورووژاندنی كۆمه‌ڵێك پرسی گرنگه‌وه‌، كه‌ هه‌تاوه‌كو ئه‌مڕۆش مرۆڤایه‌تی پێوه‌ی ده‌ناڵێنێت، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردووه‌، كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مه‌ كه‌ دوو سه‌ده‌ پێش ئێستا نووسراوه‌، له‌ جیهاندا خه‌ڵكی به‌دوایدا بگه‌ڕێت و بیخوێنێته‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكات.
لێره‌دا جێگه‌ی خۆیه‌تی كه‌ده‌ستخۆشی له‌ مامۆستا ره‌وف بێگه‌رد بكه‌ین و هیوادارین له‌ كاری وه‌رگێران به‌تایبه‌تی ده‌قه‌ جوانه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان به‌رده‌وام بێت.
سه‌رچاوه‌:
دۆستۆیڤسكی یاده‌وه‌رییه‌كانی ژێر زه‌وی. وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌، ره‌وف بێگه‌رد. چاپی یه‌كه‌م. ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، سلێمانی. 2017.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

یه‌كه‌م رۆژی‌ مامۆستا ره‌مه‌زان فت!

مقداد شاسواری‌ ئێوه‌ كه‌ستان له‌وێ نه‌بوون. منیش له‌وێ نه‌بووم. ته‌نها ...